b. Bà cụ Tứ:
- Hoàn cảnh: nghèo khổ, thiếu thốn, là dân ngụ cư, sống với con trai trong căn nhà rúm ró, xiêu vẹo, trong nạn đói khủng khiếp cả nhà phải ăn cháo loãng, chè khoán nấu bằng cám.
- Phẩm chất tốt đẹp:
+ Là người mẹ nhân hậu, vị tha, bao dung, điều này được thể hiện qua tâm trạng của bà từ khi Tràng nhặt được vợ.
* Bà ngạc nhiên khi nhìn thấy người đàn bà lạ trong nhà, càng ngạc nhiên hơn khi người đàn bà “lại đứng ngay đầu giường thằng con mình, sao lại chào mình bằng u”
* Khi hiểu ra cơ sự, lòng người mẹ ngổn ngang bao điều: vừa ai oán vừa xót thương cho số kiếp đứa con mình, vừa tủi phận mình nghèo không lo được đám cưới đàng hoàng cho con, bà day dứt vì cảm thấy bất lực trong việc tạo dựng hạnh phúc cho con “người ta dựng vợ gả chồng cho con là lúc trong nhà ăn nên làm nổi, còn mình thì… trong kẽ mắt kèm nhèm của bà rỉ xuống hai dòng nước mắt”, bà còn lo lắng cho cuộc sống của con “chúng nó có nuôi nổi nhau sống qua được cơn đói khát này không”
* Bà cảm thông, thấu hiểu cảnh ngộ của thị nên bà thương xót “người ta có gặp bước khó khăn đói khổ, người ta mới lấy đến con mình, mà con mình mới có vợ được”
* Bà vui mừng, chấp nhận nàng dâu mới “ừ thôi thì các con đã phải duyên phải kiếp với nhau, u cũng mừng lòng”
* Bà động viên con, gieo vào lòng các con niềm tin vào cuộc sống “nhà ta thì nghèo, vợ chồng chúng mày liệu mà bảo nhau làm ăn”
( Tâm trạng của bà cụ Tứ vừa vui vừa buồn, vừa mừng vừa lo, niềm vui của người mẹ nghèo khổ luôn bị cái khổ, cái đói ám ảnh.
* Bà thấy khổ tâm, vì ngày con lấy vợ không có mâm cỗ cúng tổ tiên “kể ra làm được dăm ba mâm thì phải đấy, nhưng nhà mình nghèo”, bà rất thương đôi vợ chồng mới “chúng mày lấy nhau lúc này u thương quá”
+ Là người mẹ giàu đức hi sinh, hết lòng vun đắp hạnh phúc cho con, điều này được thể hiện qua nét mặt, hành động, điệu bộ
* Hành động: Bà cụ Tứ “xăm xắn thu dọn, quét tước nhà cửa” cùng con dâu vì “ai nấy đều có ý nghĩ rằng thu xếp nhà cửa cho quang quẻ, nền nếp thì cuộc đời có thể khác đi”
* Khuôn mặt: bà cụ Tứ “tươi tỉnh khác ngày thường, cái mặt bủng beo của bà rạng rỡ hẳn lên”
* Trong bữa ăn ngày đói bà luôn tạo không khí vui tươi, đầm ấm “bà vừa ăn vừa nói toàn chuyện vui, toàn chuyện sung sướng về sau này: Tràng ạ ! Khi nào có tiền ta mua lấy đôi gà, ngoảnh đi ngoảnh lại chả mấy mà có ngay đàn gà”
* Khi nghe tiếng trống thúc thuế bà quay mặt đi, không để con dâu nhìn thấy bà khóc.
( Những chuyện buồn, lo lắng bà cụ Tứ một mình chịu đựng, giấu trong lòng còn bên ngoài bà luôn tỏ ra vui vẻ, để tạo không khí gia đình đầm ấm, đem lại niềm vui, niềm tin vào cuộc sống cho con, bà là người mẹ giàu đức hi sinh, hết lòng lo cho hạnh phúc của con.
Nhà văn đã diễn tả tâm lí nhân vật bà cụ Tứ chân thật, phong phú, phức tạp bằng những chi tiết chọn lọc về cử chỉ, nét mặt, điệu bộ.. thể hiện được phẩm chất cao đẹp của bà mẹ nghèo, làm xúc động lòng người.
c. Nhân vật thị - vợ Tràng:
- Hoàn cảnh: nghèo khổ, thiếu thốn, sống không nơi nương tựa, không nhà cửa, người thân.
- Tính cách:
+ Tràng gặp thị ở dốc tỉnh đang nhặt hạt rơi hạt vãi bên đường, thị phụ đẩy xe cho Tràng ( thị là người lao động, vui vẻ, sẵn lòng giúp đỡ người khác.
+ Khi bị cái giày vò, cái chết đe doạ.
* Thay đổi vẻ bề ngoài: khiến Tràng không nhận ra “thị gầy sọp hẳn đi, áo quần tả tơi như tổ đỉa, trên cái khuôn mặt lưỡi cày xám xịt chỉ còn thấy hai con mắt”
* Thay đổi nhân cách: “thị đon đả, cong cớn, sưng sỉa gợi chuyện để Tràng cho ăn, “ thị cắm đầu ăn một chặp bốn bát bánh đúc” cái đói đã làm thị bỏ qua lòng tự trọng, danh dự , thị đã hành động theo bản năng, cần phải ăn để qua được cơn đói
* Dễ dàng chấp nhận theo không Tràng, bởi thị đang đứng bên bờ vực của cái chết, thị không còn sự lựa chọn nào khác, với thị lúc này, hạnh