Vieät Baéc Toá Höõu
Nhaân daân laø beå, vaên ngheä laø thuyeàn Taäp thô “Vieät Baéc” cuûa nhaø thô Toá Höõu ñaõ ñöôïc vieát ra töø nguoàn caûm höùng chuû ñaïo aáy, nguoàn caûm höùng veà moät con thuyeàn vaên ngheä bôi treân bieån caû cuûa nhaân daân vaø ñöôïc bieån caû cuûa nhaân daân naâng ñôõ. Vì theá ngöôøi ñoïc coù theå tìm thaáy caû noäi dung, caûm xuùc vaø hình thöùc ngheä thuaät cuûa moïi baøi thô trong ñoù. Nhöng tính nhaân daân aáy, söï gaén boù giöõa con thuyeàn thô vôùi bieån caû cuûa Toå Quoác vaø nhaân daân aáy khoâng ñöôïc keát ñoïng ôû ñaâu nhieàu hôn laø trong baøi thô maø teân cuûa noù ñaõ ñöôïc möôïn laøm teân cho caû taäp thô, baøi thô maø Xuaân Dieäu ñaõ coi laø ñænh cao nhaát trong taäp thô aáy. Dó nhieân ñoù chæ coù theå laø baøi thô daøi mang teân “ Vieät Baéc ”.
Baøi thô ñöôïc saùng taùc vaøo thôøi khaéc giao thöøa giöõa hai giai ñoaïn Caùch Maïng, giöõa cuoäc khaùng chieán chín naêm maø chuùng ta vöøa traûi qua maø kæ nieäm veà noù vaãn coøn töôi nguyeân trong kí öùc, vôùi moät giai ñoaïn hoaø bình coøn chöa ñeán haún nhöng döï caûm veà noù ñaõ xoân xao laém giöõa loøng ngöôøi. Ñoù laø thôøi ñieåm giao thôøi giöõa chieán ñaáu vaø döïng xaây, giöõa moät giai ñoaïn maø Vieät Baéc laø ñaàu naõo, laø “thuû ñoâ gioù ngaøn”, vôùi moät giai ñoaïn maø trung taâm cuûa Caùch maïng seõ chuyeån veà xuoâi vôùi thuû ñoâ laø Haø Noäi. Ñaây cuõng chính laø thôøi ñieåm laøm daäy leân trong loøng ngöôøi nhöõng yù nghó lôùn lao. Bôûi treân ñænh cao cuûa thôøi ñieåm aáy, con ngöôøi seõ coù ñieàu kieän nhìn thaáu suoát veà quaù khöù vaø nhìn vaøo xa taép cuûa töông lai. Ñoâi caùnh roäng cuûa caûm höùng ôû baøi thô “Vieät Baéc” cuõng ñöôïc naâng ñôõ raát nhieàu bôûi thôøi ñieåm maø baøi thô ñöôïc saùng taïo, nhaát laø khi taùc giaû luoân luoân coù yù thöùc gaén mình vôùi ñaát nöôùc, nhaân daân vaø Caùch maïng. Nhôø ñoù Toá Höõu ñaõ coù theå qua “Vieät Baéc” laøm moät baûn toång keát baèng thô veà caû moät giai ñoaïn caùch maïng vaø khaùng chieán, giai ñoaïn gaén lieàn, laáy Vieät Baéc laøm trung taâm. Ñoù laø giai ñoaïn “möôøi laêm naêm aáy thieát tha maën noàng”. Maëc khaùc, do ñöôïc sinh ra töø thôøi ñieåm giao thöøa aáy maø “Vieät Baéc” coøn coù theå noùi leân ñöôïc nhöõng döï caûm roän raõ, naùo nöùc meânh mang tröôùc moät töông lai saép tôùi, töông lai trong hoaø bình, xaây döïng. Nhaø thô cuõng khoâng queân noùi ñeán moái lieân heä khaêng khít giöõa hai giai ñoaïn ñeïp ñeõ ñoù cuûa ñaát nöôùc vaø caùch maïng, veà söï giöõ gìn truyeàn thoáng cuûa quaù khöù, trong giai ñoaïn cuûa hieän taïi vaø töông lai. Vaø “Vieät Baéc” ñöôïc keát thuùc trong moät hình aûnh ñaày yù nghóa, hình aûnh Baùc Hoà rôøi Vieät Baéc veà xuoâi. Ñoù laø moät bieåu töôïng tuyeät ñeïp maø nhaø thô ñaõ möôïn ñeå dieãn taû xuùc caûm veà cuoäc caùch maïng ñaõ chuyeån sang moät giai ñoaïn môùi.
Nhöng “Vieät Baéc” coøn laø keát quaû cuûa moät saùng taïo ngheä thuaät, moät phaùt hieän ngheä thuaät voâ song cuûa Toá Höõu. Ñoù laø moät saùng taïo cho pheùp nhaø thô coù theå laøm ñöôïc moät vieäc töôûng chöøng nhö khoù coù theå laøm, thaäm chí khoâng theå laøm : vieäc tìm cho moät noäi dung thô hieän ñaïi nhaát, caùch maïng vaø chính trò nhaát moät hình thöùc ngheä thuaät khoâng theå truyeàn thoáng, tröõ tình hôn. Nhôø ñoù maø Toá Höõu coù theå vieát baøi thô chính trò cuûa mình theo theå thô daân toäc nhaát trong caùc theå thô : theå luïc baùt, vaãn coù theå dieãn taû moät noäi dung raát hieän ñaïi trong moät hình thöùc thaân thieát, quen thuoäc nhaát trong ca dao : loái ñoái ñaùp giao duyeân. Nhaø thô vaãn coù theå theå hieän nhöõng tình caûm vôùi caùch maïng thoâng qua nhöõng chöõ “mình-ta” nhuaàn thaám tinh thaàn daân toäc vaø söï ñaëc saéc cuûa loái noùi daân toäc. Toá Höõu ñaõ theå hieän thaønh coâng loái xöng hoâ vaø söû duïng ñaïi töø trong tieáng Vieät cuõng vì coù theå phaû vaøo nhöõng caâu thô hôi thôû vaø söï duyeân daùng cuûa ca dao. Vì theá “Vieät Baéc” coù veû soùng saùnh ñaåy ñöa voán cuûa ca dao vaø tröôùc ñaây döôøng nhö chæ ca dao môùi coù. Ñaây chæ laø hình thöùc vôùi ñuû cung baäc tình caûm cuûa moät cuoäc chia tay.
* Möôøi caâu thô cuoái :
Ta veà mình coù nhôù ta Ta veà ta nhôù nhöõng hoa cuøng ngöôøi. Nhöõng tinh hoa maø chuùng ta ñaõ noùi ôû beân treân keát ñoïng khoâng ít ôû trong ñoaïn thô möôøi caâu. Ñoaïn thô noùi veà noãi nhôù thieân nhieân vaø con ngöôøi Vieät Baéc. Vieät Baéc ôû ñaây ñöôïc noùi ñeán trong tö caùch cuûa maûnh ñaát lôùn, ñeïp ñeõ ñaày söùc gôïi nhôù, gôïi thöông. Hai caâu ñaàu tieân trong möôøi caâu aáy ñaûm nhieäm vai troø yù töù, xuùc caûm chung. Caùi xuùc caûm chung ñoù haøm chöùa nhieàu nhaát trong boán chöõ “ta veà ta nhôù” ôû caâu thô sau. Ñieàu ñoù khoâng coù nghóa laø caâu thô saùu chöõ laø thöøa, laø ñoùng moät vai troø phuï môø nhaït. Bôûi vì khi ñöa ra moät caâu hoûi tröôùc moät lôøi ñaùp khi noùi ñeán vieäc mình coù nhôù ta, tröôùc khi “ta” giaõi baøy noãi nhôù “mình”, nhaø thô laøm cho tình caûm ñoâi beân ñöôïc giaêng maéc treân caû hai chieàu quan heä vaø nhôø ñoù trôû neân quaán quyùt, khaêng khít hôn , khieán loøng ngöôøi vöôùng vít nhieàu hôn. Vaø chính laø lyù do khieán cho nhaø thô ñaõ ñeå nhöõng chöõ nhö “ta”, “mình” vaø “nhôù” cöù trôû ñi trôû laïi, cöù ñöôïc giaêng ra treân khaép hai doøng thô vaø chieám tôùi moät nöûa soá chöõ trong caëp caâu luïc baùt. Ñoù coøn chöa keå raèng caùch vieát ñoù cuûa Toá Höõu laøm cho doøng thô phaûng phaát phong vò cuûa ca dao vôùi loái noùi ñaåy ñöa, maën maø, thaém thieát, loái noùi maø chuùng ta vaãn thöôøng baét gaëp trong nhöõng caâu haùt daân gian quen thuoäc. Vaø caëp caâu thô ñaàu tieân aáy ñöôïc keát thuùc baèng boán chöõ “nhöõng hoa cuøng ngöôøi”. Nhöng “cuøng” ñoù cuõng chæ laø moät loái noùi khaùc khoâng chæ ñeå bieåu hieän söï phong phuù maø coøn gôïi ra caûm giaùc giao hoaø, keát hôïp, quaán vaøo nhau. Coøn hai chöõ “hoa” vaø “ngöôøi” döôøng nhö chæ ñeå baùo tröôùc nhöõng noäi dung seõ ñöôïc noùi tieáp trong nhöõng caâu thô coøn laïi. Noãi nhôù aáy höôùng veà hai phöông dieän: “hoa” - pheùp hoaùn duï ñeå chæ töï nhieân, vaø tình caûm coøn laïi seõ daønh cho con ngöôøi. Vaø nhö theá, taùm doøng thô sau vieát ñuùng theo caùch aáy. Döôøng nhö moïi caëp caâu sau ñeàu coù söï phaân coâng, bôûi nhöõng caâu saùu chöõ chuû yeáu chæ noùi veà töï nhieân, coøn caâu taùm chöõ laïi höôùng tôùi con ngöôøi.
Thieân nhieân trong noãi nhôù luoân luoân mang nhöõng neùt cuûa nuùi röøng, bôûi caû boán caâu saùu chöõ ñeàu coù chöõ “röøng”. Coøn nhöõng con ngöôøi hieän leân trong thô haàu nhö ñeàu laø nhöõng con ngöôøi lao ñoäng, ngöôøi ñi nöông, “ngöôøi ñan noùn” hay “coâ em gaùi haùi maêng”. Caùi höôùng caûm xuùc nhaø thô ñaõ roõ, xuùc caûm aáy ñaõ daønh taát caû cho queâ höông Vieät Baéc vaø ñaëc bieät cho ngöôøi daân Vieät Baéc. Vaø coù theå goïi teân thöù tình caûm daït daøo aáy laø tình yeâu queâ höông ñaát nöôùc vaø nhöõng ngöôøi daân nôi ñaây.
Ñaõ coù nhieàu ngöôøi muoán coi taùm caâu thô coøn laïi cuûa ñoaïn thô gioáng nhö moät böùc töù bình ñöôïc veõ ra baèng ngoân ngöõ, moät boä tranh ñaëc saéc veà boán muøa Vieät Baéc. Neáu ñuùng laø nhö theá thì hai caâu thô ñaàu trong taùm caâu thô aáy phaûi laø caûm xuùc tröôùc muøa ñoâng. Nhöng ñoù khoâng phaûi laø muøa ñoâng laëng leõ, giaù buoát maø laïi töôi taén, aám aùp, thaân thuoäc ñaùng yeâu. Vaø cuõng chaúng phaûi tình côø maø nhaø thô ñaõ daønh cho muøa ñoâng aáy thaät nhieàu maøu saéc. Maøu xanh töôi cuûa caây laù vaø treân neàn aáy laø saéc ñoû cuõng raát töôi cuûa nhöõng boâng hoa chuoái röøng, gôïi neân caûm giaùc töôi vaø aám. Röøng xanh hoa chuoái ñoû töôi Vaø trong caâu thô taùm chöõ beân döôùi nhaø thô coøn noùi ñeán moät ngaøy ñoâng aùnh naéng vaø coøn choùi loïi hôn trong aùnh phaûn quang chaét laïi töø nhöõng con dao cuûa nhöõng ngöôøi ñi röøng. Ñeøo cao naéng aùnh dao gaøi thaét löng. Caâu thô nhaán raát nhieàu vaøo chöõ “aùnh”. Coù theå ñaây laø muøa ñoâng ñöôïc nhìn baèng con maét raát laïc quan cuûa con ngöôøi khaùng chieán. Vaø con ngöôøi aáy ôû Vieät Baéc trong ñoaïn thô naøy cuõng hieän leân thaät khoûe maïnh vaø töôi ñeïp vôùi goùc nhìn “cao” vôøi vôïi. Caâu thô taùm chöõ ñöôïc nhaø thô baét ñaàu baèng hai chöõ “ñeøo cao”, gôïi lieân töôûng ñeán nhöõng caâu thô : Ñeøo cao thì maëc ñeøo cao Treøo leân ñeán ñænh ta cao hôn ñeøo. Vaø ñeán nöûa sau cuûa caâu thô thì con ngöôøi coøn ñeïp ñeõ hôn trong vaàng saùng ñöôïc taïo neân bôûi aùnh saùng choùi loaø cuûa con dao ñöôïc giaét treân löng ngöôøi. Baèng caùch aáy, Toá Höõu ñaõ laøm cho hình aûnh cuûa con ngöôøi lao ñoäng trôû neân cao ñeïp, saùng ngôøi.
Muøa xuaân sang, röøng laïi ngaäp traøn hoa mô, vì theá nhaø thô vieát : Ngaøy xuaân mô nôû traéng röøng Caâu thô khoâng ñôn thuaàn chæ saéc traéng, maø döôøng nhö nhöõng boâng hoa mô mang maøu traéng dìu dòu tinh khieát maø phuû leân caû caùnh röøng, gôïi leân caûm giaùc thô moäng, baâng khuaâng. Vaø cuõng khoâng phaûi tình côø nhaø thô vieát veà “mô” maø khoâng phaûi “ñaøo”, loaøi hoa voán ñaëc tröng hôn caû cho muøa xuaân mieàn Baéc. Ñôn giaûn bôûi söï haøi hoaø aâm ñieäu giöõa “mô” vaø “nôû”, söï gioáng nhau veà cuøng moät khuoân vaàn ñeå chöõ noï toân chöõ kia leân ñaõ taïo ra aán töôïng veà moät söï mô moäng, neân thô cuûa böùc tranh xuaân. Vaø trong khung caûnh muøa xuaân haøi hoaø cuøng saéc traéng aáy, hình aûnh con ngöôøi lao ñoäng laïi hieän leân lung linh maø chaân thöïc : Nhôù ngöôøi ñan noùn chuoát töøng sôïi giang. Seõ khoâng phaûi laø “voùt”, laø “tuoát” maø nhaát ñònh phaûi laø “chuoát” bôûi Toá Höõu muoán baèng caùch aáy gôïi neân tröôùc maét ngöôøi ñoïc khoâng chæ laø moät haønh ñoäng laøm ñeïp, nhaün, laøm oùng aû moät khuùc giang. Caùch duøng töø aáy coøn gôïi ra caû söï chau chuoát, nieàm say meâ coâng vieäc cuûa ngöôøi lao ñoäng - “ngöôøi ñan noùn” aáy. Vaø nhö theá, döôùi löôõi dao, baøn tay kheùo leùo cuûa nhöõng ngöôøi daân lao ñoäng vuøng Vieät Baéc, nhöõng sôïi giang traéng, meàm vaø deûo seõ nôû bung ra heät nhö nhöõng ñoaù hoa röøng. Hình aûnh aáy seõ khoâng thaät khaéc ghi vaøo loøng ngöôøi ñoïc neáu chæ ñöùng moät mình, nhöng khi