PHÒNG GD&ĐT HUYỆN CẨM KHÊ
TRƯỜNG THCS TIÊN LƯƠNG

Sản phẩm dự án dạy học HĐ NGLL theo chủ đề:

GIÁO DỤC TRUYỀN THỐNG YÊU QUÊ HƯƠNG, ĐẤT NƯỚC
THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TÌM HIỂU VỀ NGÔ QUANG BÍCH
VÀ DI TÍCH LỊCH SỬ QUỐC GIA TIÊN ĐỘNG

I. THÂN THẾ:

Ngô Quang Bích, hiệu Ngư Phong là lãnh tụ của phong trào Cần Vương vùng đất sông Thao, sông Đà trong suốt những năm 1884 – 1890. Ông vốn họ Ngô là hậu duệ của vua Ngô Quyền, khai quốc công thần nhà Hậu Lê - Ngô Từ, sau vì ông nội đổi sang họ Nguyễn (họ ngoại) nên sử sách thường gọi ông với cái tên Nguyễn Quang Bích.


Ông sinh ngày 8, tháng Tư, năm Nhâm Thìn (tức 7 tháng 5 năm 1832) tại làng Trình Phố, huyện Trực Định, phủ Kiến Xương, tỉnh Nam Định (nay là làng Trình Nhất, xã An Ninh, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình).
Ông là học trò của tiến sĩ Doãn Khuê. Năm 1861, ông đỗ Cử nhân và được bổ làm Giáo thụ phủ Trường Khánh, tỉnh Ninh Bình.
Năm Kỷ Tỵ (1869), thời Tự Đức, ông đỗ Đệ nhị giáp tiến sĩ đình nguyên (tức Hoàng giáp). Sau đó ông được cử làm Tri phủ tại phủ Lâm Thao (tỉnh Phú Thọ ngày nay), rồi Tri phủ Diên Khánh (tỉnh Khánh Hòa ngày nay) và lần lượt làm Án sát tỉnh Sơn Tây, Tế tửu Quốc tử giám Huế, Án sát tỉnh Bình Định.
Năm Ất Hợi (1875), được vua Tự Đức giao cho duyệt bộ sách Khâm định Việt sử Thông giám cương mục. Cũng trong năm này, triều đình mở doanh điền Hưng Hóa (tức tỉnh Phú Thọ ngày nay) vừa khai hoang vừa phòng vệ vùng núi rừng Tây Bắc, ông được cử làm Chánh sơn phòng sứ. Đến năm sau (1876) ông kiêm thêm chức Tuần phủ tỉnh Hưng Hóa. Tại đây, Nguyễn Quang Bích phối hợp với Tôn Thất Thuyết, Hoàng Tá Viêm vừa đánh dẹp vừa lôi kéo phân hóa các đội quân người Trung Quốc mà sử cũ gọi là "giặc khách" (tàn dư của các cuộc chống Thanh, nhưng đã biến chất). Đặc biệt, trong số người mà Nguyễn Quang Bích cảm hóa được có Lưu Vĩnh Phúc, thủ lĩnh đội quân Cờ Đen (dư đảng của Thái Bình Thiên quốc).
Ông được nhân dân yêu mến gọi là “Hoạt Phật”, tức là vị Phật sống.
Khi thành Hưng Hóa thất thủ. Ngô Quang Bích định theo gương Tổng đốc Hoàng Diệu tuẫn tiết nhưng các tướng đã ngăn và hộ tống ông rút lui về Tiên Động xây dựng đại bản doanh (nay thuộc huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ).


Khi căn cứ Tiên Động bị đánh phá ác liệt, Quan Đại Ngô Quang Bích tiếp tục xây dựng căn cứ ở cánh đồng Tam Tổng, Mường Lò, Nghĩa Lộ (Yên Bái). Tiếp đến ông về Tôn Sơn - Mộ Xuân (xã Xuân An, huyện Yên Lập) xây dựng căn cứ. Đang lúc phong trào phát triển, ông đột ngột lâm bệnh và tạ thế vào ngày 15 tháng Chạp năm Canh Dần (tức ngày 24 tháng 1 năm 1890) thọ 59 tuổi, tại đại bản doanh của nghĩa quân. Thi hài của Ông được quân sĩ mai táng trên núi Tôn Sơn.


Ba năm sau, nghĩa quân Cần Vương đã bí mật đưa hài cốt ông về táng tại Cát Trù – quê của viên tướng thân thuộc Đề Kiều. Hai năm sau đó mới chuyển về an táng tại quê nhà Thái Bình.


Ngày nay, tên gọi của danh nhân Ngô Quang Bích được đặt cho một con phố thuộc quận Hoàn Kiếm Hà Nội và nhiều tỉnh thành khác. Tên tuổi của ông còn được lấy làm quỹ khuyến học tại huyện Cẩm Khê chúng ta. ...



*
* *

II. SỰ NGHIỆP KHÁNG PHÁP:

Vào cuối thế kỷ XIX sau hiệp ước Pa-tơ-nôt (1884), thực dân Pháp đem quân đánh chiếm Bắc Kỳ. Và ngày 12 tháng 4 năm 1884 chúng đánh chiếm Hưng Hóa - thủ phủ cuối cùng của Việt Nam.



Noi gương Tổng đốc Hoàng Diệu, ông định tuẫn tiết, nhưng nhờ quân sĩ phá vòng vây cứu ra. Sau đó, ông thu tàn quân chạy về Tứ Mỹ, tiếp theo là Áo Lộc, rồi lên Tiên Động (xã Tiên Lương, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ) lập căn cứ để kháng Pháp.
Đại bản doanh Tiên Động được Ngô Quang Bích và Nguyễn Thiện Thuật chỉ đạo Tán Áo (Hà Công Cấn) xây dựng. Tiên Động giáp thượng nguồn sông Thao. Toàn khu vực là đồi núi xen lẫn đầm lầy, lau sậy um tùm. Giữa căn cứ là lá cờ đại thêu bốn chữ do chính tay Quang Bích thủ bút: “Bình Tây báo quốc”. Giữa đại bản doanh có gò cao nhất so với xung quanh. Người dân gọi đây là Gò