Traøng giang Huy Caän
Neáu phaûi keå ñeán nhöõng ñoâi baïn thô gaén boù keo sôn, thaân thieát vôùi nhau thì trong neàn thô hieän ñaïi Vieät Nam, ñaùng nhaéc ñeán tröôùc tieân vaãn laø boä ñoâi Xuaân Dieäu – Huy Caän. Boä ñoâi aáy ñaõ hình thaønh neân moät xoùm thô “ Huy – Xuaân ” trong phong traøo thô môùi. Nhöng ñieàu ñoù khoâng heà coù nghóa laø hai hoàn thô ñoù gioáng nhau, maø laø ngöôïc laïi. Nhö sau naøy coù ngöôøi nhaän xeùt : “ Neáu Xuaân Dieäu laø thi só cuûa nieàm aùm aûnh thôøi gian thì Huy Caän laïi laø nhaø thô cuûa noãi khaéc khoaûi khoâng gian. “ Chính caûm höùng veà vuï truï bao la lôùn roäng ñaõ goùp phaàn laøm neân veû ñeïp thô Huy Caän, ngay töø thuôû nhaø thô môùi vieát taäp ñaàu tay – “ Löûa thieâng”. Vaø khi tìm hieåu moät trong nhöõng baøi tieâu bieåu nhaát cuûa taäp thô, ngöôøi ta chaéc phaûi noùi ñeán “Traøng giang”.
Treân yù nghóa, “Traøng giang” laø moät con soâng daøi, nhöng Huy Caän laïi muoán caûm nhaän ñoù laø moät doøng soâng roäng. Vaø nhö theá roõ raøng coù lyù, coù caên cöù bôûi caûm giaùc veà doøng soâng neáu khoâng ñöôïc laøm neân bôûi aán töôïng cuûa thanh aâm, bôûi caû hai chöõ cuûa töïa ñeà -“traøng” vaø “giang” ñeàu ñöôïc caáu taïo bôûi moät nguyeân aâm roäng nhaát trong caùc nguyeân aâm. Beân aán töôïng veà chieàu roäng ñöôïc noùi ñeán ôû töïa ñeà baøi thô thì aán töôïng aáy coøn coù ôû caû caâu ñeà töø : Baâng khuaâng trôøi roäng nhôù soâng daøi. Chieàu cao cuûa böùc tranh laø khoaûng caùch giöõa trôøi roäng vôùi soâng daøi, laøm neân ñaày ñuû, troïn veïn ba chieàu cuûa khoâng gian. Ñieàu aáy raát sôùm giôùi thieäu vôùi ngöôøi ñoïc veà Huy Caän, moät nhaø thô cuûa caûm höùng khoâng gian. Vaø trong khoâng gian meânh mang aáy, nhaø thô ñaõ thaû vaøo moät noãi buoàn nhôù nheï nhaøng, man maùc maø chuùng ta coù theå thaáy ñöôïc qua nhöõng töø “nhôù” vaø “baâng khuaâng” maø nhaø thô ñaët ngay ôû ñaàu caâu.
Soùng gôïn traøng giang buoàn ñieäp ñieäp Con thuyeàn xuoâi maùi nöôùc song song, Thuyeàn veà nöôùc laïi, saàu traêm ngaû Cuûi moät caønh khoâ laïc maáy doøng. Baøi thô môû ñaàu baèng moät hình aûnh raát thích hôïp vôùi thi ñeà - “soùng”. Soùng treân daûi “traøng giang “ cuûa Huy Caän khoâng phaûi laø soùng xoâ, soùng voã hay “ soùng voït ñeán löng trôøi ” nhö trong thô Ñoã Phuû maø chæ laø “soùng gôïn”. Moät chuyeån ñoäng nheï nhaøng ñeå gôïi ra hình aûnh cuûa moät doøng traøng giang tónh laëng. Nhaø thô tìm ra caùi tónh trong caùi töôûng nhö raát ñoäng, theå hieän moät hoàn thô hay thieân veà caùi tónh. Con soùng gôïn trong con maét ñaày xuùc ñoäng cuûa thi nhaân döôøng nhö cöù lan toaû ñeán voâ cuøng. Vì vaäy, ngay töø caâu thô ñaàu tieân, nhaø thô ñaõ chöùng toû mình ñi theo moät phong caùch thô khaùc nhieàu laém so vôùi phong caùch thô coå ñieån, ñoù laø söï xuaát hieän chöõ “buoàn” ngay ôû ñaàu baøi – “buoàn ñieäp ñieäp”. Noãi buoàn mang hình aûnh cuûa soùng gôïn, möôïn hình aûnh cuûa soùng ñeå hieän ra tröôùc con ngöôøi. Nhö theá, “Traøng giang” raát sôùm trôû thaønh moät doøng soâng taâm traïng, vöøa laø hình aûnh cuûa ngoaïi giôùi, laïi vöøa laø hình aûnh cuûa taâm giôùi. Treân böùc tranh soâng nöôùc aáy ñaõ hieän leân hình aûnh moät con thuyeàn, moät con thuyeàn khoâng cheøo “xuoâi maùi”- hình aûnh tónh treân moät doøng soâng tónh. Maùi cheøo buoâng xuoâi doïc beân thaân thuyeàn, ñeå laïi hai veät nöôùc maø nhaø thô goïi laø “song song”. Hai chöõ naøy ñaõ hoaø öùng vôùi hai chöõ “ñieäp ñieäp” ôû cuoái caâu thöù nhaát nhö ñeå gôïi theâm ra caûm giaùc veà moät noãi buoàn voâ taän. Böùc tranh thieân nhieân môû ra theo caû hai chieàu, “ñieäp ñieäp” gôïi ra khoâng gian theo chieàu roäng, coøn “song song” laïi laøm neân caûm giaùc veà chieàu daøi. Nhöng ñeán caâu thô thöù ba: Thuyeàn veà nöôùc laïi saàu traêm ngaû thì hình aûnh nöôùc vaø thuyeàn quay trôû laïi, nhöng khoâng phaûi thuyeàn troâi treân doøng nöôùc maø laø “thuyeàn veà, nöôùc laïi”. Moãi söï vaät ñi keøm vôùi moät ñoäng töø, taïo neân caûm giaùc veà söï chuyeån ñoäng traùi chieàu. Ta caûm töôûng raèng thuyeàn veà, con nöôùc laïi vaø moät khoaûng troáng seõ ñöôïc môû ra, moät khoaûng troáng veà moät moái saàu lan toaû, khoâng chæ ñöôïc môû ra treân hai chieàu traùi ngöôïc nhau maø laø moïi chieàu trong khoâng gian – “ saàu traêm ngaû”. Nhaø thô vieát “traêm ngaû” döôøng nhö khieán ngöôøi ñoïc caûm nhaän moái saàu aáy khoâng coù choã taän cuøng, vaø noãi buoàn laïi caøng meânh mang hôn nöõa. Tuy nhieân, khoâng coù caâu thô naøo trong khoå naøy laïi khieán Huy Caän phaûi traên trôû nhieàu hôn, taâm ñaéc nhieàu hôn laø caâu thô thöù tö : Cuûi moät caønh khoâ laïc maáy doøng. Ñieàu raát laï laø caâu thô taâm huyeát naøy cuûa Huy Caän laïi baét ñaàu baèng moät chöõ töôûng nhö khoâng haøm chöùa moät löôïng thô ca naøo, chöõ “cuûi”. Chöõ aáy laïi ñöôïc nhaø thô nhaán maïnh qua moät pheùp ñaûo töø “ cuûi moät caønh khoâ ”. Nhöng phaûi laø chöõ “cuûi” vaø phaûi laø pheùp ñaûo töø thì nhaø thô môùi coù theå noùi ra taän cuøng moät quan nieäm, moät trieát lyù nhaân sinh. Chöõ aáy hay khoâng chæ vì noù ñem laïi cho thô caùi chaát maø Xuaân Dieäu goïi laø “hieän thöïc soáng sít”, laøm neân moät trong nhöõng phong caùch thô môùi. Hình aûnh “cuûi” khoâng chæ noùi veà moät thanh goã ñaõ cheát maø coøn thöïc söï toaùt leân veû taàm thöôøng. Nhöng ñoù laïi laø hình aûnh khoù coù gì thích hôïp hôn ñeå nhaø thô bieåu hieän caûm quan cuûa mình veà söï nhoû nhoi, voâ nghóa, ñôn coâi cuûa söï soáng moät kieáp ngöôøi tröôùc vuõ truï, thieân nhieân voâ taän. YÙ nghóa aáy döôøng nhö thaám vaøo trong töøng chöõ moät cuûa doøng thô. Chöõ “moät” gôïi leân soá ít, chöõ “caønh” laøm neân caûm giaùc nhoû beù. Vaø nhö theá, con ngöôøi döôøng nhö ñang laïc loái, bô vô , ngô ngaùc tröôùc nhöõng doøng nöôùc cuûa con soâng lôùn ôû trong hieän thöïc, cuõng laø tröôùc con soâng cuûa noãi buoàn ôû loøng ngöôøi. Noãi buoàn veà söï nhoû nhoi, coâ ñôn cuûa moät kieáp ngöôøi, khaùc hoaøn toaøn vôùi noãi buoàn cuûa Xuaân Dieäu trong “Ñaây muøa thu tôùi “.
Ñeán khoå thô thöù hai thì khoâng gian ñaõ khoâng coøn chæ giôùi haïn trong phaïm vi moät maët soâng. Lô thô coàn nhoû gioù ñìu hiu, Ñaâu tieáng laøng xa vaõn chôï chieàu. Naéng xuoáng, trôøi leân, saâu choùt voùt, Soâng daøi, trôøi roäng, beán coâ lieâu. Böùc tranh “Traøng giang” giôø ñaây ñaõ coù theâm hình aûnh nhöõng chieác “coàn” cuûa nhöõng laøng xoùm ôû beân soâng. Vì theá hai caâu thô ñaàu phaûng phaát caûm giaùc man maùc, nheï nhaøng maø saâu kín veà moät queâ höông. Huy Caän ñaõ voâ tình phaùc ra moät caûnh saéc raát quen thuoäc veà moät mieàn queâ nöôùc Vieät : bôø soâng hoaëc giöõa loøng soâng coù nhöõng coàn ñaát nhoû, xa xa ven soâng coù nhöõng aâm thanh xao xaùc cuûa moät xoùm laøng. Nhöng ñoù khoâng phaûi laø taát caû yù nghóa cuûa caâu thô. Khoâng theå khoâng chuù yù raèng Huy Caän muoán nhöõng chieác coàn trong thô phaûi laø “coàn nhoû” vaø phaûi thöa thôùt, lô thô. Coàn phaûi vaäy ñeå maët soâng caøng trôû neân roäng lôùn. Gioù thì “ñìu hiu” caøng laøm cho doøng traøng giang theâm tónh laëng. Vaø Huy Caän cuõng ñaõ töøng noùi hai chöõ “ñìu hiu “aáy ñaõ ñöôïc möôïn trong hai chöõ cuûa “Chinh phuï ngaâm” : Non Kyø quaïnh queõ traêng treo Beán Phì gioù thoåi ñìu hiu maáy goø. Moät ngoïn gioù thoåi ñìu hiu ôû nôi ñaõ töøng laø baõi chieán tröôøng ñaãm maùu, moái lieân töôûng aáy laøm ngoïn gioù treân soâng cuûa nhaø thô laïi caøng theâm buoàn baõ, haét hiu. Caâu thô thöù ba ñaõ vaúng leân aâm thanh cuûa söï soáng, nhöng aâm thanh aáy cuõng nhoû nhoi, yeáu ôùt, coâ quaïnh. Ñaâu tieáng laøng xa vaõn chôï chieàu Caûm giaùc aáy döôøng nhö thaám vaøo töøng chöõ moät trong caâu. Caâu thô laøm gôïi nhôù ñeán moät “phieân chôï chieàu” ñaõ “vaõn” cuûa moät “laøng xa”. Caûm giaùc ñeán vôùi nhaø thô vaø ngöôøi ñoïc thô thoâng qua moät giaùc quan mô hoà - thính giaùc, maø khoâng phaûi qua hình aûnh. Söï mô hoà aáy laïi ñöôïc nhaân leân qua chöõ “ñaâu” ôû ñaàu caâu, caøng khieán cho aâm thanh aáy nhö coù nhö khoâng, nhö hö nhö thöïc. Nhöng thöïc nhaát vaãn chæ laø söï im laëng bao truøm leân doøng chaûy traøng giang. Ñeán caâu thô thöù ba thì khoâng gian ñöôïc môû ra theo moät chieàu khaùc, chieàu cao qua hình aûnh cuûa naéng vaø baàu trôøi : Naéng xuoáng, trôøi leân, saâu choùt voùt. Hai hình aûnh aáy cuõng ñöôïc ñaët trong nhöõng chuyeån ñoäng traùi chieàu – “leân” vaø “xuoáng”, trong caûm giaùc veà moät söï chia reõ. Naéng xuoáng vaø trôøi leân, ñeå laïi moät khoaûng troáng thaêm thaúm môû ra, laøm neân caûm giaùc maø Huy Caän ñaõ dieãn taû baèng moät söï keát hôïp töø ñoäc ñaùo – “ saâu choùt voùt ”. Cuïm töø naøy taïo caûm giaùc thaêm thaúm veà baàu trôøi vaø maët nöôùc. Khoâng chæ theá, phaûi coù chöõ “saâu” ñeå khoâng gian ñöôïc nhuoäm trong gam maøu, gam caûm xuùc buoàn, traàm laéng. Vaø khoå thô thöù hai cuûa baøi thô ñöôïc kheùp laïi trong moät caâu thô gaàn nhaát vôùi caâu ñeà töø khi ôû ñaây laïi xuaát hieän hình aûnh cuûa “soâng daøi, trôøi roäng”. Soâng daøi, trôøi roäng, beán coâ lieâu. Nhöng beân caïnh hình aûnh aáy, Huy Caän ñaõ ñaët beân caïnh moät hình aûnh “beán coâ lieâu”. Beán aáy cuõng ñaïi dieän cho con ngöôøi, cho söï soáng vì soâng seõ khoâng coù nôi naøo laø beán neáu khoâng coù sinh hoaït cuûa con ngöôøi nôi beán aáy. Vì vaäy hình aûnh “beán coâ lieâu” vôùi aâm höôûng man maùc cuûa hai chöõ “coâ lieâu” aáy, moät laàn nöõa laïi gôïi ra moät noãi buoàn nhaân theá, noãi buoàn veà söï soáng quaù nhoû nhoi, raát höõu haïn trong thieân nhieân, maø vuï truï thì cöù môû ra maõi ñeán voâ taän, voâ cuøng.
Chuùng ta baét gaëp moät söï bieán chuyeån ôû ñaàu khoå ba : Beøo daït veà ñaâu haøng noái haøng, Meânh moâng khoâng moät chuyeán ñoø ngang. Khoâng caàu gôïi chuùt nieàm thaân maät, Laëng leõ bôø xanh tieáp baõi vaøng. Hình nhö coù caùi gì ñoâng ñuùc hôn leân, söï chuyeån ñoäng döôøng nhö cuõng ñaõ nhanh hôn, maïnh meõ hôn. Chuùng ta nhaän ra ñieàu aáy qua töø “daït” ngay ôû caâu thô ñaàu tieân. Caûm giaùc ñoâng ñuùc cuõng theå hieän khaù roõ trong ba chöõ “haøng noái haøng”. Nhöng söï ñoâng ñuùc ôû ñaây laïi chæ laø cuûa nhöõng caùnh beøo, hình aûnh töø la