Ñaây thoân Vó Daï
Haøn Maëc Töû
Hieám coù baøi thô naøo söï nhaän thöùc vaø ñaùnh giaù cuûa ngöôøi ñoïc thô, giôùi bình thô laïi khaùc nhau, thaäm chí töông phaûn, ñoái choïi nhau nhieàu nhö “Ñaây thoân Vó Daï” cuûa Haøn Maëc Töû. Nhieàu ngöôøi cho raèng baøi thô laø moät thi phaåm ñöôïc vieát ra ñeå ca ngôïi xöù Hueá ñeïp vaø thô, vaø moãi khoå thô töông öùng vôùi moät veû ñeïp tuyeät vôøi cuûa xöù sôû moäng mô ñoù : vöôøn caây Hueá, soâng nöôùc Hueá vaø nhöõng ngöôøi con gaùi Hueá. Song laïi coù nhöõng ngöôøi ( coù phaàn ñoâng ñaûo hôn ) muoán hieåu “Ñaây thoân Vó Daï” nhö moät baøi thô dieãn taû moät tình yeâu tha thieát nhöng ñôn phöông vaø voâ voïng cuûa thi nhaân vôùi moät ngöôøi con gaùi Hueá mang teân Hoaøng Kim Cuùc.
Chaéc haún taám böu aûnh mang hình moät beán soâng maø coâ Cuùc göûi taëng thi nhaân ñaõ goïi veà heát thaûy nhöõng kæ nieäm ngoït ngaøo xa xöa, vaø cuõng khôi nguoàn cho moät nieàm tuyeät voïng. Vì theá, neùt lieân töôûng ñaàu tieân chính laø veà thoân Vó, vaø phaûi laø moät “Vó Daï höøng ñoâng” ( theo caùch noùi cuûa Haøn Maëc Töû ) vôùi ñaày ñuû veû tinh khoâi, ñeïp ñeõ : Sao anh khoâng veà chôi thoân Vó ? Nhìn naéng haøng cau, naéng môùi leân Vöôøn ai möôùt quaù xanh nhö ngoïc Laù truùc che ngang maët chöõ ñieàn ? Baøi thô môû ñaàu baèng moät caâu hoûi, vöøa nhö môøi goïi, laïi vöøa nhö thaáp thoaùng moät lôøi hôøn traùch. Coù theå ñoù laø gioïng cuûa moät ngöôøi con gaùi vaø cuõng raát coù theå caâu thô aáy lieân quan ñeán lôøi maø Hoaøng Cuùc göûi ñeán Haøn Maëc Töû cuøng taám böu aûnh veà Vó Daï vaø soâng Höông. Cuõng nhö trong baøi thô, nhöõng caâu thô gioáng hôn vôùi lôøi moät nhaân vaät tröõ tình, moät chaøng trai ñang töï hoûi loøng mình. Vaø lôøi ngöôøi con gaùi neáu coù thì ñaõ thaám vaøo loøng ngöôøi con trai roài bieán thaønh lôøi töï hoûi. Ngöôøi con trai coù theå cöù nhaéc ñi nhaéc laïi caâu hoûi aáy, khieán noù trôû thaønh lôøi aùm aûnh. Ñoù coøn laø caâu hoûi ñöôïc noùi ra vôùi moät aâm ñieäu laï thöôøng, bôûi caâu thô baûy chöõ thì coù ñeán saùu chöõ mang thanh baèng giaêng ra lieân tieáp. Naêm trong saùu thanh baèng aáy laïi ñeàu laø thanh ngang, chæ moät chöõ “veà” mang thanh huyeàn, laøm neân gioïng thô vôùi giai ñieäu nheï nhaøng, baâng khuaâng man maùc nhöng chôi vôi, caûm giaùc khoâng yeân loøng, khoâng bình oån. Nhö theá, caâu thô caøng baâng khuaâng, meânh mang vaø aùm aûnh. Caâu hoûi aáy cuõng nhö laø moät caùi côù giuùp nhaø thô môû ra caû moät trôøi töôûng töôïng. Nhìn naéng haøng cau, naéng môùi leân. Ñeán caâu thô thöù hai, caûnh saéc thoân Vó Daï hieän leân trong con maét cuûa thi nhaân, raát hôïp vôùi thi ñeà “laø moät thoân Vó Daï höøng ñoâng”. Thoân Vó Daï voán laø moät haøng queâ ñeïp beân bôø soâng Höông, moät vuøng ngoaïi oâ thô moäng, nôi coù nhieàu khu vöôøn xanh töôi. Vaø trong thô, Vó Daï hieän leân vôùi aán töôïng ñaàu tieân baèng aùnh naéng, khoâng phaûi laø naéng bình thöôøng maø laø “naéng môùi leân”, baét ñaàu moät ngaøy môùi, moät buoåi ban mai cuûa nguoàn soáng traøn treà, cuûa vaïn vaät sinh soâi naûy nôû. Caâu thô coù ñeán hai chöõ “naéng” chia ñeàu cho hai nhòp thô, nhö theå coù moät daáu gaïch ngang voâ hình ngaên caùch. AÙnh naéng trong treûo tinh khoâi cuûa thôøi khaéc ñaàu ngaøy laø “naéng môùi leân”. Naéng roïi vaøo nhöõng raëng cau maûnh deû, cao vuùt, nhöõng taùn cau ôû tít treân cao xoeø roäng ra ñoùn laáy nguoàn saùng ñaàu tieân, gôïi neân moät caûm giaùc trong veo, nheï nhaøng, bay boång. Caûm giaùc nhö nhöõng tia naéng ñaàu ngaøy röïc rôõ nhö ñoå traøn vaøo loøng taùn laù, roài töø töø roùt xuoáng thaáp hôn, toaû lan daàn ra khoân gian, ñem theo moät chuùt gì cuûa saéc cau xanh bieác. Naéng ôû tít treân cao laøm cho caûnh vaät nhö böøng saùng haún leân.Caûm giaùc nheï nhaøng aáy khoâng chæ ñöôïc ñoïc thaáy treân yù nghóa cuûa lôøi thô, cuõng nhö ñöôïc nhìn thaáy qua hình aûnh, maø coøn nhö nghe thaáy ñöôïc qua thanh aâm cuûa doøng thô cöù nhö boång leân maõi ôû phía cuoái caâu. Vaø hình aûnh haøng cau coøn gôïi leân khoâng khí cuûa laøng queâ nhö ñaõ coù töø laâu ñôøi. Bôûi theá, nhaø thô Vuõ Quaàn Phöông cuõng ñaõ nhaän xeùt :” Caùi naéng haøng cau môùi leân sao laïi gôïi moät noãi nieàm laøng maïc queâ höông ñeán theá “. AÙnh saùng ban mai daàn haï thaáp xuoáng trong caâu thô thöù ba : Vöôøn ai möôùt quaù xanh nhö ngoïc Con maét thi nhaân ñaõ thoâi khoâng ngöôùc nhìn leân veà phía baàu trôøi maø taâm hoàn aáy nhö muoán chan hoaø vaøo vöôøn caây Vó Daï- neùt ñoäc ñaùo laøm neân veû ñeïp cuûa moät phaàn xöù Hueá moäng mô. Luùc naøy vöôøn caây ñaõ bao phuû bôûi saéc vaøng dòu daøng cuûa aùnh naéng vaø ñöôïc nhuoäm moät maøu xanh “möôùt”. Ngay sau chöõ “vöôøn”, nhaø thô nhö voâ tình ñaët moät chöõ “ai”, moät ñaïi töø phieám chæ laøm cho hình aûnh cuûa vöôøn caây aáy vöøa nhö thöïc laïi vöøa nhö hö aûo, mô maøng. Nhöng neáu theá thì haún khoâng coù gì ñaëc saéc, neáu nhö nhöõng chöõ aán töôïng nhaát cuûa caâu thô khoâng ñaët ôû hai töø “möôùt quaù” vaø pheùp so saùnh “xanh nhö ngoïc”. Chaéc haún ít ai coù theå duøng moät caùch baát ngôø, taùo baïo nhö Haøn Maëc Töû, khi nhaø thô taùch chöõ “möôùt” vaø ñaûo leân tröôùc chöõ “xanh”, caùch bieät bôûi moät chöõ “quaù” nhö nhaán maïnh vaø bôûi moät nhòp khaùc hôn. Chöõ “möôùt” gôïi neân veû toát töôi, môn môûn cuûa söï soáng, cuûa caây coái trong vöôøn. Noùi ñeán “möôùt” laø noùi ñeán veû meàm dòu, möôït maø, non tô nhaát. Chæ vaäy thoâi ñaõ ñuû gôïi ra moät khu vöôøn traøn treà nhöïa soáng. Vaäy thì toå hôïp “möôùt quaù” haún seõ ñöôïc toân leân nöõa vaø noåi haún leân giöõa doøng thô baèng yù nghóa vaø caû thanh aâm cuûa hai chöõ aáy. Nhaø thô nhö muoán baèng ngoân töø maø coù theå dieãn taû, boäc baïch ñeán toät cuøng caùi caûm giaùc yeâu ñeán ñaém ñuoái, meâ man ñeán nhö muoán vuoát veû baèng ñoâi maét caùi veû non tô, môn môûn cuûa moät khu vöôøn aêm aép söùc treû trong buoåi Vó Daï höøng ñoâng. Neáu nhö tröôùc Haøn Maëc Töû, ngöôøi ta chæ cho “möôùt” ñi cuøng “xanh” ñeå boå sung yù nghóa laøm neân “xanh möôùt” thì Haøn Maëc Töû khoâng chòu ñi theo loái moøn aáy. AÁn töôïng ñaàu tieân cuûa vöôøn caây ñoái vôùi thi nhaân laø “möôùt” roài môùi ñeán “xanh”, ñöôïc ñaët vaøo moät söï keát hôïp ñöùng sau -“xanh nhö ngoïc”. Coù veû nhö sau nhöõng phuùt giaây meâ ñaém, yeâu thöông ñeán choaùng ngôïp thì nhaø thô môùi nhaän ra ñöôïc saéc xanh cuûa khu vöôøn. Vaø ñeán khi aáy, maøu xanh laïi ñöôïc taém trong veû huyeàn dieäu bôûi söï so saùnh ñoäc ñaùo “xanh nhö ngoïc”, moät maøu xanh ñöôïc loïc qua aùnh saùng raát ñeïp vaø gôïi caûm. Neáu Xuaân Dieäu ñaõ vieát trong “Thô duyeân”: Ñoå trôøi xanh ngoïc qua muoân laù thì Haøn Maëc Töû noùi “xanh nhö ngoïc”, coù gì khaùc nhau ? Vaâng, seõ laø raát khaùc neáu hieåu ñöôïc “xanh ngoïc” chæ gôïi ra aán töôïng veà maøu, coøn “xanh nhö ngoïc” thì khoâng chæ laø maøu maø coøn laø aùnh lung linh, long lanh, veû thanh khieát vaø cao quí cuûa ngoïc. Nhö theá chính nhaø thô ñaõ noùi heát veû trong treûo vaø quí giaù trong saéc xanh cuûa vöôøn caây thoân Vó aáy, ñeå bieán caây coái aáy phaàn naøo gioáng nhö khu vöôøn cuûa coõi huyeàn aûo, moäng mô. Vieát veà caûnh ñeïp Vó Daï, nhaø thô Bích Kheâ cuõng coù laàn ñaõ noùi : Vó Daï thoân, Vó Daï thoân Bieác che caàn truùc khoâng buoàn maø say. thì haún “truùc” cuõng laø moät neùt ñoäc ñaùo rieâng cuûa khu vöôøn xöù Hueá. Vì theá Haøn Maëc Töû caøng coù côù khi vieát : Laù truùc che ngang maët chöõ ñieàn “Truùc” gôïi veû maûnh mai, meàm maïi, coøn khuoân maët “chöõ ñieàn” laïi mang neùt thoâ moäc, vuoâng vöùc, ñöôïc ñaët cuøng nhau. Nhöng coù leõ duïng yù veà noäi dung cuûa nhaø thô khoâng ôû choã ñoù, bôûi khuoân maët chöõ ñieàn ñoái vôùi Haøn Maëc Töû cuõng chæ laøm ñeïp theâm caûm giaùc mô aûo, thöïc hö cuûa vöôøn caây Vó Daï. Vaø ñeå “laù truùc che ngang maët chöõ ñieàn” cuõng chính laø taïo neân söï haøi hoaø, hoaø ñoái cuûa nhöõng neùt ñeïp khaùc nhau, boå sung vaø toân leân caùi ñeïp cuûa nhau. Bieát ñaâu trong hoài öùc cuûa nhaø thô, aån sau nhöõng caønh truùc ñieäu ñaø aáy laïi khoâng phaûi laø nhöõng khuoân maët dòu hieàn, ñoan trang, phuùc haäu cuûa nhöõng coâ gaùi Hueá ? Chính bôûi vaäy “Ñaây thoân Vó Daï” seõ khaùc bieät haún vôùi nhöõng baøi thô ñieân khaùc, bôûi Haøn Maëc Töû hieän leân tröôùc heát laø moät con ngöôøi vôùi nieàm khao khaùt soáng, khao khaùt taän höôûng cuoäc ñôøi, ñöôïc soáng heát mình vôùi söï töôi non, treû trung, tinh khieát.
Nhaø thô ñaõ soáng trong hoài öùc, moäng töôûng trong suoát boán caâu thô ñaàu, nhöng ñeán khoå thô thöù hai, hình nhö coù caùi gì ñoù ñaõ keùo oâng daàn veà vôùi thöïc taïi. Vì vaäy maø caûnh vaät töø moät Vó Daï höøng ñoâng chuyeån daàn veà trong ñeâm traêng, maø khaùc hôn caû, ñoù laïi laø moät söï chuyeån ñoåi khoâng baùo tröôùc, khoâng nguyeân caên trong taâm hoàn taùc giaû. Söï tan taùc, chia lìa ñoät ngoät hieän ra ngay ôû caâu thô ñaàu : Gioù theo loái gioù, maây ñöôøng maây Doøng nöôùc buoàn thiu hoa baép lay. Gioù vaø maây voán laø hai hình aûnh khoâng theå chia lìa. Vaäy maø caûm giaùc tan vôõ trong nhaø thô maïnh meõ tôùi möùc caûm nhaän ñöôïc caû söï caùch bieät cuûa nhöõng vaät theå töôûng chöøng nhö khoâng theå caùch bieät – “ñöôøng maây” vaø “loái gioù”. Nhöng ngaãm cho kó, ôû khoå thô naøy khoâng chæ laø söï chia ñoâi maø coøn laø söï chia ba, hay noùi ñuùng hôn khoâng chæ laø söï chia lìa giöõa “maây” vaø “gioù” maø coøn buoàn hôn laø söï caùch xa giöõa “maây, gioù” vaø “doøng soâng”. Gioù maây bay ñi heát, chæ coøn trô laïi doøng soâng leû loi coâ ñoäc. Con soâng vaãn chaûy trong taâm hoàn nhaø thô nhöng laïi ñöôïc thaû troâi moät noãi buoàn, vaø laïi coøn uû eâ hôn nöõa khi nhaø thô vieát “buoàn thiu”. Döôøng nhö aån naáp sau veû buoàn thiu aáy coøn laø moät chuùt chaùn chöôøng. Doøng nöôùc tröôùc coù gioù, maây laøm baàu baïn, taâm tình maø giôø thì coâ quaïnh. Caûm giaùc aáy döôøng nhö caøng ñau ñôùn hôn khi beân doøng soâng aáy hieän leân moät loaøi hoa khoâng ñeïp- “hoa baép”. Giöõa taát caû nhöõng caùi tónh trong caâu thô noåi leân moät caùi ñoäng- söï cöïa quaäy duy nhaát trong khoå thô. Hình aûnh “hoa baép lay” töôûn