Những đô thị lớn ở Việt Nam vào thế kỷ XVI - XVIII 

Việt Nam ở thế kỷ XVI - XVIII là thời kỳ phát triển rực rỡ của nhiều đô thị cổ, nhiều công trình kiến trúc cổ nổi bật mà ngày nay một trong số đó tên tuổi đã vang danh ra thế giới, được du khách từ khắp nơi tìm đến chiêm ngưỡng.
1. Đất Kẻ chợ



Ô Quan Chưởng _cửa ô cuối cùng của đất Kẻ Chợ xưa
Ảnh: Đức Lợi Gallery

Kẻ Chợ hay Kinh Kì là đất Thăng Long - kinh đô của Đàng Ngoài vốn là một đô thị cổ nổi tiếng từ thế kỷ XI. Từ thời Lê sơ, nhà nước Đại Việt đã thu gọn lại thành 36 phố phường, xung quanh phố là các chợ: Cửa Đông, Cửa Nam, Đình Ngang, Đông Mác...Dân ở các phường chủ yếu từ nông thôn ra, họp nhau thành phường cùng hành nghề như dân Cầu Nôm (Bắc Ninh) họp thành phường Hàng Đồng, dân làng gốm Bát Tràng lập ra phường Hàng Bát, dân chạm bạc ở làng Châu Khê (Hải Dương) đến sinh tụ ở phường Hàng Bạc, ...Lúc ấy các giáo sĩ phương Tây nhận xét rằng: "Các nhà ở Kẻ Chợ đều một tầng...có 62 khu phố mà mỗi khu rộng bằng một thành phố nhỏ của nước Ý. Các phố đều đầy thợ thủ công và thương nhân, để tránh nhầm lẫn mỗi phố đều có một cái bảng hay dấu hiệu ghi rõ phố buôn bán gì..." (tư liệu các năm 1658,1666).
Ngày đó Kẻ Chợ là nơi quy tụ nhiều loại hàng hóa từ các nơi đưa về nên thương nhân nước ngoài rất thích và đều xin đặt thương điếm. Tuy nhiên cho đến cuối thế lỷ XVIII, Kẻ Chợ vẫn mang rất nhiều nét thôn làng. Hầu như phường nào cũng có đình thờ thần thành hoàng làng gốc (như đình Phù Ủng, đình Phất Lộc, đình Lương Ngọc...) thêm vào đó là các miếu thờ thần.
2. Phố Hiến



Một cảnh thanh bình của Phố Hiến - Ảnh:hoidonghuong

Phố Hiến là một đô thị mới hình thành trên cơ sở một khu chợ gần dinh Hiến ti Sơn Nam. Cuối thế kỷ XVI - đầu thế kỷ XVII, Phố Hiến đã nổi tiếng khắp Đàng Ngoài và được nhân dân gọi là Tiểu Tràng An với câu: "Thứ nhất Kinh Kì, thứ nhì Phố Hiến".
Thương nhân Nhật Bản, Trung Quốc, Hà Lan, Anh, Pháp đã đến buôn bán, lập thương điếm. Nhà nước Lê - Trịnh đã biến Phố Hiến thành trạm trung chuyển của thuyền buôn nước ngoài. Theo các giáo sĩ phương Tây, ở thế kỷ XVII, Phố Hiến đã có trên 2000 nóc nhà. Người Trung Quốc là những người nước ngoài đầu tiên đến đây sinh sống và lập nghiệp. Họ xây dựng ở đây một khu phố lớn có tên là Bắc Hòa (với ba phần Thượng, Trung, Hạ). Nhiều phú thương Trung Quốc chuyên mua hàng để chở đi các nước khác hoặc bán lại cho các thương nhân phương Tây. Đến cuối thế kỷ XVII thì hình thành khu người ở của người Việt gọi là Nam Hòa. Các thương điếm của người Hà Lan, Pháp, Anh đều ở khu này. Không lâu sau ở đây cũng hình thành 20 phường, trong đó có 8 phường thủ công. Tuy nhiên với tư cách là trạm trung chuyển, vừa là nơi thu thuế, kiểm tra hàng hóa của nhà nước, mặc dù là đã hình thành phố phường theo kiểu Kẻ Chợ nhưng Phố Hiến không có điều kiện phát triển lên trong bối cảnh khu vực của Sơn Nam này. Sự đổi dòng của sông Hồng vào giữa thế kỷ XVIII đã là một trong những nguyên nhân chính dẫn sự tàn lụi của Phố Hiến.
3. Thanh Hà



Một trong những dấu tích của cảng cổ Thanh Hà - Ảnh:Vietnamnet

Nằm ở tả ngạn sông Hương, gần cửa Thuận, do người Trung Quốc thành lập vào năm 1636 khi được phép của chúa Nguyễn. Các thương nhân Trung Quốc ở đây thường xuyên liên hệ với Hội An, Phú Xuân nhập đồ đồng, các đồ kim loại, vũ khí, len dạ, đồ sứ để bán và chở hạt tiêu, cau, trầm hương, hổ phách, vàng, yến sào về Trung Quốc, sang MaCao, Nhật Bản. Thanh Hà được xem là khu buôn bán của Phú Xuân, được gọi là "Đại Minh khách phố". Thời Tây Sơn, đây là một đơn vị hành chính độc lập với tên "Minh hương xã - Thanh Hà phố". Một thời gian sau do cồn nổi trên sông Hương, tàu thuyền không cập bến được nên phố Thanh Hà tàn dần, thương nhân tản đi các chợ khác.
4. Hội An



Phố cổ Hội An bên bờ sông Hoài

Là thành phố - cảng lớn nhất Đàng Trong, nằm trên đất Quảng Nam. Từ rất sớm Hội An đã là nơi đón tiếp thuyền buôn ngoại quốc. Năm 1524 A. de Pharia ghé thuyền đến đây