Maûnh traêng cuoái röøng Nguyeãn Minh Chaâu
Teân tuoåi Nguyeãn Minh Chaâu seõ soáng trong kí öùc, trong loøng traân troïng vaø yeâu meán cuûa coâng chuùng, nhöõng ngöôøi yeâu vaên nhö moät nhaø vaên ñi tieân phong trong söï nghieäp ñoåi môùi vaên chöông. Goùp phaàn nhieàu nhaát laøm neân ñòa vò veû vang aáy cuûa nhaø vaên laø nhöõng taùc phaåm ñöôïc oâng vieát trong nhöõng naêm thaùng cuoái cuøng cuûa ñôøi ngöôøi nhö : “Khaùch ôû queâ ra”, “Coû lau” hay “Phieân chôï Giaùt”. Nhöng nhöõng thaønh töïu aáy daãu ñaày yù nghóa thì cuõng khoâng vì theá maø laøm cho ngöôøi ta coù theå queân ñi nhöõng coâng trình vaên xuoâi maø Nguyeãn Minh Chaâu ñaõ vieát trong nhöõng naêm thaùng chieán tranh tröôùc ñoù, nhaát laø nhöõng taùc phaåm lieân quan ñeán nhöõng cung ñöôøng treân daûi Tröôøng Sôn. Nhöõng naêm choáng Mó khoác lieät vaø haøo huøng ñaõ laø caûm höùng cho Nguyeãn Minh Chaâu vieát neân tieåu thuyeát ñoà soä hôn moät ngaøn trang “Daáu chaân ngöôøi lính”. Vaø Tröôøng Sôn cuõng ñem laïi cho nhaø vaên moät taùc phaåm nhoû nhaén hôn nhieàu so vôùi “Daáu chaân ngöôøi lính” nhöng laïi laø taùc phaåm ñöôïc raát nhieàu ngöôøi yeâu meán. Chuùng ta ñang noùi ñeán thieân truyeän ngaén mang ñaày veû tröõ tình laõng maïn cuûa Tröôøng Sôn. Truyeän ngaén aáy thoaït ñaàu mang teân “Maûnh traêng” roài sau ñoù ñöôïc nhaø vaên theâm vaøo nhan ñeà hai chöõ nöõa ñeå trôû thaønh “Maûnh traêng cuoái röøng”.
Nhaân vaät chính trong thieân truyeän coù töïa ñeà “Maûnh traêng” laø Nguyeät - moät ngöôøi con gaùi teân traêng, chaéc chaén ñoù khoâng phaûi laø moät söï truøng laëp. Caùch ñaët teân aáy cho ta nhaän ngay ra moät duïng yù ngheä thuaät. Nhaø vaên ñaõ muoán taïo ra vaø muoán ngöôøi ñoïc cuõng nhaän ra söï hoaø hôïp tuyeät vôøi giöõa veû ñeïp cuûa aùnh traêng thieân nhieân vôùi veû ñeïp cuûa ngöôøi con gaùi mang teân traêng. Ñoù laø ñieàu maø ai ñaõ ñoïc “Maûnh traêng cuoái röøng” ñeàu khoâng quaù khoù khaên ñeå coù theå nhaän ra, bôûi coù moät söï töông ñoàng, soi chieáu giöõa aùnh nguyeät treân baàu trôøi vaø ngöôøi con gaùi mang teân Nguyeät. Nguyeät treû trung, trong khi maûnh traêng kia cuõng laø moät maûnh traêng ñaàu thaùng, cuõng raát treû. Nhaø vaên ñaõ ñeå cho coâ Nguyeät cuûa mình trong ñeâm hoâm aáy ñoäi noùn traéng, maëc aùo xanh. Vaø haún chaúng theå laø moät söï ngaãu nhieân khi mieâu taû maûnh traêng, Nguyeãn Minh Chaâu thaáy noù khi thì mang moät maøu xanh run raåy, “chaäp chôøn lay ñoäng”, khi thì “saùng trong nhö moät maûnh baïc”. Caøng veà sau, hình aûnh cuûa Nguyeät vaø cuûa traêng caøng hoaø hôïp, trong con maét say söa, tình yeâu meâ meät cuûa ngöôøi chieán só laùi xe, anh Laõm. “Laõm” coù nghóa laø nhìn ngaém, thöôûng thöùc. Trong con maét cuûa anh Laõm aáy, Nguyeät khoâng chæ coù moät veû ñeïp khaùc vôùi phaàn lôùn nhöõng ngöôøi con gaùi thanh nieân xung phong khaùc cuûa Tröôøng Sôn trong nhöõng naêm thaùng aáy. Coâ Nguyeät aáy mang caùi veû dòu daøng, “taám thaân maûnh deû” khaùc haún vôùi nhöõng coâ gaùi ôû coâng tröôøng aáy, vaãn thöôøng “thaáp vaø ñaãy ñaø”. Nguyeät cuûa Laõm khoâng chæ coù veû ñeïp “giaûn dò vaø maùt meû nhö söông nuùi”. Nguyeãn Minh Chaâu coøn ñeå cho trong chuyeán xe aáy, Laõm luoân luoân caûm thaáy aùnh traêng ôû khung cöûa phía Nguyeät ngoài. Sôïi toùc cuûa Nguyeät, maùi toùc “thôm ngaùt, daøy vaø treû trung” cöù bay phô phaát roài “saùng leân”, cuõng deã gôïi ra nhöõng hình aûnh cuûa nhöõng sôïi aùnh traêng moûng maûnh. Nguyeãn Minh Chaâu coøn keå raèng coù moät laàn, Laõm nhìn sang phía Nguyeät vaø boãng thaáy “choaùng ngôïp nhö vöøa troâng vaøo aûo aûnh”. Trong con maét cuûa ngöôøi ñang yeâu aáy, “traêng saùng soi thaúng vaøo khuoân maët Nguyeät laøm cho khuoân maët töôi maùt ngôøi leân ñeïp laï thöôøng”. Göông maët cuûa ngöôøi con gaùi teân traêng hay chính laø göông traêng ? Chæ bieát noù saùng ngôøi ñeán möùc anh “khoâng daùm nhìn laâu”, vaø vì ngaïi nguøng maø Laõm voäi nhìn ra tröôùc maët, anh boãng thaáy “khuùc ñöôøng tröôùc maët boãng theáp töøng maûng aùnh traêng”, ñeïp haún leân. Vaø caûm giaùc aáy cöù theo ñuoåi Laõm maõi ñeán taän luùc chia tay. Trong chuyeán xe chaïy baêng baêng veà phía tieàn tuyeán, nhaø vaên ñaõ ñeå cho Laõm möôøng töôïng ra Nguyeät ñang ñöùng tröôùc maët mình, coù luùc “quay laïi, khuoân maët ñeïp loäng laãy ñaày aùnh traêng”. Maëc duø khi aáy trôøi ñaõ gaàn saùng vaø traêng thöôïng tuaàn ñaõ laën töø laâu roài. Ngoøi buùt Nguyeãn Minh Chaâu ñaõ khoaùc leân mình Nguyeät veû ñeïp laõng maïn ñaày aûo aûnh, vöôït leân treân moïi khuoân khoå bình thöôøng. Thaät söï coù cô sôû ñeå cho nhaø vaên bieán hình aûnh cuûa Nguyeät mang veû ñeïp lyù töôûng, ñaém say, laõng maïn vaø tröõ tình ñeán theá. Khoâng neân queân raèng ngöôøi con gaùi mang teân traêng aáy trong suoát caâu chuyeän ñöôïc keå qua con maét cuûa Laõm - ngöôøi nhìn ngaém, ngöôøi ñöông soáng trong moät tình yeâu “gaàn nhö meâ muoäi laãn caûm phuïc”. Caâu chuyeän cuûa Nguyeãn Minh Chaâu ñöôïc ñaët döôùi moät ñieåm nhìn vaø ñöôïc keå qua moät lôøi keå ñaày chaát tröõ tình, laõng maïn. Vaø nhö theá, Nguyeät hieän leân thaät hoaøn mó laø ñieàu khoâng khí lí giaûi, bôûi vieäc thaàn töôïng hoaù ngöôøi mình yeâu bao giôø cuõng laø moät söï thöïc ñoái vôùi ngöôøi ñang yeâu. Neáu Nguyeät ñöôïc keå khoâng phaûi bôûi Laõm vaø khoâng phaûi trong luùc nhôù laïi nhöõng xuùc caûm thì hình aûnh coâ Nguyeät aáy ñeïp ñeán noãi gaàn nhö khoâng coù thaät.
Nhöng ôû trong caâu chuyeän, Nguyeät khoâng chæ hieän leân trong veû ñeïp cuûa moät “maûnh traêng”, maø trong duïng yù saùng taùc cuûa Nguyeãn Minh Chaâu, ñoù nhaát ñònh phaûi laø “Maûnh traêng cuoái röøng”. Ñoù laø moät maûnh traêng hieän leân hö aûo, chaäp chôøn lung linh, gôïi nhu caàu kieám tìm, gôïi söï khaùt khao, maø coù gì nhö naèm ngoaøi taàm tay vôùi. Nhöng chính vì vaäy, Nguyeãn Minh Chaâu muoán cho hình aûnh vaø veû ñeïp cuûa Nguyeät khoâng hieän leân ñaày ñuû. Nhaø vaên muoán Laõm nhaän ra Nguyeät ñaàu tieân chæ laø qua gioïng noùi - “moät tieáng noùi trong laém vaø raát bình tónh, cöùng coûi nöõa laø khaùc”. Roài sau ñoù môùi ñeán ngoaïi hình, nhöng cuõng chæ laø moät hình aûnh nhoû beù veà moät “ñoâi goùt chaân hoàng hoàng, saïch seõ, ñoâi deùp cao su cuõng saïch seõ, gaáu quaàn luïa ñen chaám maét caù”, maø laïi ñöôïc nhìn qua gaàm maùy oâ toâ cuûa Laõm. Toaøn nhöõng hình aûnh laï laãm trong khung caûnh Tröôøng Sôn ñaày ñaát ñaù, bò caøy xôùi leân bôûi bom ñaïn vaø veát baùnh xe. Roài Nguyeät cuõng ngoài leân buoàng laùi cuõng Laõm. Vaø trong moät khoaûng thôøi gian daøi, Laõm phaûi phaân vaân : khoâng bieát ngöôøi con gaùi ngoài caïnh mình coù phaûi laø coâ Nguyeät maø mình coù lôøi heïn, ngöôøi maø mình ñang mong ñôïi hay khoâng ? Khi ñoù, hoaøn toaøn chaúng phaûi tình côø maø traêng hieän leân “nhö moät ngoïn ñeøn phaùo saùng xanh leùt run raåy soi loeø nhoeø” chaäp chôøn nhö ñang chôi troø uù tim ôû cuoái caùnh röøng xa. Vaø phaûi moät thôøi gian sau, Laõm môùi tin chaéc raèng ngöôøi ngoài caïnh mình chính laø coâ Nguyeät aáy. Nieàm tin aáy aäp ñeán vôùi Laõm. raát gaàn vôùi thôøi ñieåm Laõm nhaän ra maûnh traêng khoâng laån troán maø “ñöùng yeân ôû phía cuoái trôøi, trong vaét nhö moät chieác ñóa baïc”.
Nhöng ñeå hieåu troïn veïn hôn veà phaàn aån giaáu beân trong taâm hoàn ngöôøi thieáu nöõ Nguyeät, anh chieán só laùi xe aáy phaûi traûi qua nhieàu thôøi gian, nhieàu böôùc ñöôøng, söï kieän vaø thöû thaùch. Nguyeãn Minh Chaâu ñaõ ñeå cho ñuùng luùc Laõm naûy nôû vôùi Nguyeät moät tình yeâu “gaàn nhö meâ muoäi laãn caûm phuïc”, khi tình yeâu aáy leân ñeán ñænh ñieåm thì hoï laïi chia tay. Nguyeät laïi ñi xa, nghóa laø maûnh traêng kia ñaõ ôû ngoaøi taàm vôùi. Cuoäc gaëp gôõ theo lôøi heïn öôùc ñaõ khoâng thaønh, ñeå laïi cho Laõm raát nhieàu khaùt khao, tieác nhôù. Maûnh traêng aáy vaãn cöù ôû ñaâu ñoù cuoái caùnh röøng. Ngöôøi con gaùi aáy cuõng seõ ñeå laïi cho ngöôøi ñoïc caû moät khoâng gian roäng raõi, huyeàn aûo ñeå cho ñôïi chôø vaø töôûng töôïng. Ñeán luùc naøy thì coâ Nguyeät, cuõng nhö maûnh traêng kia, ñaõ vöôït ra ngoaøi taàm vôùi cuûa Laõm, ñeå laïi noãi öôùc ao veà moät ngaøy gaëp laïi.
Nhöng ñoù vaãn chöa phaûi laø taát caû veû ñeïp ñaày chaát laõng maïn cuûa ngöôøi con gaùi mang teân moät maûnh traêng. Nguyeãn Minh Chaâu sau naøy seõ noùi veà moät nieàm khao khaùt maø oâng muoán theå hieän trong “Maûnh traêng cuoái röøng” naøy, nieàm khao khaùt phaùt hieän, “tìm caùi haït ngoïc aån giaáu trong beà saâu taâm hoàn con ngöôøi”. Veû ñeïp chuû yeáu cuûa Nguyeät do ñoù phaûi laø veû ñeïp beân trong cuûa moät taâm hoàn chöùa ñöïng nhieàu ngoïc quí. Khoâng neân queân raèng caâu chuyeän veà ngöôøi con gaùi trong “Maûnh traêng cuoái röøng” laø moät caâu chuyeän veà chieán tranh, vaø ñöôïc nhìn ngaém qua ñoâi maét vaø tình yeâu cuûa moät ngöôøi chieán só. Trong hoaøn caûnh aáy, ngöôøi con gaùi lyù töôûng cuûa Laõm khoâng theå naøo khoâng phaûi laø moät con ngöôøi duõng caûm. Vaø Nguyeät döôùi ngoøi buùt cuûa Nguyeãn Minh Chaâu quaû ñaõ hieän leân nhö laø moät ngöôøi thanh nieân xung phong duõng caûm cuûa nuùi röøng Tröôøng Sôn. Ñoù laø moät coâ Nguyeät gan goùc trong bom ñaïn, chæ ñöôøng cho xe ñi, loäi buøn, bieán mình thaønh “coïc tieâu soáng” giöõa keû thuø ñang “ñaùnh bom toaï ñoä”. Nhöng caûm höùng laõng maïn cuûa Nguyeãn Minh Chaâu ñaõ xui khieán nhaø vaên laøm taát caû ñeå phaåm chaát duõng caûm ñoù chaúng nhöõng khoâng laøm giaûm ñi maø coøn laøm toân leân veû ñeïp lyù töôûng cuûa moät ngöôøi con gaùi. Chuùng ta seõ khoâng gaëp moät coâ Nguyeät laám lem buïi ñaát, laên loän vaát vaû hay ngaõ leân ngaõ xuoáng treân böôùc ñöôøng. Söï duõng caûm cuûa ngöôøi con gaùi aáy laïi ñöôïc Laõm vaø ngöôøi ñoïc truyeän caûm nhaän trong daùng ngoài bình thaûn ôû trong xe. Ñoù laø söï bình thaûn cuûa moät con ngöôøi coù söùc maïnh tinh thaàn, söï gan goùc ñeå coù theå coi thöôøng khoù khaên, nguy hieåm. Söï duõng caûm cuûa Nguyeät seõ ñöôïc nhaän ra ôû gioïng noùi bình tónh, “raønh roït nhö ñeám” maø vaãn trong treûo treân neàn traàm ñuïc cuûa tieáng bom. Nguyeãn Minh Chaâu ñaõ ñöa laïi moät töôûng töôïng, moät hình dung raát thô moäng raèng