Röøng xaø nuNguyeãn Trung Thaønh
* Ñaët vaán ñeà 1 : Teân tuoåi Nguyeân Ngoïc trong neàn vaên xuoâi ñöông ñaïi Vieät Nam coù theå noùi ñaõ chôït loeù leân khi caùc caây buùt tröôùc ñoù haàu nhö coøn chöa ai bieát ñeán, boãng nhieân ñaït ñöôïc giaûi thöôûng vaên ngheä 1954-1955 vôùi tieåu thuyeát “Ñaát nöôùc ñöùng leân”. Khoâng neân nghó raèng giaù trò cuûa cuoán tieåu thuyeát aáy chæ ñöôïc xaùc ñònh ôû choã noù ñaõ ñöa laïi cho vaên hoïc moät maûnh ñaát maø tröôùc ñoù coøn ñang laø moät khoaûng traéng, maûnh ñaát Taây Nguyeân. Giaù trò cuûa taùc phaåm coøn ôû choã noù môû ra vaø ñònh hình moät nguoàn caûm höùng seõ coøn theo ñuoåi Nguyeân Ngoïc trong nhöõng taùc phaåm maø oâng seõ coøn vieát sau naøy. Möôøi naêm sau caâu chuyeän cuûa anh huøng Nuùp, chuùng ta seõ baét gaëp moät “Ñaát nöôùc ñöùng leân” khaùc, khoâng mang teân aáy nhöng ñöôïc vieát vôùi cuøng moät nguoàn caûm höùng aáy, moät taùc phaåm tieâu bieåu cho moät thôøi ñaïi môùi hôn. Taùc phaåm aáy ñöôïc vieát vôùi trình ñoä maø chính nhaø vaên thöøa nhaän laø : “ôû thôøi “Ñaát nöôùc ñöùng leân” coøn chöa vieát noåi”. Chuùng ta ñang noùi ñeán moät thieân truyeän ngaén coù chieàu saâu, söï coâ ñuùc hieám coù, ñaõ töøng laøm ngaây ngaát nhieàu ngöôøi, thieân truyeän mang caùi teân raát Taây Nguyeân - “Röøng xaø nu”.
* Ñaët vaán ñeà 2: Nguyeân Ngoïc coù theå ñöôïc xem nhö laø nhaø vaên ñaàu tieân vieát veà Taây Nguyeân, vaø laø ngöôøi vieát veà Taây Nguyeân thaønh coâng nhaát. Nhöng so vôùi thôøi ñieåm ñænh cao cuûa ñôøi saùng taùc vaên hoïc cuûa Nguyeân Ngoïc thì 50 naêm tröôùc ñoù, Taây Nguyeân vaãn coøn laø moät vuøng ñaát xa laï, moät xöù sôû hoang vu treân baûn ñoà töï nhieân. Theá nhöng, giôø ñaây, daûi ñaát cao nguyeân huøng vó ñaõ khoâng coøn xa laï vôùi moïi taâm hoàn vaø hieåu bieát cuûa con ngöôøi. Nhöõng khuùc tröôøng ca Taây Nguyeân, ñieâu khaéc vaø kieán truùc Taây Nguyeân, aâm nhaïc vaø vuõ ñaïo Taây Nguyeân,... taát caû ñeàu trôû neân quen thaân vôùi ñoâng ñaûo moïi ngöôøi. Söï thaät aáy lôùn lao ñeán möùc nhieàu khi chuùng ta laõng queân raèng chæ hôn 50 naêm tröôùc ñoù, vôùi phaàn lôùn nhöõng ngöôøi daân Vieät Nam thì Taây Nguyeân ñang coøn laø moät khoaûng troáng treân baûn ñoà vaên hoïc. Vaø nhöõng ngöôøi ñaàu tieân höôùng vaên hoïc ñeán vôùi maûnh ñaát naøy, thaät kì laï laïi laø moät caây buùt maø vaøo giöõa nhöõng naêm 50 cuûa theá kæ tröôùc coøn chöa maáy ai bieát ñeán : nhaø vaên Nguyeân Ngoïc. Cuõng chính nhaø vaên aáy ñaõ ñöa laïi cho chuùng ta moät “Ñaát nöôùc ñöùng leân” - taùc phaåm ngay laäp töùc ñaõ nhaän ñöôïc giaûi thöôûng cao nhaát cuûa giaûi thöôûng vaên ngheä 1954-1955. Nhöng “Ñaát nöôùc ñöùng leân” khoâng phaûi laø ñeà taøi duy nhaát, bôûi möôøi naêm sau ñoù, Nguyeân Ngoïc luùc naøy mang buùt danh Nguyeãn Trung Thaønh laïi trôû laïi Taây Nguyeân. Nhöng khoâng phaûi laø moät tieåu thuyeát maø laø moät thieân truyeän ngaén “thôøi Ñaát nöôùc ñöùng leân”. Ñoù laø thieân truyeän maø khoâng khí Taây Nguyeân ñaõ hieän leân raát roõ ngay töø nhan ñeà “Röøng xaø nu”.
*Hình töôïng röøng xaø nu :
“Röøng xaø nu” khoâng chæ goùp vaøo ñoù moät caùi teân, moät töïa ñeà trong caûm höùng saùng taïo cuûa nhaø vaên. Röøng xaø nu coøn laø moät hình töôïng ngheä thuaät, trôû thaønh moät phaàn môû ñaàu ñoäc ñaùo trong thieân truyeän ngaén. Coù theå noùi, trong vaên xuoâi ñöông ñaïi Vieät Nam, hieám coù moät taùc phaåm naøo vieát hay ñeán theá veà moät loaøi caây. Caùnh röøng xaø nu hieän leân trong vaên chöông Nguyeân Ngoïc khoâng chæ ôû veû ñeïp cuûa hình saéc, chính taùc giaû sau naøy ñaõ noùi raèng mình ñaõ coá gaéng heát söùc cho hình aûnh cuûa loaøi caây nhö ñöôïc chaïm noåi leân. Nghóa laø caùnh röøng xaø nu aáy ñaõ ñeán vôùi ngöôøi ñoïc nhôø ngoøi buùt khoâng chæ bieát taïo hình maø coøn bieát taïo khoái. Hôn theá nöõa, ñoù coøn laø ngoøi buùt bieát taïo höông, bieát laøm ra aùnh saùng vaø söùc noùng. Khoâng ai laïi khoâng ngaây ngaát tröôùc nhöõng caâu vaên veà nhöõng khoái nhöïa xaø nu “öùa ra traøn treà, thôm ngaøo ngaït”, caùi muøi “thôm môõ maøng” giöõa “long lanh naéng heø gay gaét”. Hay nhö hình aûnh cuûa röøng xaø nu döôùi laøn aùnh saùng roïi chieáu xuoáng khu röøng, ñeå chuùng ta nhaän ra “voâ soá haït buïi vaøng töø nhöïa caây” bay trong naéng. Coù theå caûm thaáy Nguyeân Ngoïc nhö ñaõ quyeát bieán caùnh röøng xaø nu thaønh hình aûnh ñöôïc taïo döïng trong moät taám sôn maøi loäng laãy, laøm neân töø taát caû veû ñeïp vaøng son cuûa ngoân töø.
Nhöng trong taùc phaåm cuûa Nguyeãn Trung Thaønh, ñaây laø caùnh röøng xaø nu ñaëc bieät, bôûi noù ôû trong taàm ñaïi baùc, moät röøng xaø nu maø haøng ngaøy höùng chòu söï taøn phaù, huyû dieät. Noù ñang ngaïo ngheã thaùch thöùc caùi cheát. Khu röøng aáy ñeïp moät veû ñeïp bi thöông, veû ñeïp traùng leä nhöng ôû ñoù, “haøng vaïn caây khoâng coù caây naøo khoâng bò thöông”. Vaø ngöôøi ñoïc seõ khoâng theå queân ñöôïc hình aûnh nhöõng caây xaø nu öùa maùu, vaø khoái nhöïa öùa ra töø veát thöông ñeå roài quaùnh saùnh, “ñaëc quyeän laïi thaønh töøng cuïc maùu lôùn”, trong suoát döôùi naéng heø. Nhaø vaên cuõng ñaõ khoâng ít laàn noùi ñeán caùi cheát. Coù nhöõng caùi cheát cuûa nhöõng caây xaø nu beù nhoû, “nhöïa coøn trong, chaát daàu coøn loaõng” hay caùi cheát cuûa nhöõng caây xaø nu ñaõ kòp trôû neân maïnh meõ “nhö moät thaân theå cöôøng traùng”, ñoå aøo aøo khi ñaïi baùc phaït ngang thaân. Hình aûnh aáy cöù aùm aûnh töø ñaàu ñeán cuoái thieân truyeän , vaø caùnh röøng xaø nu do ñoù ñöôïc noùi ñeán nhö laø hieän thaân cuûa ñau thöông, cuûa chieán tranh. Noù ñang ñöùng tröôùc moät möu ñoà huyû hoaïi.
Nhöng caûm höùng chuû ñaïo cuûa Nguyeân Ngoïc khi vieát veà hình töôïng caây xaø nu aáy khoâng phaûi laø caûm xuùc veà söï ñôùn ñau, caøng khoâng phaûi ñeå noùi leân nhöõng tình caûm bi luî. Döôøng nhö vuùt leân treân taát caû vaãn laø nhöõng rung ñoäng veà moät caùnh röøng xaø nu ñaày söùc soáng. Xaø nu hieän leân nhö laø moät loaøi caây ham soáng, khao khaùt soáng, thieát tha höôùng tôùi baàu trôøi vaø aùnh saùng. Nhöõng caây xaø nu lôùn leân nhö laø nhöõng “muõi teân lao thaúng leân baàu trôøi”. Trong caûm xuùc vaø dieãn ñaït cuûa nhaø vaên, söùc soáng aáy seõ nhieàu laàn maïnh hôn caùi cheát. Khoâng ít caây xaø nu guïc ngaõ, nhöng beân caïnh “nhöõng caây con vöøa lôùn ngang taàm ngöïc ngöôøi ñaõ bò ñaïi baùc chaët ñöùt laøm ñoâi” coøn coù nhöõng caây “vöôït leân ñöôïc ñaàu ngöôøi” ñeå cho caû caùnh röøng xaø nu coù theå “öôõn taám ngöïc lôùn cuûa mình ra che chôû cho laøng”. Vaø nhö theá, röøng xaø nu chính laø bieåu töôïng cho moät söùc soáng chieán thaéng caùi cheát, moät söùc soáng baát dieät ngay caû trong huyû dieät, vaø khoâng coù moät söï taøn baïo naøo coù theå khuaát phuïc ñöôïc chuùng. Röøng xaø nu ñöôïc vieát ra döôùi ngoøi buùt Nguyeãn Trung Thaønh laø hình töôïng vieát ra ñeå ca ngôïi söùc soáng, nhaân danh söùc soáng, baûo veä söùc soáng. Ñoù cuõng laø ñieäp khuùc cuûa moät nieàm tin, nieàm tin laïc quan baát taän, cöù trôû ñi trôû laïi trong taùc phaåm nhö moät ñieäp khuùc xanh.
Tuy nhieân nhöõng ngöôøi theo doõi nhöõng caâu vaên veà caùnh röøng xaø nu ôû trong taùc phaåm cuûa Nguyeãn Trung Thaønh ñeàu khoâng theå khoâng nhaän thaáy raèng ôû ñoù taùc giaû ñaõ söû duïng raát nhieàu nhaân hoaù. Röøng xaø nu luoân luoân ñöôïc noùi ñeán trong söï lieân töôûng tôùi cô theå vaø tôùi caû tính caùch cuûa nhöõng con ngöôøi. “Caây ngang taàm ngöïc ngöôøi, caây vöôït ñaàu ngöôøi”, roài caû ñeán veát caét treân thaân caây cuõng gôïi ra lieân töôûng veà “nhöõng veát thöông choùng laønh nhö treân moät thaân theå cöôøng traùng”. Nhöõng caây xaø nu döôøng nhö cuõng coù löùa tuoåi, tình caûm. Vaø theo chieàu ngöôïc laïi, khi vieát veà nhöõng con ngöôøi ôû buoân laøng Xoâ Man, Nguyeãn Trung Thaønh cuõng luoân luoân cho ngöôøi ñoïc thaáy nhöõng nhaân vaät cuûa mình cöù phaûng phaát boùng daùng cuûa xaø nu. Cuï Meát coù boä ngöïc “caêng nhö moät caây xaø nu lôùn”. Tnuù khi bò dao cuûa giaëc cheùm vaøo löng, “maùu chaûy ra roài ñaëc queän laïi, tím nhö nhöïa xaø nu”. Ñieàu ñoù cho pheùp chuùng ta tin raèng : Nguyeãn Trung Thaønh vieát veà röøng xaø nu nhö vieát veà moät loaøi caây vaø moät röøng caây. Caùnh röøng aáy coøn gôïi nghó ñeán hình aûnh cuûa nhöõng con ngöôøi, tröôùc heát laø nhöõng ngöôøi daân laøng Xoâ Man. Söï töông öùng kì laï giöõa theá giôùi cuûa röøng caây vaø theá giôùi cuûa nhaân vaät seõ ñöôïc taùc giaû noùi ñeán. Moãi nhaân vaät cuûa taùc phaåm ñeàu laøm chuùng ta lieân töôûng ñeán moät loaïi caây xaø nu : cuï Meát, Tnuù, Mai, ñöùa con chung cuûa hai ngöôøi, beù Heng,...Treân yù nghóa aáy, hình aûnh cuûa röøng xaø nu goùp phaàn khoâng nhoû laøm toân leân veû ñeïp cuûa nhöõng con ngöôøi Xoâ Man ñau thöông vaø anh duõng. Ñoù laø nhöõng con ngöôøi luoân luoân ñoái maët vôùi huyû dieät nhöng vaãn kieân quyeát ñaáu tranh ñeå soáng vaø ñeå cho laøng Xoâ Man cuûa mình trôû neân baát dieät.
Song giôùi haïn töôïng tröng cuûa caùnh röøng xaø nu hình nhö khoâng chæ boù heïp trong phaïm vi moät buoân laøng. Hoaøn toaøn khoâng phaûi tình côø maø Nguyeãn Trung Thaønh ñaõ nhaéc ñi nhaéc laïi tôùi hai laàn - môû ñaàu vaø keát thuùc thieân truyeän - hình aûnh cuûa nhöõng “ngoïn ñoài - caùnh röøng” xaø nu “chaïy ñeán chaân trôøi”, traøn ngaäp tröôùc maét con ngöôøi vaø coøn vöôït ra khoûi taàm maét cuûa nhöõng ngöôøi ñang quan saùt. Chæ coù theå hieåu raèng hình aûnh cuûa caùnh röøng xaø nu gôïi leân moät caùi gì roäng lôùn hôn nhieàu so vôùi giôùi haïn cuûa khoâng gian ñöôïc noùi ñeán trong taùc phaåm. Vaø veà maët aáy, nhaø vaên coù lyù, bôûi vì noãi theøm khaùt, söï tha thieát soáng baát chaáp ñau thöông laø khaû naêng kì dieäu khoâng theå khuaát phuïc, khoâng theå maát ñi ngay caû trong huyû dieät. Nhöõng phaåm chaát aáy trong nhöõng naêm thaùng choáng Mó khoâng theå chæ coù ôû moät laøng Xoâ Man cuï theå. Nhaø vaên ñaõ nghó vaø muoán chuùng ta cuøng nghó raèng : töø hình aûnh röøng xaø nu kia, nhöõng phaåm chaát, nhöõng soá phaän, vaän meänh cuûa caû Taây Nguyeân bao la vaø hôn theá nöõa, cuûa caû mieàn Nam vaø caû daân toäc Vieät Nam trong chieán tranh choáng Mó seõ cöù