Vôï nhaët Kim Laân
Moät soá ngöôøi gaàn ñaây hay nhaéc ñeán nhaän xeùt cuûa moät caây buùt vaên xuoâi ñöông ñaïi. Trong ñoù, nhaø vaên aáy ñaõ keå ra boán taùc phaåm ñöôïc oâng cho gaàn nhö laø “ thaàn buùt”, nhöõng taùc phaåm maø ngöôøi bình thöôøng gaàn nhö khoâng theå naøo vieát noåi. Hai trong soá boán taùc phaåm aáy , “ Chöõ ngöôøi töû tuø” vaø “ Chuøa ñaøn” laø cuûa Nguyeãn Tuaân. Ñieàu ñoù coù theå khoâng gaây ra nhieàu söï ngaïc nhieân, bôûi ai cuõng bieát Nguyeãn Tuaân laø moät nhaø vaên ñoäc ñaùo vaøo baäc nhaát cuûa neàn vaên chöông hieän ñaïi. Nhöng ñieàu laï luøng hôn laø hai taùc phaåm coøn laïi hoaù ra laïi laø cuûa moät taùc giaû vieát khoâng nhieàu vaø thöôøng giöõ mình trong giôùi haïn cuûa söï khieâm toán vaø laëng leõ. Ngöôøi aáy, noùi theo caùch cuûa Hoaøi Thanh “ vieát raát ít maø ñöôïc meán phuïc raát nhieàu “ trong vaên xuoâi khoâng phaûi ai khaùc ngoaøi Kim Laân. Vaø hai taùc phaåm khaùc thöôøng aáy cuûa Kim Laâm khoâng phaûi laø taùc phaåm naøo khaùc ngoaøi “ Laøng” vaø “ Vôï nhaët”.Neáu phaûi xeáp thöù baäc cho hai thieân truyeän aáy, theo dö luaän chung maø chính Kim Laân ghi nhaän, truyeän ngaén “ Vôï nhaët” coù phaàn ñöôïc coi laø xuaát saéc hôn caû. Vaø goùp phaàn raát lôùn ñeå laøm neân thaønh coâng laï kyø trong “ Vôï nhaët”, vaãn phaûi laø moät tình huoáng truyeän raát ñaëc saéc maø Kim Laân ñaõ tìm ra, taïo döïng trong taùc phaåm.
Thieân truyeän aáy keå vôùi ngöôøi ñoïc veà moät anh Traøng nguï cö, sau moät vaøi laàn ra tænh, tình côø nhaët ñöôïc moät ngöôøi vôï, moät ngöôøi ñaøn baø ñoùi khaùt roài daãn ngöôøi “vôï nhaët” aáy veà nhaø mình trong boùng môø toái cuûa aùnh chieàu chaïng vaïng. Ñoù laø moät ñaùm cöôùi trong thôøi ñoùi keùm, vaøo naêm AÁt Daäu ñoùi keùm cuûa nhöõng ngöôøi ñang ñoùi keùm. Tình huoáng cuûa “Vôï nhaët” veà cô baûn chæ coù theá thoâi. Caâu chuyeän khoâng daøi, soá nhaân vaät theo ñuùng nghóa nhaân vaät cuõng khoâng nhieàu, chæ veûn veïn coù ba ngöôøi : hai vôï choàng vaø ngöôøi meï. Maâu thuaãn giöõa ba nhaân vaät aáy döôøng nhö khoâng coù vaø caâu chuyeän cuõng chæ dieãn ra trong moät khoaûng thôøi gian ngaén nguûi, coøn laâu môùi ñuû moät ngaøy - ñeâm. Theá nhöng, tình huoáng ñôn giaûn aáy laïi voâ cuøng ñaëc saéc, bôûi Kim Laân thoâng qua ñoù vaãn taïo ra ñöôïc nhöõng xung ñoät cuûa nhöõng ñoái cöïc. Ñoù laø tình huoáng maø nhaø vaên ñaõ ñaåy ñeán toät cuøng cuûa söï ngang traùi, eùo le. Bôûi hoân nhaân vaãn laø bieåu tröng cuûa haïnh phuùc, nhöng Kim Laân laïi muoán noùi ñeán moät cuoäc hoân nhaân dieãn ra trong moät thaûm hoaï lôùn nhaát, trong nhöõng ngaøy thaùng ñau buoàn nhaát cuûa moät daân toäc maø ñôøi soáng voán ñaõ raát nhieàu ñau buoàn, tai hoaï. Ít coù moät tình caûnh naøo trôù treâu hôn theá. Khoù coù moät thöù xung ñoät naøo oaùi oaêm hôn theá, giöõa ñoùi khaùt vaø haïnh phuùc, giöõa noãi ñau khoå vaø söï söôùng vui. Noùi nhö moät nhaø trieát hoïc : “Chính maâu thuaãn ñöôïc ñaåy leân ñeán choùp ñænh nhö theá thì söï muoân maøu, sinh ñoäng cuûa cuoäc soáng môùi ñöôïc baät ra, môùi leân heát ñöôïc taàm lôùn vaø chieàu saâu”. Roõ raøng tình huoáng truyeän cuûa Kim Laân ñaõ laøm nhaân vaät baèng moät chaát lieäu raát ít maø noùi ñöôïc yù nghóa raát nhieàu, baèng moái quan heä ít oûi vaø ñôn giaûn maø coù theå laøm ngöôøi ñoïc thaám thía nhöõng baûn chaát saâu xa cuûa con ngöôøi vaø cuoäc soáng.
Chaéc chaén tình huoáng nhaët vôï aáy, vaø phaûi laø tình huoáng aáy môùi coù theå cho ta thaáy con ngöôøi coù theå rôi vaøo tình caûnh khoå cöïc nhö theá naøo. Kim Laân ñaõ taïo ra tröôùc maét chuùng ta moät cuoäc soáng khoâng ra cuoäc soáng, moät cuoäc soáng cöù phaûng phaát hôi höôùng cuûa caùi cheát, moät coõi döông laãn loän trong ñoù töû khí cuûa caùi aâm . ÔÛ ñoù chuùng ta baét gaëp nhöõng tình caûnh dôû khoùc dôû cöôøi. Treân con ñöôøng aáy coù theå coù moät anh con trai daãn vôï veà laøng vaø cuõng coù nhöõng boùng ngöôøi cheát ñoùi ñi laïi “xanh xaùm nhö nhöõng boùng ma”. Chuùng ta coù theå baét gaëp hình aûnh cuûa ñoâi vôï choàng aáy, khoâng khí cuûa ñeâm taân hoân vaãn laån vaøo trong “muøi ñoát ñoáng daám ôû nhöõng nhaø coù ngöôøi cheát cöù theo gioù thoaûng vaøo kheùt leït”, caùi muøi xua tan töû khí. Nhaø vaên cuõng noùi ñeán tieáng cöôøi cuûa moät ngöôøi choàng, nhöng laïi vang leân trong “tieáng ai hôø khoùc ngoaøi xoùm loït vaøo tæ teâ luùc to luùc nhoû”, tieáng khoùc coù leõ laø cuûa moät ngöôøi meï vöøa bò côn ñoùi cöôùp maát ñöùa con röùt ruoät cuûa mình. Cuoäc ñôøi trong “Vôï nhaët” luoân luoân bò aùm aûnh bôûi hình boùng cuûa caùi cheát . Trong cuoäc soáng khoâng ra cuoäc soáng aáy, chuùng ta khoâng chæ baét gaëp nhöõng con ngöôøi khoâng ra con ngöôøi, maø ngay caû nhöõng con ñöôøng cuõng mang daáu veát “khaúng khiu”. Maø döôøng nhö taát caû nhöõng giaù trò ngöôøi cuõng bò bieán daïng. Chuùng ta ñaõ töøng ñöôïc nghe bieát bao lôøi ca ngôïi veà tình yeâu, hoân nhaân, veà ngöôøi vôï, vaø ai cuõng bieát ñoù ñaõ, ñang vaø seõ laø nguoàn thi höùng laõng maïn nhaát, ñeïp ñeõ nhaát, xuùc ñoäng loøng ngöôøi nhaát. Nhöng Kim Laân ñaõ laøm chuùng ta phaûi xoùt xa khi nghó ñeán moät anh Traøng xaáu xí nhö vaäy cuõng coù theå tieän tay nhaët ñöôïc moät ngöôøi vôï nhö nhaët moät thöù caây coû, rôm raùc hay moät thöù ñoà vaät naøo ñoù ôû beân leà ñöôøng cuûa moät cuoäc ñôøi aûm ñaïm. Tình huoáng aáy cuõng giuùp chuùng ta thaáy raèng giaù trò ngöôøi, söï ñeïp ñeõ cuûa con ngöôøi coù theå bò bieán daïng, meùo moù ñi ñeán theá naøo trong ñoùi khaùt. Chuùng ta cuõng ñau xoùt khi nghó ñeán ngöôøi ñaøn baø vì troâng chôø mieáng aên maø hi sinh raát nhieàu phaåm chaát cuûa moät ngöôøi con gaùi, boû qua raát nhieàu söï e leä, töï troïng ñeå mong coù ñöôïc moät mieáng aên. Boán baùt baùnh ñuùc trong nhöõng thaùng ngaøy ñoùi keùm, chuùng ñuû pheùp maøu ñeå laøm “hai con maét truõng hoaùy” cuûa ngöôøi phuï nöõ ñoùi raùch “saùng haún leân”. Chuùng ta cuõng baét gaëp moät tình yeâu döôøng nhö coù theå ñoåi baèng boán baùt baùnh ñuùc hay nhöõng lôøi toû tình, giao duyeân theo kieåu “Rích boá cu, hôû ?”, “Haø, ngon ! Veà chò aáy thaáy huït tieàn thì boû boá”, “Laøm ******* gì coù vôï. Naøy noùi ñuøa chöù coù veà vôùi tôù thì ra khuaân haøng leân xe roài cuøng veà”. Ngoân ngöõ cuûa tình duyeân laø nhö vaäy ñaáy . Thaät xoùt ra khi ngöôøi ra buoäc phaûi nghó : hoaù ra caùi ñoùi quay quaét noï laïi cuõng coù theå xe duyeân cho moät moái tình. Roài thì trong ñaùm cöôùi aáy, treân ñöôøng daãn daâu cuõng chæ veûn veïn coù hai ngöôøi : chuû reå Traøng vaø moät coâ daâu veà nhaø choàng vôùi moät caùi aùo “raùch nhö toå ñæa” vaø taát caû cuûa hoài moân chæ laø moät caùi thuùng con. Roài ñeâm hoâm aáy, caùi maø ngöôøi ta thöôøng goïi raát vaên hoa laø “ñuoác taân hoân” thöïc ra chæ laø moät hai haøo daàu thaép trong caùi chai beù xíu. Vaø böõa aên ñaàu tieân maø meï choàng khoaûn ñaõi naøng daâu laø baùt chaùo loaõng theách vaø baùt caùm ñaéng chaùt maø ñöôïc goïi cheäch ñi laø “cheø khoaùn”. Chính tình huoáng nhö theá ñaõ laøm naûy ra treân khaép beà maët thieân truyeän nhöõng chi tieát khieán ngöôøi ñoïc cöù phaûi baát giaùc nôû nhöõng nuï cöôøi buoàn baõ vaø chua chaùt ñeå caùm caûnh cho kieáp ngöôøi. Vaø tình huoáng aáy cuõng giuùp cho ngöôøi ta coù theå nhìn vaøo cuoäc ñôøi maø söï ñoùi khaùt khieán taát caû trôû neân meùo moù, taàm thöôøng, keäch côõm ñi. Cuoäc ñôøi aáy, chuùng ta khoù coù theå thaáy ñöôïc trong moät taùc phaåm naøo khaùc, neáu khoâng muoán noùi laø khoâng theå naøo thaáy ñöôïc. Tình huoáng aáy cuõng giuùp chuùng ta coù taàm nhìn saâu saéc hôn, aûo naõo hôn veà cuoäc soáng.
Nhöng ñoù chöa phaûi laø yù nghóa lôùn nhaát maø tình huoáng ñaëc saéc trong “Vôï nhaët” ñaõ gôïi ra. Bôûi vì söï xung ñoät giöõa ñoùi khaùt vaø haïnh phuùc seõ coøn ñöôïc khai khaùc theo chieàu höôùng khaùc. Nhaø vaên cho thaáy, ñuùng laø cuoäc soáng con ngöôøi, giaù trò ngöôøi coù theå bò meùo moù ñi nhieàu, rôi vaøo hieåm hoaï raát nhieàu tröôùc söùc maïnh taøn phaù cuûa caùi ñoùi. Nhöng Kim Laân cuõng ñaët ra moät thöû thaùch ñeå chuùng ta thaáy raèng : ngay caû caùi ñoùi - tai hoaï thaûm khoác nhaát maø con ngöôøi phaûi chòu ñöïng trong cuoäc ñôøi seõ khoâng theå tieâu dieät noåi, hoaøn toaøn khoâng phaù huyû noåi nhöõng giaù trò nhaân baûn vaãn toàn taïi beàn chaéc trong nhöõng con ngöôøi lao ñoäng. Caùi ñoùi ñaõ khoâng theå ngaên caûn hoï ñeán vôùi nhau, yeâu thöông vaø giuùp ñôõ laãn nhau. Caùch xöû söï cuûa anh Traøng raát moäc maïc, hoàn nhieân nhöng raát khaùc vôùi caùch xöû söï cuûa nhöõng keû giaøu coù hôn. Söï giaøu coù veà vaät chaát ñoâi khi khoâng tæ leä thuaän söï giaøu coù cuûa taâm hoàn. Vì theá, tình huoáng aáy giuùp Kim Laân hieåu vaø muoán ngöôøi ñoïc cuøng hieåu raèng ñaâu laø caùi maø con ngöôøi mong muoán nhaát, caàn thieát coù trong ñôøi soáng cuûa mình nhaát. Ñoïc tình huoáng “Vôï nhaët”, ta môùi caûm ñoäng nhaän ra raèng ngay caû khi rôi vaøo caùi ñoùi ñeán toät cuøng, giöõa ranh giôùi cuûa caùi soáng vaø caùi cheát thì caùi maø con ngöôøi yeâu quí nhaát khoâng phaûi laø moät mieáng aên. Neáu chæ vì mieáng aên thì cuoäc hoân nhaân aáy ñaõ khoâng theå coù, vaø cuõng khoâng theå coù ñöôïc nhöõng gì dieãn ra sau naøy. Con ngöôøi khoâng maát ñi tình thöông, mong muoán coù nhau, ñöôïc söôûi aám laãn cho nhau. Phaûi vaäy, chuùng ta môùi ñöôïc thaáy moät anh Traøng haøo phoùng, daùm laøm moät vieäc gì ñoù lôùn hôn caû nhu caàu vaät chaát : khao moät ngöôøi ñaøn baø boán baùt baùnh ñuùc hay mua hai haøo daàu, nhöõng vieäc vöôït leân treân nhu caàu thöïc taïi cuûa mình. Vaø ñoù khoâng phaûi laø caùch suy nghó rieâng cuûa Traøng. Nhaø vaên coøn cho thaáy moät söï ñoàng caûm naøo ñoù cuûa nhöõng ngöôøi daân trong xoùm nguï cö. Ñaùm cöôùi laøm hoï döôøng nhö aám aùp hôn, “nhöõng khuoân maët hoác haùc, u toái cuûa hoï boãng döng raïng rôõ haún leân”. “Coù caùi gì laï luøng vaø töôi maùt thoåi vaøo cuoäc soáng ñoùi khaùt, taêm toái aáy”. Söï aám aùp aáy coøn thaáy thaät roõ hôn qua hình aûnh baø cuï Töù. Cuoäc hoân nhaân aáy ñaõ ñem ñeán caû moät nguoàn saùng môùi cho ngöôøi meï giaø saép gaàn ñaát xa trôøi.
Nhöng Kim Laân khoâng heà aûo töôûng raèng