Tieáng haùt con taøu Cheá Lan Vieân
Khoâng maáy ai khoâng bieát raèng ngay töø nhöõng naêm möôøi baûy tuoåi, nhaø thô Cheá Lan Vieân ñaõ ñoät ngoät xuaát hieän trong phong traøo Thô môùi “ nhö moät nieàm kinh dò ” ( Hoaøi Thanh). Ñeå roài trong moät thôøi gian daøi sau ñoù, khoaûng thôøi gian chaïy suoát nhöõng naêm khaùng chieán choáng Phaùp vaø nhöõng naêm ñaàu tieân sau hoaø bình laäp laïi, hoàn thô aáy ñoät ngoät laëng tieáng hôn. Theá nhöng ñeán naêm 1960, Cheá Lan Vieân boãng nhieân böøng saùng trôû laïi vaø moät laàn nöõa laïi lay ñoäng ñaøn thô vôùi moät taäp thô maø nhöõng naêm thaùng aáy ñaõ trôû thaønh hieän töôïng - taäp “AÙnh saùng vaø phuø sa “. Laàn naøy, Cheá Lan Vieân ñaõ gaây ngaïc nhieân cho moïi ngöôøi baèng nhöõng vaàn thô dó nhieân laø khoâng coøn kinh dò. Nhöõng vaàn thô giôø ñaây khoâng chæ gaén boù chaët cheõ hôn vôùi maùu thòt cuûa cuoäc ñôøi, cuõng khoâng chæ laøm rung ñoäng tình caûm cuûa ngöôøi ñoïc maø coøn lay thöùc trí tueä cuûa ngöôøi ñoïc thô baèng nhöõng vaàn thô saâu saéc vaø môùi meû. “ Tieáng haùt con taøu “ laø moät trong soá nhöõng baøi tieâu bieåu nhaát cho hoàn thô môùi cuûa taùc giaû “AÙnh saùng vaø phuø sa”.
“ Tieáng haùt con taøu “ñöôïc vieát trong boái caûnh cuûa phong traøo vaän ñoäng ñi khai hoang vaø phaùt trieån vuøng kinh teá môùi ôû mieàn nuùi, moät phong traøo dieãn ra raát soâi noåi vaø naùo nöùc ôû nöôùc ta vaøo cuoái thaäp kæ 50 cuûa theá kæ XX. Vaø ñaây cuõng laø luùc maø nhieàu nhaø vaên, nhaø thô ñaõ ñi thöïc teá ôû nhöõng mieàn ñaát khaùc nhau cuûa Toå Quoác. Tuy nhieân, khoâng neân vì theá maø voäi laàm töôûng “ Tieáng haùt con taøu ” ñöôïc vieát ra chæ ñeå minh hoaï cho moät chuû tröông hay höôûng öùng moät phong traøo quaàn chuùng. Ngöôïc laïi, thöïc teá maø chuùng ta vöøa noùi chæ laø moät dòp, moät cô hoäi ñeå nhaø thô coù theå nung naáu suy nghó veà moät ñöôøng loái thi ca, moät hoàn thô môùi meû. Vaø tuyeân ngoân veà moät hoàn thô môùi aáy cuûa Cheá Lan Vieân ñaõ ñöôïc nhaø thô dieãn taû thaät coâ ñuùc vaø thaät trí tueä trong boán doøng thô mang yù nghóa cuûa moät ñeà töø, gioáng nhö moät chieác chìa khoaù giuùp ta môû caùnh cöûa thô, ñeå coù theå nghe ñöôïc “ tieáng haùt con taøu “ : Taây Baéc ö, coù rieâng gì Taây Baéc Khi loøng ta ñaõ hoaù nhöõng con taøu Khoå ñeà töø baét ñaàu laø moät lôøi hoûi, hay ñuùng hôn laø moät lôøi hoûi laïi :”Taây Baéc ö ”. Nhaø thô döôøng nhö ñaõ löôøng tröôùc raèng coù nhieàu ngöôøi seõ hieåu “Tieáng haùt con taøu” nhö vaø chæ nhö moät baøi thô vieát veà Taây Baéc. Vaø khi ñöa ra lôøi ñaùp “coù rieâng gì Taây Baéc”, Cheá Lan Vieân nhö muoán noùi vôùi moïi ngöôøi raèng ñöøng neân hieåu yù nghóa cuûa baøi thô chæ ñöôïc giôùi haïn trong phaïm vi, khuoân khoå cuûa ñeà taøi moät mieàn ñaát. Vì theá, chöõ “Taây Baéc” ñaõ ñöôïc duøng vôùi nghóa thaät, yù nghóa veà moät mieàn ñaát, moät thi ñeà. Theá nhöng, ñieàu noùi treân chæ ñuùng vôùi ñieàu kieän taám loøng nhaø thô ñaõ phaûi hoaø nhaäp vaøo hình aûnh cuûa nhöõng con taøu, chuyeån hoaù thaønh nhöõng con taøu. Dó nhieân, chöõ “con taøu” khoâng ñöôïc duøng vôùi nghóa ñen, bôûi vaøo luùc aáy vaø ngay caû baây giôø cuõng khoâng coù moät con taøu naøo leân Taây Baéc. Khi taám loøng nhaø thô coù theå hoaù thaønh “con taøu” thì ñoù phaûi laø con taøu thô, coøn taøu cuûa caûm xuùc thô. Maët khaùc, khi nhöõng taám loøng thô coù theå hoaù nhöõng con taøu thì nghóa laø nhöõng nguoàn thi caûm phaûi ñöôïc tìm khoâng ôû trong nhaø thô maø ôû beân ngoaøi hoï, ôû cuoäc ñôøi, ôû nhaân daân, Toå Quoác.Cheá Lan Vieân ñaõ noùi ñeán moät hoàn thô ñang khaùt khao ñeán vôùi hieän thöïc soáng ñoäng, ñeán vôùi nhöõng mieàn ñaát cuûa Toå Quoác. Khi aáy vaø chæ khi aáy thì Taây Baéc môùi laø nôi maø thô tìm ñeán. Nhöng cuõng khoâng phaûi laø ñòa chæ duy nhaát cuûa hoàn thô. Vôùi hai caâu thô treân, Cheá Lan Vieân ñaõ muoán phaùt bieåu moät quan nieäm thô ñoái laäp vôùi nhieàu quan nieäm thi ca cuûa nhöõng thôøi kì tröôùc. “ Tieáng haùt con taøu” seõ laø tieáng haùt cuûa moät taâm hoàn ñaõ bieát raèng khoâng theå tìm thô baèng caùch giam mình trong “thaùp ngaø ngheä thuaät”, bieát raèng thô khoâng ôû beân trong nhöõng caùnh cöûa loøng. Bôûi vaäy, ôû beân döôùi nhaø thô cuõng vieát : Chaúng coù thô ñaâu giöõa loøng ñoùng kheùp. Nhaø thô muoán töø boû nhöõng quan nieäm thô ñaõ töøng ñöôïc phaùt bieåu trong nhöõng caâu noùi raát noåi tieáng cuûa Anñephret- ñô- Muyùt-xeâ :” Haõy ñaäp vaøo traùi tim anh, thieân taøi laø ôû ñoù”. Vaø bôûi theá, nöûa sau cuûa khuùc ñeà töø cuõng ñöôïc baét ñaàu baèng moät chöõ “khi” Khi Toå Quoác boán beà leân tieáng haùt. Ñoù laø moät caùch noùi ñeà Cheá Lan Vieân coù theå dieãn taû xuùc caûm veà moät Toå Quoác ñaõ trôû thaønh nguoàn caûm höùng, nguoàn thô say ñaém. Toå Quoác ñaõ haùt leân, Toå Quoác ñaõ thuùc giuïc, môøi goïi, ñôïi chôø. Bôûi tieáng haùt laø aâm thanh cuûa chaát thô, cuûa veû ñeïp vaø trong ñieàu kieän aáy, trong tình hình nhö theá, nhaø thô thaáy taâm hoàn mình , töùc laø thô cuûa mình khoâng theå ôû ñaâu khaùc ngoaøi Taây Baéc : Taâm hoàn ta laø Taây Baéc chöù coøn ñaâu. Ñaët trong moái quan heä vôùi caâu thô thöù ba thì “Taây Baéc” trong caâu thô naøy ñaõ khoâng thuaàn tuyù chæ coøn laø moät ñòa danh. Taây Baéc ñaõ ñöôïc duøng nhö moät hoaùn duï ñeå thay cho, ñaïi dieän cho chính Toå Quoác ñang caát leân tieáng haùt ôû khaép boán beà kia. Vaø nhö theá phaûi hieåu raèng “taâm hoàn ta laø Taây Baéc” laø caùch maø nhaø thô möôïn ñeå muoán noùi moät ñieàu : thô cuûa ta phaûi laø vaø chæ coù theå laø chính ñôøi soáng, chính ñaát nöôùc. Noù hoaøn toaøn naèm ôû beân trong caùi Toâi kheùp kín cuûa nhaø thô. Vì vaäy, lôøi ñeà töø chính laø lôøi tuyeân ngoân cuûa moät hoàn thô môùi meû trong khoâng chòu giôùi haïn trong chaân trôøi cuûa moät ngöôøi maø vöôn tôùi chaân trôøi xa roäng cuûa ñaát nöôùc, cuûa taát caû moïi ngöôøi maø theo caùch noùi cuûa Paul Eluya maø caùc vaên só thôøi ñoù raát thích, thì Taây Baéc seõ ñaïi dieän cho chaân trôøi xa xoâi. Vaø ñeán vôùi Taây Baéc töùc laø böôùc ra khoûi caùi boùng cuûa mình ñeå trôû thaønh moät nguoàn thô roäng raõi hôn. Ñoù laø ñieàu maø Cheá Lan Vieân coøn noùi ñeán moät laàn nöõa trong baøi thô “Chim löôïn traêm voøng”: Taâm hoàn toâi khi Toå Quoác soi vaøo Thaáy ngaøn nuùi traêm soâng rôùm leä. Vaø ngay trong “Tieáng haùt con taøu”, quan nieäm “taâm hoàn ta laø Taây Baéc” cuõng ñöôïc nhaéc ñeán trong caâu thô döôùi Taâm hoàn anh chôø gaëp anh treân kia. Treân Taây Baéc! Vaø nhö vaäy, khoå thô ñeà töø noùi rieâng vaø “Tieáng haùt con taøu” noùi chung ñaõ ñem ñeán cho ta moät hình dung veà moät Cheá Lan Vieân hoaøn toaøn khaùc so vôùi Cheá Lan Vieân cuûa “Ñieâu taøn”- ngöôøi thi só tröôùc ñoù ñaõ töø choái cuoäc ñôøi, ngöôøi ñaõ coi taát caû chæ laø “voâ nghóa”, ngöôøi khoâng muoán thöøa nhaän muøa xuaân, cuoäc ñôøi vaø chæ muoán ñaém chìm vaøo theá giôùi beân trong cuûa mình vôùi nhöõng “boùng ma Hôøi sôø soaïng” trong theá giôùi taâm linh. Con ngöôøi aáy giôø ñaây ñaõ hoà hôûi ruõ boû taát caû nhöõng caùi cuõ trong mình ñeå trôû thaønh moät ngoïn nguoàn thô khaùc, queâ höông thi ca khaùc khoâng theå gì khaùc hôn laø Taây Baéc, laø cuoäc ñôøi.
Nhöng Cheá Lan Vieân khoâng muoán noùi ñeán “Tieáng haùt con taøu” nhö moät caùi gì ñaõ hoaøn thaønh maø phaûi ñang vaän ñoäng, phaùt trieån. Vaø vì theá, nhaø thô ñaõ keát caáu baøi thô nhö laø nhöõng chaëng ñöôøng noái tieáp nhau trong moät quaù trình taâm lyù. ÔÛ hai khoå ñaàu tieân cuûa baøi thô, vieäc ñeán hoaëc khoâng ñeán Taây Baéc, böôùc leân hay khoâng böôùc leân con taøu, daùm hay coøn chöa daùm töø boû moät theá giôùi thô quen thuoäc, ñöôïc noùi ñeán nhö coøn ñang dieãn ra trong moät söï do döï, phaân vaân. Bôûi vaäy, phaàn chính cuûa baøi thô ñaõ baét ñaàu baèng moät caâu hoûi : Con taøu leân Taây Baéc anh ñi chaêng ? Caâu thô môû ra hai khaû naêng döôøng nhö coøn ñeå ngoû. Vaø sau ñoù, chuùng ta gaëp moät loaït nhöõng caâu thô luoân chia laøm hai nöûa traùi ngöôïc nhau : moät nöûa laø “baïn beø ñi xa”, coøn nöûa kia laø “anh giöõ trôøi Haø Noäi”. Vaø nhöõng caâu thô dieãn taû moät söï ñoái laäp, phaân tranh nhö theá cöù noái tieáp nhau trong khoå thô : Ñaát nöôùc meânh moâng, ñôøi anh nhoû heïp Taøu goïi anh ñi, sao chöûa ra ñi ? ÔÛ ñaàu naøy laø “taøu goïi anh ñi”, coøn ñaàu kia laïi laø “sao chöûa ra ñi”. Caùi môùi ñaõ ñeán nhöng caùi cuõ döôøng nhö coøn chöa maát haún. Tuy nhieân, hai khoå thô cuõng cho thaáy söï chöa döùt khoaùt ôû ñaây chæ laø trong haønh ñoäng, bôûi nhaø thô roõ raøng ñaõ noùi ñeán moät söï chuyeån bieán cuõng ñaõ noân nao laém roài trong nhaän thöùc. Phaûi theá, thi nhaân môùi coù theå caûm nhaän tieáng goïi giuïc giaõ cuûa con taøu, nghe thaáy ñöôïc tieáng gioù röøng, aâm thanh cuûa cuoäc ñôøi ñaõ gaàn saùt, nhö ñaäp vaøo theá giôùi rieâng. Töø ñoù coù theå thaáy con taøu kia moät khi coøn chöa chuyeån baùnh thì cuõng ñang ñoùi khaùt chaát thô vaø veû ñeïp, ñöôïc nhaø thô tìm thaáy trong bieåu tröng cuûa “vaønh traêng”. Vaø caûm giaùc aáy seõ trôû neân maïnh hôn, döùt khoaùt hôn trong hai caâu thô cuoái ñoaïn, khi nhaø thô ñaõ hieåu raát roõ raèng thô seõ chaúng coù ñaâu trong theá giôùi maø mình ñang soáng vaø coøn chöa rôøi boû. Nhöõng vaønh traêng thô khoâng theå toàn taïi beân trong moät caùnh cöûa loøng ñoùng kheùp tröôùc cuoäc ñôøi vaø taâm hoàn ñích thöïc cuûa nhaø thô khoâng ôû trong mình maø ñang ôû moät nôi xa laém ngoaøi cuoäc ñôøi. Taâm hoàn anh chôø gaëp anh treân kia Treân Taây Baéc ! vaø söï chuyeån bieán cuûa moät hoàn thô baét ñaàu töø trong nhaän thöùc, töø trong tình caûm.
Ñoaïn thô thöù hai cuûa “Tieáng haùt con taøu” ñöôïc baét ñaàu baèng ba chöõ cuûa khoå thô treân coøn vaét xuoáng : “ Treân Taây Baéc !”. Nhöng ba chöõ aáy khi ñaõ haï xuoáng thì baøi thô laïi môû ra moät höôùng thô môùi meû. Giôø ñaây aán töôïng, kæ nieäm Taây Baéc seõ aøo aït traøn veà trong kí öùc, trong töôûng töôïng vaø trong noãi nhôù cuûa nhaân vaät tröõ tình. Tuy nhieân, vôùi Cheá Lan Vieân , Taây Baéc hieän veà tröôùc heát khoâng phaûi trong caûm höùng veà moät mieàn ñaát, veà phong caûnh thieân nhieân maø nhaø thô seõ noùi