Ngày soạn:12/11 Ngày giảng:14/11/2007
Tiết 40 - Tiếng Việt

Ngữ cảnh

A. Chuẩn bị
I. Mục tiêu
1. Kiến thức, kĩ năng
Giúp học sinh nắm được khái niệm, các yếu tố, vai trò của ngữ cảnh trong hoạt động giao tiếp ngôn ngữ.
Nói và viết phù hợp với ngữ cảnh giao tiếp, có năng lực lĩnh hội chính xác nội dung, mục đích lời nói, câu văn trong mối quan hệ ngữ cảnh.
2. Tư tưởng- tình cảm
II. Phương tiện thực hiện
SGK, SGV, Thiết kế bài học
III. Cách thức tiến hành
- Dùng phương pháp quy nạp trong trao đổi và phát vấn, thảo luận, đọc sáng tạo và trả lời câu hỏi
B. Phần thể hiện trên lớp
* Ổn định tổ chức (1 phút)
I. Kiểm tra bài cũ ( Kiểm tra việc chuẩn bị bài của HS -2 phút).
II. Bài mới
Giới thiệu bài mới:
Bất cứ một phát ngôn hay một cuộc giao tiếp nào nếu đặt vào bối cảnh sản sinh ra nó thì chúng ta dễ dàng xác định nhân vật giao tiếp (ai nói, ai nghe, họ có mối quan hệ như thế nào?), không gian, thời gian, nội dung của cuộc giao tiếp, ta còn xác định được bối cảnh xã hội mà cuộc giao tiếp diễn ra. Tất cả các nhân tố trên được gọi là ngữ cảnh. Để hiểu rõ hơn điều đó chúng ta tìm hiểu: “Ngữ cảnh”

Hoạt động của GV & HS
Yêu cầu cần đạt


- HS đọc SGK
-Nếu đột nhiên nghe câu hỏi “Giờ muộn thế này mà họ chưa ra nhỉ ?” Em có có trả lời được các câu hỏi sau không?

I. Tìm hiểu chung (10 phút)
1. Ví dụ

+ Ai nói với ai? Họ có quan hệ với nhau như thế nào? + Câu nói đó diễn ra ở đâu, lúc nào? Họ ở đây là ai? Nội dung của câu muốn nói là gì?



- Vậy khi đưa vào bối cảnh sản sinh ra nó (“Hai đứa trẻ”) của Thạch Lam thì ta có trả lời được những câu hỏi đó không?

- Ta nhận ra nhân vật giao tiếp. Đó là chị Tí người bán hàng nước. Chị nói với những người quen của mình cùng kiếm thêm bằng nghề nhỏ nhặt như chị em Liên, bác Siêu bán phở, gia đình bác xẩm nên lời lẽ có vẻ trống không.
- Thời gian; buổi tối
- Không gian: Nơi phố huyện nghèo
- Họ: Phu xe, phu gạo, mấy chú lính lệ trong huyện hay người nhà thầy thừa.
- Nội dung: sự mong đợi khách hàng.



- Qua câu hỏi ấy, ta thấy được bối cảnh XHVN lúc bấy giờ như thế nào?


- Cuộc sống lam lũ, khổ cực của người dân quê trước CMTT.



- GV chốt:

Như vậy, mỗi câu nói hay phát ngôn đều được sản sinh ra trong một bối cảnh xác định và phát ngôn đó chỉ được lĩnh hội đầy đủ khi đặt vào bối cảnh của nó.



- Qua vệc phân tích ví dụ, em hãy cho biết thế nào là ngữ cảnh?
2. Khái niệm
(Ngữ cảnh là bối cảnh ngôn ngữ làm cơ sở cho việc sử dụng từ ngữ, tạo lập lời nói đồng thời làm căn cứ để lĩnh hội thấu đáo lời nói.



- GV nhấn mạnh:

Nói cách khác, ngữ cảnh là những gì có liên quan đến việc tạo lập và lĩnh hội câu nói (văn bản).



- Theo em, ngữ cảnh do những nhân tố nào tạo thành?

II. Các nhân tố của ngữ cảnh
- Nhân vật giao tiếp
- Bối cảnh ngoài ngôn ngữ
- Văn cảnh



- HS đọc (1 - SGK)
- Trong ví dụ trên, có những nhân vật nào tham gia giao tiếp?(Ai nói, ai nghe?)

1. Nhân vật giao tiếp (8 phút)
- Chị Tý- người nói
- Liên, bác xẩm, bác Siêu - người nghe (Mấy người phu xe, phu gạo không phải là người tham gia giao tiếp vì họ chỉ được nhắc tới chứ không có mặt trong cuộc giao tiếp).



- Vậy nhân vật giao tiếp là gì?

- Nhân vật giao tiếp là những người trực tiếp tham gia nói hoặc viết, người đọc hoặc nghe.


- GV thuyết trình:

- Một người nói, một người nghe gọi là song thoại. Nhiều người tham gia luân phiên vai nói - nghe gọi là hội thoại (đa thoại).
- Các nhân vật giao tiếp luôn có mối quan hệ tương tác, mỗi người nói, người nghe đều có một