Thieân nhieân trong Nhaät kí trong tuø
* Môû baøi 1 : Thieân nhieân xöa nay vaãn laø nguoàn caûm höùng cuûa muoân ñôøi thi só. Khoù coù theå keå ra moät nhaø thô lôùn naøo maø khoâng ñeå laïi cho ñôøi nhöõng baøi thô hay nhöõng doøng thô tuyeät buùt veà nguoàn caûm höùng baát taän aáy. Veà maët naøy, Hoà Chí Minh vôùi tö caùch moät nhaø thô cuõng khoâng phaûi laø moät ngoaïi leä. “Thieân nhieân” – noùi theo caùch cuûa nhaø nghieân cöùu Ñaëng Thai Mai – “chieám moät ñòa vò danh döï trong nhöõng vaàn thô cuûa Baùc”. Khoâng ai yeâu thô Baùc Hoà maø khoâng nhôù ñeán moät vaàng traêng ñaåy cöûa vaøo ñoøi thô, tieáng suoái trong nhö tieáng haùt, nhöõng boùng caây coå thuï “traêng loàng” hay nhôù ñeán con thuyeàn thong dong trôû veà töø nôi muø mòt söông khoùi trong “Teát Nguyeân Tieâu”. Nhöng ñaëc saéc hôn caû trong nhöõng vaàn thô thieân nhieân cuûa Baùc coù leõ phaûi laø taùc phaåm ñöôïc Baùc vieát töø tröôùc khi vieát “Caûnh khuya”, “Nguyeân Tieâu” maø chuùng ta vöøa nhaéc ñeán. Ñoù khoâng gì khaùc hôn laø taäp thô “Nhaät kí trong tuø”.
* Môû baøi 2: Thô xöa thöôøng chuoäng thieân nhieân ñeïp Maây, gioù, traêng, hoa, tuyeát, nuùi, soâng Nay ôû trong thô neân coù theùp Nhaø thô cuõng phaûi bieát xung phong. (Caûm töôûng ñoïc Thieân gia thi - Hoà Chí Minh ) Ñoïc nhöõng vaàn thô naøy, nhieàu ngöôøi seõ nhaàm töôûng raèng vieäc yeâu chuoäng veû ñeïp thieân nhieân döôøng nhö laø ñieàu Baùc muoán pheâ phaùn trong thô xöa. Nhöng hoaøn toaøn khoâng phaûi theá bôûi taâm hoàn cuûa Baùc vaãn luoân daønh moät söï quan taâm, nguoàn thi höùng ñaëc bieät cho nhöõng xuùc caûm tröôùc thieân nhieân. Chöùng cöù huøng hoàn nhaát ñeå chöùng minh cho ñieàu aáy, chuùng ta coù theå tìm ngay trong taäp thô chöùa ñöïng baøi “Caûm töôûng ñoïc Thieân gia thi” - taäp thô “Nhaät kí trong tuø”.
THAÂN BAØI :
1.Coù leõ khoâng ai khoâng bieát raèng khi vieát NKTT, Baùc Hoà ñang soáng trong hoaøn caûnh cuûa moät tuø nhaân, moät ngöôøi bò giam caàm trong nguïc thaát : “Thaân theå ôû trong lao”.Nghóa laø taùc giaû NKTT ñang phaûi soáng trong moät hoaøn caûnh coù raát ít thieân nhieân, raát xa caùch vôùi thieân nhieân, vaø töôûng chöøng nhö khoâng theå coù loøng daï naøo ñeå nghó nhieàu ñeán thieân nhieân nhieân. Coù nhaø nghieân cöùu ñaõ phaùt hieän ra raèng trong moät taäp thô tuø cuõng raát noåi tieáng cuûa moät taùc giaû khaùc – “Thi tuø tuøng thoaïi” cuûa ngöôøi chí só yeâu nöôùc Huyønh Thuùc Khaùng, traêng chæ xuaát hieän veûn veïn coù hai laàn, maø moät trong hai laàn aáy, traêng cuõng khoâng ñöôïc noùi ñeán trong tö caùch moät veû ñeïp thieân nhieân maø laø moät trieát lyù cuoäc soáng. Coù so saùnh nhö theá, ta môùi thaáy thieân nhieân ñaày aép trong taäp NKTT. ÔÛ nhöõng vaàn thô trong nguïc ñoù, chuùng ta coù theå gaëp ñuû maây vaø gioù, nuùi vaø soâng, höông thôm cuûa nhöõng ñoaù hoa, vaø nhaát laø aùnh traêng lung linh, laøm meâ say, rung ñoäng loøng ngöôøi. Vaø nhöõng caûnh thieân nhieân ñöôïc keå ra ôû “Caûm töôûng ñoïc Thieân gia thi” ñeàu coù ñuû, coù chaêng cuõng chæ laø thieáu tuyeát. Vaø cuõng coøn phaûi keå raèng ôû NKTT, chuùng ta coøn gaëp nhieàu hình aûnh thieân nhieân khaùc nöõa : caây laù, aùnh naéng, maët trôøi. Vaø nhö theá, taäp NKTT cuõng phong phuù khoâng keùm moät taäp thô ngoaøi tuø naøo khaùc. Nhöng ñieàu laøm chuùng ta ngaïc nhieân laïi naèm ôû choã : Baùc Hoà caûm nhaän ñöôïc veû ñeïp cuûa thieân nhieân trong nhöõng hoaøn caûnh khaùc thöôøng. Baøi thô “Ngaém traêng” tuyeät dieäu ñöôïc vieát khi traêng chæ heù loä moät chuùt thoâi qua moät khe cöûa heïp, coù leõ moät ngöôøi voâ tình naøo chaéc cuõng khoâng theå chuù yù tôùi. Hay Baùc noùi ñeán baàu trôøi vôùi taát caû söï meâ say, nhöng baàu trôøi aáy cuõng chæ thaáp thoaùng sau caùnh cöûa nguïc heù môû ñeå “thoâng hôi”.(Quaù tröa). Vaø laï hôn nöõa, ngöôøi ta coù theå nhaän thaáy khi ñoïc “Caûnh chieàu hoâm”. Baøi thô vieát raát hay veà hoa hoàng, nhöng laï ôû choã ñoù laø moät ñoaù hoa maø Baùc khoâng heà troâng thaáy, ñoaù hoa maø Baùc chæ tieáp xuùc chuùt ít thoâi qua chæ moät laøn höông. Neáu khoâng coù moät taâm hoàn ngheä só, khoâng say ñaém vôùi thieân nhieân thì khoù coù theå coù ñöôïc moät vaàn thô nhö theá.
2. Vaø cuõng nhö vôùi nhieàu nhaø thô khaùc, trong con maét cuûa Hoà Chí Minh, thieân nhieân chính laø hình aûnh cuûa cuoäc ñôøi. Hoaøn caûnh nguïc tuø coù theå khieán cho Baùc thaám thía hôn bao giôø heát veà moät cuoäc soáng gian khoå. Vì theá, thieân nhieân ôû NKTT khoâng ít khi hieän leân nhö laø bieåu töôïng cuûa khoù khaên, khaéc nghieät. Chuùng ta seõ gaëp ôû nhieàu baøi thô moät thieân nhieân hieän ra cöù nhö moät trôû ngaïi, thöû thaùch nghò löïc, yù chí cuûa ngöôøi chieán só. Coù theå keå ra ñaây laøn gioù thu heát traän naøy ñeán traän khaùc tôùi taáp quaát caùi laïnh vaøo maët “chinh nhaân” Chinh nhaân dó taïi chinh ñoà thöôïng Ngheânh dieän thu phong traän traän haøn. hay hình aûnh “khoùm chuoái traêng soi” khieán ngöôøi tuø nhaân “goái quaép löng coøng” caøng thaáu suoát caùi laïnh cuûa ñeâm thu. Khaét nghieät khoâng keùm chaéc phaûi keå ñeán laøn gioù reùt trong “Hoaøng hoân”, laøn gioù reùt maø Baùc ñaõ so saùnh nhö “göôm ñaâm, duøi chích” : Gioù saéc töïa göôm maøi ñaù nuùi Reùt nhö duøi nhoïn chích caønh caây Vaø ñoái dieän vôùi con ngöôøi ñang treân moät cuoäc haønh trình ñaày gian khoå, hình aûnh thieân nhieân aáy ñaõ nhuoäm moät veû ñeïp coù theå noùi laø bi traùng.
3. Nhöng hình nhö ñoù chöa phaûi laø hình aûnh thieân nhieân chuùng ta gaëp nhieàu nhaát, quen thuoäc nhaát, ñieån hình nhaát cho caùch caûm nhaän cuûa Baùc Hoà trong taäp thô. Thieân nhieân cuûa NKTT thöôøng ñeán vôùi ngöôøi ñoïc thô nhieàu hôn trong veû ñeïp haøi hoaø, trìu meán. Chuùng ta seõ khoâng gaëp ôû ñaây nhöõng caûm nhaän vaãn thöôøng coù ôû caùc nhaø thô laõng maïn veà moät thieân nhieân tan taùc, chia lìa töïa nhö : Maây vaån töøng khoâng, chim bay ñi (Ñaây muøa thu tôùi – Xuaân Dieäu ) hay : Gioù theo loái gioù, maây ñöôøng maây. (Ñaây thoân Vó Daï - Haøn Maëc Töû) Thaät kì laïi bôûi vôùi moät ngöôøi tuø trong hoaøn caûnh toät cuøng ñau khoå vaãn nhaän ra treân con ñöôøng tuø cuûa mình moät choøm sao baïc naâng ñôõ vaàng traêng ñeå cuøng nhau vöôït leân treân ñænh nuùi :
Quaàn tinh uûng nguyeät höôùng thu san. (Giaûi ñi sôùm ) Vaø ñeán baøi “Môùi ra tuø taäp leo nuùi” thì chöõ “uûng” aáy khoâng chæ ñöôïc söû duïng moät maø laø hai laàn treân caû hai chieàu quan heä : khoâng chæ coù maây oâm aáp nuùi maø caû nuùi cuõng aáp oâm maây. Vaân uûng truøng sôn, sôn uûng vaân. Hôn theá, söï hoaø ñieäu khoâng phaûi chæ coù giöõa thieân nhieân vôùi thieân nhieân maø coøn caû thieân nhieân vôùi con ngöôøi. Phaûi nhö theá, chuùng ta môùi baét gaëp trong baøi thô thöù nhaát trong chuøm thô “Taûo giaûi”, hình aûnh cuoäc tuaàn du cuûa traêng sao treân baàu trôøi hoaø nhòp cuøng con ngöôøi treân maët ñaát. Vaø ngay caû khi con ngöôøi baát bình, thì taâm hoàn baùt bình aáy cuõng seõ gaëp gôõ vôùi caùi baát bình cuûa moät hoàn hoa, nhö theå moät traïng thaùi “Ñoàng thanh töông öùng, ñoàng khí töông caàu”. Hoaøn toaøn coù theå cho raèng thieân nhieân ôû NKTT ñöôïc caûm nhaän qua taâm trí cuûa moät baäc hieàn minh, moät ngöôøi ñaõ vöôït qua ñöôïc raát nhieàu caûn trôû beân ngoaøi ñeå thaáu hieåu söï hoaø ñieäu beân trong cuûa taïo hoaù, söï hoaø ñieäu giöõa moät ñaïi vuõ truï - thieân nhieân vaø moät tieåu vuõ truï - con ngöôøi.
4. Nhöng chuùng quan nieäm veà “thieân – nhaân töông öùng” aáy ñaõ goùp phaàn khoâng nhoû laøm thieân nhieân trong NKTT ñöôïm moät phong vò thô coå ñieån, moät veû ñeïp cuûa thô thieân nhieân phöông Ñoâng truyeàn thoáng. Dó nhieân veû ñeïp coå ñieån aáy coøn ñöôïc laøm neân baèng thi lieäu, thi töù. Vì theá nhöõng doøng thô chöõ Haùn cuûa NKTT thöôøng vaãn phaûng phaát moät linh hoàn thô coå ñieån, gôïi nhôù meânh mang ñeán moät yù thô, moät hình aûnh thô hay moät chöõ thô naøo ñöôïc laéng ñoïng ñeå laøm thaønh vónh vieãn töø hôn ngaøn naêm tröôùc. Coù theå ñoù chæ laø nhöõng gioït möa phuøn trong tieát thanh minh, choøm maây vaø caùnh chim buoåi chieàu hoâm nhö trong thô Lyù Baïch,...Vaø moät trong nhöõng veû neân thô cuûa “Môùi ra tuø taäp leo nuùi” ñöôïc laøm neân bôûi moât töù thô quen thuoäc cuûa Ñöôøng thi – “ñaêng sôn öùc höõu”.
5. Nhöng ñieàu ñoù khoâng laøm cho thieân nhieân trong NKTT hoaøn toaøn gioáng vôùi thô Ñöôøng. Bôûi Baùc Hoà laø moät ngöôøi tieáp thu raát nhieàu coát caùch cuûa ngöôøi xöa nhöng vaãn mang trong mình moät taâm hoàn hieän ñaïi. Vì theá, ngöôøi tuø aáy luoân luoân nhìn thieân nhieân nhö laø caùi ñoái laäp vôùi xích xieàng, song saét, troùi buoäc. AÙnh traêng traøn ngaäp trong thô Baùc, nhöng phaûi laø aùnh traêng ôû ngoaøi nhaø tuø. Coù hoa nôû, coù chim ca, nhöng phaûi laø “chim ra roän nuùi, höông bay ngaùt röøng”, töông phaûn haún vôùi caûnh ngoä bò troùi chaân tay. Thieân nhieân do ñoù laø bieåu töôïng cuûa söï töï do. Cuõng do ñoù, höôùng veà thieân nhieân cuõng laø höôùng veà töï do. Con ngöôøi say ñaém thieân nhieân ôû NKTT laø con ngöôøi ñaõ ñaït tôùi traïng thaùi töï do cuûa tinh thaàn, moät tinh thaàn luoân luoân ôû ngoaøi lao cho duø thaân theå coøn phaûi naèm trong voøng xieàng xích. Vaø nhö theá, “Ngaém traêng, Treân ñöôøng ñi, Chieàu toái,...” chính laø bieåu hieän ñeïp ñeõ nhaát cho khaû naêng maø Baùc Hoà coù nhieàu hôn baát kì moät nhaø thô naøo khaùc. Ñoù laø khaû naêng töï thöïc hieän nhöõng cuoäc vöôït nguïc tinh thaàn. Taâm hoàn cuûa ngöôøi tuø aáy seõ khoâng coù theá löïc naøo giam caåm noåi.
6. Thieân nhieân trong NKTT coøn laø thieân nhieân ñöôïc caûm nhaän bôûi taâm hoàn cuûa moät nhaø thô caùch maïng, moät con ngöôøi coù khaû naêng thaáu hieåu töông lai. Con ngöôøi aáy hôn ai heát bieát raèng moät töông lai saùng töôi ñöông tôùi. Taùc giaû NKTT cuõng thaáy ñieàu maø taùc giaû “Taét ñeøn” thaáy : hieän taïi laø moät ñeâm ñen : Trong nguïc giôø ñaây coøn toái mòt nhöng Baùc coøn thaáy ñöôïc ñieàu maø Ngoâ Taát Toá khoâng thaáy ñöôïc : töông lai seõ böøng saùng. AÙnh hoàng tröôùc maët ñaõ böøng soi. (Buoåi sôùm) Cuõng nhö theá, Baùc Hoà thaáy ñöôïc töông lai aáy nhö theå ñaõ chöù