Vôï choàng A Phuû Toâ Hoaøi
Taây Baéc ôi, ngöôøi laø meï cuûa hoàn thô Cheá Lan Vieân ñaõ thoát leân nhöõng lôøi thieát tha aáy trong baøi thô coù teân “ Tieáng haùt con taøu “ . Theá nhöng mieàn röøng nuùi xa xoâi aáy khoâng chæ laø nguoàn caûm höùng rieâng cho nhöõng taùc phaåm thi ca. Töø khaù laâu tröôùc “ Tieáng haùt con taøu”, maûnh ñaát Taây Baéc cuõng ñaõ töøng sinh thaønh cho vaên xuoâi moät taùc phaåm vaøo loaïi xuaát saéc nhaát trong soá nhöõng truyeän kí ñöôïc vieát vaøo thôøi khaùng chieán choáng thöïc daân Phaùp. Vaø ngöôøi coù coân ñem laïi Taây Baéc cho neàn vaên xuoâi khaùng chieán, khoâng theå laø ai khaùc ngoaøi Toâ Hoaøi , vaø taùc phaåm maø chuùng ta ñang noùi tôùi cuõng khoâng theå laø taùc phaåm naøo khaùc ngoaøi taäp truyeän maø trong ñoù truyeän ngaén “ Vôï choàng A Phuû “ vaãn ñöôïc coi laø xuaát saéc nhaát, tieâu bieåu nhaát. Vaø nhö moïi taùc phaåm öu tuù khaùc, “ Vôï choàng A Phuû” vaãn mang trong ñoù hai trong soá nhöõng giaù trò vaãn ñöôïc coi laø vónh haèng cuûa vaên chöông : giaù trò hieän thöïc vaø giaù trò nhaân ñaïo. Vaø goùp phaàn nhieàu nhaát laøm neân söùc loâi cuoán cuûa “ Vôï choàng A Phuû “ khoù coù gì khaùc hôn laø söùc soáng tieàm taøng cuûa nhaân vaät chính- coâ Mò, ñöôïc theå hieän trong hai ñeâm ñaùng ghi nhôù nhaát cuûa ñôøi coâ- ñeâm tình muøa xuaân vaø ñeâm muøa ñoâng maø Mò ñaõ côûi troùi cho A Phuû roài cuøng nhau thoaùt khoûi Hoàng Ngaøi.
* Giaù trò hieän thöïc cuûa VCAP:
1.Coù theå noùi “ Vôï choàng A Phuû “ laø thaønh coâng ñaàu tieân cuûa vaên xuoâi caùch maïng Vieät Nam. Veà phöông dieän aáy, nhaø vaên ñaõ coù theå vöôït qua nhöõng thaønh kieán coá höõu ñaõ dai daúng baùm laáy taâm trí cuûa ngöôøi mieàn xuoâi khi nhìn vaøo mieàn nuùi, thaønh kieán voán ñöôïc nuoâi döôõng baèng aán töôïng cuûa nhöõng caâu chuyeän ñöôøng röøng. Nhaø vaên ñaõ khoâng ñeå cho söï laï luøng, khaùc thöôøng cuûa moät mieàn ñaát xa xoâi ngaên trôû mình ñi vaøo baûn chaát cuûa söï soáng. Töø ñoù maø Toâ Hoaøi ñaõ tieáp caän, nhaän ra vaø bieåu hieän thaønh coâng hình aûnh mieàn nuùi Taây Baéc, nôi maø cuoäc soáng vaãn dieãn ra nhö moät qui luaät, toàn taïi treân cô sôû nhöõng maâu thuaãn vaø xung ñoät giöõa moät beân laø nhöõng ngöôøi giaøu vaø moät beân laø nhöõng con ngöôøi ngheøo khoå. Keû thoáng trò luoân ñeø neùn, cöôùp ñoaït vaø nhöõng ngöôøi daân luoân chòu boùc loät, aùp böùc. Töø ñoù maø “ Vôï choàng A Phuû” hieän leân nhö moät böùc tranh veà caûnh soáng khoå cöïc cuûa nhöõng ngöôøi daân döôùi aùch thoáng trò cuûa phong kieán mieàn nuùi. Vaø Toâ Hoaøi ñaõ cho thaáy ñoù laø moät ñieàu taát yeáu. Maëc khaùc ,taùc giaû coøn cho thaáy ñoù laø moät xaõ hoäi taøn baïo bôûi söùc maïnh cuûa cöôøng quyeàn vaø thaàn quyeàn. Khi ñaõ rôi vaøo tay boïn thoáng trò, cuoäc ñôøi cuûa con ngöôøi cuõng chæ coù theå laø khoå sôû, laø ngöïa traâu. Con ngöôøi luoân luoân phaûi ñoái maët vôùi söï ñe doaï, haønh haï cuûa boïn giaøu sang vaø luoân luoân bò aùm aûnh bôûi caûm giaùc “ ma ñaõ nhaän maët mình “. Söï chaân thöïc coøn theå hieän ôû choã nhaø vaên ñaõ thaáy trong xaõ hoäi ñoù, nhöõng con ngöôøi ngheøo khoå ñaõ phaûi nhaãn naïi chòu ñöïng nhöng söï ñeø neùn naëng neà, nhöõng söï cöôùp ñoaït taøn baïo ñaõ khieán hoï khoâng theå chòu ñöïng ñöôïc. Nhaø vaên cuõng ñaõ dieãn taû nhöõng söï phaûn khaùng cuûa nhöõng con ngöôøi bò boùc loät, xaûy ra khaù thöôøng xuyeân trong taùc phaåm döôùi nhöõng daïng khaùc nhau, möùc ñoä khaùc nhau. Veà maët naøy, “ Vôï choàng A Phuû” ñaõ coù theå vöôït leân treân taát caû caùc taùc phaåm vaên xuoâi vieát veà ñeà taøi naøy tröôùc ñoù.
2. Tuy nhieân, nhöõng ñieàu noùi treân khoâng coù nghóa laø Toâ Hoaøi ñaõ boû qua nhöõng neùt rieâng cuûa nhöõng con ngöôøi, nhöõng theá heä trong taùc phaåm. Nhöõng chi tieát raát phuø hôïp veà lòch söû, ñòa lyù, phong tuïc cuûa nhöõng ngöôøi H’moâng vuøng Taây Baéc ñaõ hieän leân qua ngoøi buùt mieâu taû chaân thöïc cuûa taùc giaû. Toâ Hoaøi ñaõ khoâng sa vaøo nhöõng töôûng töôïng deã daõi veà mieàn nuùi maø ngöôïc laïi, nhöõng neùt ñaëc saéc maø nhaø vaên mieâu taû ñaõ ñöôïc ñoåi laáy baèng nhöõng lao ñoäng coâng phu, baèng xaâm nhaäp thöïc teá. Taùc phaåm chaân thöïc vôùi nhöõng chi tieát maø nhaø vaên noùi : “...ñaõ ñaùnh ñoåi baèng nhöõng naêm thaùng laên loän vôùi nhöõng con ngöôøi nhö vôï choàng A Phuû ôû nhöõng xöù sôû raát xa xoâi... “ Phaûi coâng phu nhö vaäy, chuùng ta môùi ñöôïc thöôûng thöùc nhöõng trang vieát veà maûnh ñaát coù nhöõng loaøi hoa ñoåi maøu kì aûo. Toâ Hoaøi cuõng laøm giaøu coù voán soáng ngöôøi ñoïc baèng nhöõng trang vieát raát sinh ñoäng vaø gôïi caûm veà ngoân ngöõ, phong tuïc, tính caùch cuûa nhöõng con ngöôøi mieàn nuùi: tieáng saùo trong nhöõng ñeâm tình muøa xuaân, nhöõng caâu haùt trong cuoäc neùm pao, böõa röôïu ngaøy teát, khoâng khí gheâ rôïn cuûa nhöõng buoåi huùt thuoác phieän, hay loái ñaùnh ñaäp daõ man nhöõng nguôøi phaït vaï, tuïc khaán trình ma nhöõng ngöôøi vay nôï,...Chính nhöõng chi tieát aáy ñaõ giuùp chuùng ta soáng roäng hôn cuoäc soáng maø mình ñang coù, gaëp gôõ nhöõng ngöôøi chöa heà quen thaân vaø nhìn laïi moät thôøi kì ñaõ troâi qua laâu laém roài, nhöõng ñieàu maø khoâng theå naøo coù ñöôïc neáu khoâng phaûi qua nhöõng aùng vaên giaøu tính chaân thöïc nhö “ Vôï choàng A Phuû”.
3. Nhöng khoâng neân queân raèng “ Vôï choàng A Phuû” laø moät taùc phaåm vieát trong thôøi kì khaùng chieán, vì theá phaûi khaùc haún vôùi nhöõng taùc phaåm vieát tröôùc Caùch Maïng vaø bôûi nhöõng nhaø vaên khoâng phaûi nhaø vaên Caùch maïng. Taùc giaû ñaõ thaáy cuoäc soáng cuûa “ Vôï choàng A Phuû” cuõng coù nhöõng phaùt trieån, dieãn bieán, nhöng laø söï phaùt trieån coù tính chaát Caùch Maïng. Bôûi trong nhöõng taùc phaåm nhö “ Taét ñeøn” hay “ Chí Pheøo” thì söï bieán ñoåi vaãn naèm trong khuoân khoå coá ñònh cuûa xaõ hoäi thöïc daân- phong kieán, coøn trong “ Vôï choàng A Phuû”, Toâ Hoaøi ñaõ thaáy Mò vaø A Phuû seõ ñöôïc trôû thaønh nhöõng con ngöôøi môùi, töø boùng toái böôùc ra aùnh saùng, cuõng nhö toaøn boä nhöõng ngöôøi daân Taây Baéc seõ ñöôïc ñoåi ñôøi nhôø khaùng chieán vaø Caùch Maïng vaø cuõng seõ ñöôïc taùc giaû mieâu taû nhö moät qui luaät cuûa cuoäc soáng. Vaø nhö theá, taát caû nhöõng chi tieát aáy ñaõ laøm neân giaù trò hieän thöïc saâu saéc cuûa nhöõng aùng vaên “ Vôï choàng A Phuû”.
*Giaù trò nhaân ñaïo trong VCAP:
1.“ Vôï choàng A Phuû “ cuûa Toâ Hoaøi, beân caïnh giaù trò hieän thöïc vaø coù phaàn lôùn hôn giaù trò hieän thöïc vaãn laø giaù trò nhaân ñaïo, laø tình yeâu thöông con ngöôøi maø nhaø vaên ñaõ kí thaùc vaøo taùc phaåm. Bieåu hieän ñaàu tieân vaø cuõng laø caùi goác cuûa taám loøng nhaân ñaïo seõ ñöôïc tìm thaáy ôû söï quí troïng maø nhaø vaên ñaõ daønh cho con ngöôøi. Ñoù laø nhöõng con ngöôøi ôû mieàn röøng nuùi raát xa xoâi, nhöõng con ngöôøi maø khoâng ít khi ñöôïc nhìn nhö laø moät coäng ñoàng daân cö thaáp keùm, khoâng theå saùnh ngang vôùi nhöõng ngöôøi vaên minh, coù hoïc thöùc ôû choán thò thaønh. Toâ Hoaøi ñaõ vöôït qua taát caû nhöõng thaønh kieán aáy ñeå nhìn thaáy ôû Mò vaø A Phuû nhöõng phaåm chaát khoâng keùm gì nhöõng ngöôøi con trai, con gaùi ñeïp ôû caùc daân toäc khaùc. Toâ Hoaøi ñaõ vieát veà Mò nhö laø moät ngöôøi coù ñuû caùc phaåm chaát cuûa moät ngöôøi con gaùi, coù nhan saéc ñöôïc nhieàu con trai ngöôõng moä, moät coâ Mò raát coù taøi, maø laïi laø taøi naêng aâm nhaïc.” Ngaøy tröôùc, Mò thoåi saùo gioûi. Coù bieát bao nhieâu ngöôøi meâ, ngaøy ñeâm ñaõ thoåi saùo ñi theo Mò.” Coù veû nhö caùch nhaø vaên mieâu taû nhaân vaät khoâng khaùc gì maáy so vôùi Nguyeãn Du noùi ñeán Thuyù Kieàu, cuõng traân troïng nhö theá. Taøi naêng aâm nhaïc aáy cuõng laø caùch ñeå nhaø vaên bieåu hieän Mò nhö moät con nguôøi coù taâm hoàn ñeïp ñeõ, phong phuù. Mò cuõng bieát yeâu thöông vaø ñaõ ñöôïc yeâu thöông, ñaõ coù nhöõng phuùt rung ñoäng, hoài hoäp trong ñeâm tình muøa xuaân khi mong chôø ngöôøi yeâu tôùi. Vaø cuõng nhö nhieàu nhaân vaät khaùc trong vaên chöông, Mò cuõng coù ñöùc hi sinh. Bôûi veà moät maët naøo ñoù coù theå coi nhö Mò ñaõ baùn mình ñeå cöùu gia ñình thoaùt khoûi côn nguy bieán. Nhö vaäy coù nghóa laø trong con maét cuûa Toâ Hoaøi, ngöôøi con gaùi ngheøo ôû choán heo huùt , cheo leo treân trieàn nuùi cao cuõng laø moät con ngöôøi ñeïp ñeõ, ñaùng soáng vaø coù ñaày ñuû phaåm chaát ñeå xöùng ñaùng ñöôïc höôûng haïnh phuùc. Phaûi coù moät tình caûm say meâ laøm goác reã cho taám loøng nhaân ñaïo, Toâ Hoaøi haún môùi coù theå xaây döïng neân moät nhaân vaät Mò nhö theá. Chuùng ta coøn coù theå nhìn thaáy veû ñeïp aáy khoâng chæ ôû Mò maø coøn ôû nhaân vaät thöù hai - chaøng A Phuû. Toâ Hoaøi ñaõ khoâng tieác coâng söùc khi xaây döïng nhaân vaät A Phuû nhö moät chaøng trai lyù töôûng, vaø ñaõ laøm hieän leân moät A Phuû trong daùng veû ñeïp ñeõ maø chuùng ta vaãn thöôøng gaëp ôû nhöõng chaøng moà coâi trong caùc taùc phaåm daân gian. Chaøng trai aáy ñeïp trong voùc daùng to lôùn,khoeû maïnh. Anh cuõng laø moät ngöôøi lao ñoäng gioûi, theå hieän ôû chi tieát “bieát ñuùc löôõi caøy, bieát ñuïc cuoác “, moät kó thuaät khoù nhaát cuûa nhöõng ngöôøi mieàn nuùi luùc aáy. A Phuû coøn gioûi qua nhöõng lôøi nhaän xeùt cuûa nhöõng coâ gaùi trong laøng : “Ñöùa naøo ñöôïc A Phuû cuõng baèng coù ñöôïc con traâu toát trong nhaø, chaúng maáy luùc maø giaøu”. Nhöng cuõng khoâng theå hình dung moät A Phuû sinh ra töø loøng yeâu quí nhöõng ngöôøi mieàn nuùi cuûa nhaø vaên maø thieáu ñi moät phaåm chaát cao quí cuûa moät chaøng trai. Ñoù laø loøng haøo hieäp, daùm phaûn khaùng, ñaáu tranh vaø ñuû söùc ñaáu tranh, phaûn khaùng. Toâ Hoaøi ñaõ xaây döïng neân moät A Phuû nhö theá vôùi taát caû söï yeâu meán vaø töï haøo, theå hieän roõ nhaát trong ñoaïn nhaø vaên mieâu taû A Phuû ñaùnh A Söû. “ Moät ngöôøi to lôùn chaïy vuït ra vung tay neùm con quay raát to vaøo maët A Söû. Con quay goã ngaùt laêng vaøo giöõa maët “. Ngöôøi trai aáy ñaõ khoâng ngaàn ngaïi “ naém caùi voøng coå “ coù tua nguõ saéc, bieåu hieän cuûa con quan thoáng lyù maø “ñaùnh tôùi taáp”, “ moät traän ñaùnh raát haû heâ”. Vaø A Phuû cuõng nhö Mò, cuõng laø nhöõng nhaân vaät maø