Voäi vaøng Xuaân Dieäu
Moät ngöôøi raát hieåu vaø raát yeâu thô Xuaân Dieäu tröôùc Caùch Maïng laø nhaø pheâ bình Hoaøi Thanh ñaõ töøng nhaän xeùt raèng “ Nhaø thô aáy ñaõ theå hieän ñuùng taâm hoàn mình, ñuùng laø mình nhaát khi vieát ra nhöõng doøng thô dieãn taû nhöõng rung ñoäng tinh teá, mong manh, mô hoà, nhöõng rung ñoäng khoâng deã goïi teân vaø caøng khoâng deã gì naém baét “, ví duï nhö : Maây bieác veà ñaâu bay gaáp gaáp Con coø treân ruoäng caùnh phaân vaân Nhöõng nhaän xeùt aáy chaéc haún phaûi coù caên cöù, coù cô sôû. Tuy nhieân, vôùi phaàn lôùn ñoäc giaû, Xuaân Dieäu tröôùc heát vaãn laø thi só cuûa loøng ñam meâ noàng chaùy, cuûa tình yeâu cuoàng si ñoái vôùi cuoäc ñôøi, moät con ngöôøi muoán ñöôïc giao caûm, giao hoaø heát mình cuøng taïo vaät. Ngöôøi ñaõ keâu leân tieáng goïi tha thieát, giuïc giaõ veà söï soáng gaáp ñeå taän höôûng heát nhöõng laïc thuù cuûa cuoäc ñôøi. Vaø neáu phaûi keå moät baøi thô tieâu bieåu nhaát cho moät hoàn thô nhö theá, thì chaéc trong chuùng ta khoâng ai khoâng laäp töùc nhôù ngay ñeán moät baøi thô - “ Voäi vaøng “.
Toâi muoán taét naéng ñi Cho maøu ñöøng nhaït maát; Toâi muoán buoäc gioù laïi, Cho höông ñöøng bay ñi. Cuûa ong böôùm naøy ñaây tuaàn thaùng maät, Naøy ñaây hoa cuûa ñoàng noäi xanh rì, Naøy ñaây laù cuûa caønh tô phô phaát; Cuûa yeán anh naøy ñaây khuùc tình si, Vaø naøy ñaây aùnh saùng chôùp haøng mi. Moãi saùng sôùm thaàn Vui haèng goõ cöûa; Thaùng gieâng ngon nhö moät caëp moâi gaàn. Toâi sung söôùng. Xuùc caûm voäi vaøng döôøng nhö ñaõ ñöôïc theå hieän ôû khoå ñaàu tieân cuûa baøi thô : khoå thô naêm chöõ duy nhaát trong baøi thô maø phaàn lôùn laø nhöõng caâu thô taùm chöõ. Theå loaïi thô taùm chöõ gôïi cho ta nghó ñeán caùch noùi voán coù cuûa ca truø vaø caùch söû duïng cuûa Xuaân Dieäu cuøng theå hieän moät neùt môùi cuûa thô môùi. Coøn caùch ñaët nhöõng caâu thô ngaén trong tröôøng hôïp naøy laøm neân gioïng ñieäu gaáp gaùp gioáng nhö moät hôi thôû hoái haû cuûa moät con ngöôøi ñang traøn ñaày caûm xuùc. Maët khaùc, Xuaân Dieäu ñaõ ñaët ôû ñaàu tieân nhöõng caâu leû hai chöõ “ toâi muoán ”, vaø chuû ñeà tröõ tình laäp töùc xuaát hieän. Nhaø thô theå hieän caùi toâi coâng khai, ngang nhieân khoâng laån traùnh hay giaáu gieám, caùi toâi ñaày thaùch thöùc, ñi ngöôïc laïi vôùi thô ca trung ñaïi, nôi raát ít daùm theå hieän caùi Toâi. Caùch nhaø thô coâng nhieân khieâu khích thaåm mó thô cuûa thôøi ñaïi tröôùc, chính laø ñeå theå hieän caùi toâi trong moät khao khaùt lôùn lao, caùi toâi muoán ñoaït quyeàn taïo hoaù ñeå laøm nhöõng vieäc maø chæ taïo hoaù môùi laøm ñöôïc nhö “ taét naéng ñi “ vaø “buoäc gioù laïi “. Nhöng trong caùch dieãn ñaït cuûa nhaø thô thì “taét naéng” vaø “buoäc gioù” khoâng phaûi laø yù muoán cuoái cuøng, vì nhöõng caâu chaün cuûa khoå thô ñeàu baét ñaàu baèng moät chöõ “cho”. Cho maøu ñöøng nhaït maát, ...... Cho höông ñöøng bay ñi. Khaùt voïng ngoâng cuoàng kia cuõng xuaát phaùt töø mong muoán giöõ laïi caùi ñeïp ñeõ cho söï soáng. Nhöõng caâu thô gôïi caûm giaùc lo aâu raèng caùi ñeïp seõ giaûm höông saéc ñi, maøu naéng seõ bôùt röïc rôõ neáu naéng cöù toaû, vaø laøn höông kia seõ bôùt noàng naøn neáu gioù cöù bay. Nhöng mong muoán caøng trôû neân thieát tha hôn khi nhaø thô duøng ñeán hai laàn chöõ “ñöøng” - chöùa ñöïng moät nguyeän voïng thieát tha. Töøng chöõ moät cuûa boán caâu thô ñeàu noùi leân noãi ham soáng ñeán voâ bieân, toät cuøng ñeán trôû neân cuoàng si, tham lam, muoán giöõ laïi cho mình vaø cho ñôøi veû ñeïp, söï soáng ôû trong taïo vaät. Caâu thô thöù naêm ñang töø nhòp ñieäu gaáp gaùp cuûa nhöõng doøng naêm chöõ, thì ñoät ngoät ñoå traøn ra trong nhöõng doøng taùm chöõ. Moät söï chuyeån ñoåi raát ñeïp cuûa baøi thô, laøm traûi ra tröôùc maét ngöôøi ñoïc moät böùc tranh xuaân tuyeät dieäu. Trong boán doøng thô aáy ñaày aép nhöõng tieáng “naøy ñaây” raûi ra khaép caùc doøng thô, vöøa truøng ñieäp vöøa bieán hoaù. Nhöõng caâu thô gôïi hình dung veà moät con ngöôøi ñang meâ man, ñaém ñuoái, cuoáng quyùt tröôùc muøa xuaân ñang traûi ra cuoäc ñôøi. Ñoù khoâng chæ laø moät böùc tranh xuaân, xuaân saéc, xuaân tình maø coøn laø caùch ñeå taùc giaû noùi ñeán caùi meâ ñaém veà moät muøa xuaân cuûa tuoåi treû, cuûa tình yeâu. Vì vaäy, khoâng coù moät loaøi vaät naøo khaùc ngoaøi “ong böôùm, yeán anh”, bôûi noù gôïi ra veû laû lôi, tình töù,vaø “böôùm laû ong lôi “ gôïi yù nieäm veà muøa xuaân vaø tình yeâu. Khuùc nhaïc cuûa tình yeâu, vaø hôn theá, “cuûa tình si”, gôïi neân söï meâ ñaém. Beân caïnh ñoù, chöõ “cuûa” trôû ñi trôû laïi cuøng vôùi “naøy ñaây” nhö moät caëp khoâng theå taùch rôøi. Ñoù laø caùch ñeå Xuaân Dieäu bieåu hieän caûm xuùc tröôùc thieân nhieân luoân coù söï keát ñoâi, moïi vaät quaán quyùt laáy nhau, laø cuûa nhau khoâng theå taùch rôøi. Taát caû ñeàu mang veû ñeïp cuûa söï treû trung vaø söùc soáng. “ Hoa “ nôû treân neàn “ xanh rì “ cuûa ñoàng noäi bao la, “laù ” cuûa “ caønh tô ” ñaày söùc treû vaø nhöïa soáng. Caûm giaùc non tô, môn môûn aáy laïi ñöôïc toân leân trong söï hieäp vaàn “ tô phô phaát ” ôû sau. Vaø nhö theá, cuoäc soáng hieän ra trong hình aûnh cuûa moät vöôøn ñòa ñaøng, trong xuùc caûm cuûa moät nieàm vui traàn theá. Giaù trò nhaân vaên cuûa nhöõng caâu thô vaø caû baøi thô chính laø ôû ñoù. Neáu nhö boán caâu thô treân coù veû nhö ñaõ caân xöùng, hoaøn chænh roài, thì caâu thô thöù chín xuaát hieän baèng ba chöõ “ vaø naøy ñaây ”, nhö theå moät ngöôøi vaãn coøn chöa thoaû, chöa muoán döøng laïi, trong caûm xuùc ñaày tieác nuoái muoán giaêng baøy cho heát nieàm vui ñöôïc soáng. Nhöng ñaây khoâng coøn laø nhöõng hình saéc cuï theå nhö “laù, hoa, ong böôùm “ maø tröøu töôïng hôn laø aùnh saùng, nieàm vui, thôøi gian - nhöõng vaät theå khoâng höõu hình. Ñoù cuõng laø caùch ñeå nhaø thô boäc loä quan ñieåm thaåm mó môùi meû vaø thuù vò . Thieân nhieân ñaõ thoâi khoâng coøn laø chuaån möïc cuûa veû ñeïp trong quan nieäm cuûa Xuaân Dieäu. Veû ñeïp cuûa thieân nhieân chæ ñöôïc coi laø ñeïp khi mang daùng daáp cuûa veû ñeïp con ngöôøi. AÙnh saùng ñeïp vì gôïi ra lieân töôûng veà “haøng mi” cuûa moät ñoâi maét ñeïp. Nieàm vui ñeïp vì gôïi ra lieân töôûng veà moät vò thaàn, ñaïi dieän cho con ngöôøi. Vaø xuùc caûm thaåm mó ñöôïc naâng leân trong caâu thô veà thaùng gieâng, gôïi neân veû ñeïp cuûa söï taùo baïo, cuoàng nhieät, laøm ngöôøi ñoïc thô phaûi söûng soát. Thaùng gieâng ngon nhö moät caëp moâi gaàn. Muøa xuaân hieän ra trong söùc gôïi caûm kì laï bôûi moät veû ñeïp nhö ñang ñôïi chôø , ñang saün saøng daâng hieán. Vì theá, muøa xuaân nhö sinh ra cho con ngöôøi taän höôûng, cho haïnh phuùc ñeán vôùi con ngöôøi, laøm neân moät khía caïnh khaùc nöõa cuûa tinh thaàn nhaân vaên cuûa baøi thô. ÔÛ ñoù, caùi quí giaù, ñeïp ñeõ nhaát cuûa con ngöôøi laïi laø chính con ngöôøi. Vì vaäy, con ngöôøi laø thöïc theå cao nhaát, chöù khoâng phaûi laø thieân nhieân, laø toân giaùo hay moät chuaån möïc ñaïo ñöùc naøo. Con ngöôøi trong caâu thô naøy ñaõ ñöôïc toân leân laøm chuaån möïc thaåm mó, laøm cho ngöôøi ñoïc ngaïc nhieân, söûng soát. Taùc giaû ñöa ra yù nieäm veà moät thaùng treû trung nhaát cuûa moät muøa treû trung nhaát trong naêm : “ thaùng gieâng “. Nhöng söï baát ngôø laïi ñeán töø chöõ thöù ba - “ngon”, ñieàu maø ít ai coù theå ngôø. Vaø caøng khoâng ai coù theå nghó raèng taùc giaû laïi so saùnh vôùi “caëp moâi gaàn”. Nhöng coù ñöôïc söï so saùnh aáy thì thôøi gian tröøu töôïng môùi trôû neân gaàn guõi, do vaäy muøa xuaân hieän leân trong caûm xuùc cuûa moät taâm hoàn ñang theøm khaùt taän höôûng. Veû ñeïp cuûa muøa xuaân nhö ñaõ bò hoaøn toaøn chieám höõu. Hình aûnh so saùnh aáy nhö moät ngöôøi ñang ñôïi chôø, saün saøng daâng hieán cho tình yeâu. Vaø haún phaûi coù moät tình yeâu thaät noàng naøn vôùi cuoäc ñôøi thì taùc giaû môùi taïo ra ñöôïc moät hình aûnh laï kì ñeán theá. “Toâi sung söôùng” Nhöõng tieáng taát yeáu ñöôïc thoát leân sau taát caû nhöõng gì vieát ôû treân. Nhöng sau ba chöõ aáy laïi laø moät daáu chaám ôû giöõa caâu, khieán cho nieàm sung söôùng aáy nhö bò ngaét laïi, chaën laïi giöõa chöøng ñeå trôû thaønh moät nieàm vui dôû dang, khoâng troïn veïn. Bôûi sau daáu chaám laø moät chöõ “ nhöng “ döï baùo moät caûm xuùc hoaøn toaøn môùi laï. Caùi aùm aûnh cuûa söï voäi vaøng xuaát hieän ôû nöûa sau . Nhaø thô döôøng nhö khoâng theå taän höôûng heát ñöôïc muøa xuaân vì caùi caûm giaùc hoaøi xuaân ngay khi muøa xuaân chöa heát. Vaø caûm xuùc cuûa nhaø thô ñaõ ñi sang moät phía ngöôïc laïi, xuaát hieän moät phaûn ñeà : Nhöng voäi vaøng moät nöûa.
Ai ñaõ ñöôïc nghe hai caâu ñaàu cuûa söï phaûn ñeà cuõng ñeàu coù aán töôïng saâu saéc. Xuaân ñöông ñeán nghóa laø xuaân ñöông qua Xuaân coøn non nghóa laø xuaân seõ giaø. Söï môùi meû, taùo baïo, söï phaùt hieän lôùn nhaát cuûa hai caâu thô laïi ñöôïc naèm ôû hai chöõ töôûng nhö raát bình thöôøng “ nghóa laø “, khieán cho caâu thô mang daùng daáp cuûa moät ñaúng thöùc ngheä thuaät. Taùc giaû ñaõ maïnh baïo ñaët moät daáu baèng ôû hai veá töôûng nhö traùi ngöôïc nhau :“ñang tôùi” ñoái vôùi “ñang qua”, “non” nghòch vôùi “giaø”. Caùch noùi ñaày aán töôïng nhö theá laøm neân söï troâi mau voâ cuøng cuûa thôøi gian. Ñieàu aáy caøng coù yù nghóa vôùi moät ngöôøi maø söï soáng ñoàng nghóa vôùi tuoåi xuaân, ñöôïc theå hieän vôùi ñaúng thöùc thöù ba : Vaø xuaân heát nghóa laø toâi cuõng maát. ÔÛ ñaây muøa xuaân coøn laø chæ muøa cuûa tình yeâu, tuoåi treû. Xuùc caûm aáy khôi nguoàn cho moät loaït nhöõng caâu tieáp theo.Nhaø thô nhö muoán ñaûo ngöôïc laïi heát nhöõng quan nieäm thoâng thöôøng: Loøng toâi roäng nhöng löôïng trôøi cöù chaät. Baây giôø ñoái töôïng cuûa “roäng” khoâng coøn laø trôøi ñaát maø laø caù nhaân “toâi”, vaø caùi beù nhoû khoâng coøn laø con ngöôøi, maø laïi laø “trôøi ñaát”. Song ñieàu ñaùng noùi laïi laø caùi gì ñaõ qua ñi thì seõ khoâng bao giôø trôû laïi. Nhaø thô ñang nhìn caùi nhìn nhaân danh caùi toâi, caát leân lôøi oaùn traùch, lo laéng ñoâi vôùi töï nhieân vaø taïo hoaù. Khoâng cho daøi thôøi treû cuûa nhaân gian Noùi laøm chi raèng xuaân vaãn tuaàn hoaøn Neáu tuoåi treû chaúng hai laàn th