Ñaây muøa thu tôùi Xuaân Dieäu
Muøa thu xöa nay vaãn laø moät nguoàn caûm höùng voâ taän ñoái vôùi ngheä só, thi nhaân. Khoâng ñôïi ñeán Xuaân Dieäu, nhöõng vaàn thô tuyeät vôøi veà caùi khoaûng thôøi gian thô moäng aáy môùi naûy sinh trong neàn vaên hoïc Vieät Nam. Nhöng Xuaân Dieäu, theo nhaän xeùt cuûa Hoaøi Thanh, laïi laø “nhaø thô môùi nhaát trong caùc nhaø thô môùi”. Vaäy chuùng ta haõy xeùt qua moät baøi thô thu cuï theå cuûa nhaø thô “Ñaây muøa thu tôùi” ñeå kieåm nghieäm xem nhaø thô môùi nhaát aáy ñaõ theå hieän nhö theá naøo trong ñeà taøi töø laâu ñaõ trôû thaønh quen thuoäc.
Raëng lieãu ñìu hiu ñöùng chòu tang Toùc buoàn buoâng xuoáng leä ngaøn haøng, Ñaây muøa thu tôùi, muøa thu tôùi Vôùi aùo mô phai deät laù vaøng. Ngay ôû hai caâu thô ñaàu, ta baét gaëp raát nhieàu soá chöõ cuøng moät khuoân vaàn, ñoïc leân chôït coù caûm giaùc taát caû nhöõng tieáng cuûa hai caâu thô ñeàu baét vaàn vôùi nhau. Hôn theá, Xuaân Dieäu laø ngöôøi mieàn Trung, vì theá nhöõng tieáng baét vaàn trong caâu gaàn nhö laø tuyeät ñoái. Caùch phoái thanh aáy gôïi neân xuùc caûm buoàn, ñìu hiu, tang toùc, noåi haún leân khoâng chæ nhôø yù nghóa laø coøn nhôø aâm ñieäu. Neáu nhö nhaø thô taïo caûm giaùc naëng tróu ôû giöõa caâu thô ñaàu tieân thì ba thanh baèng taäp trung ôû cuoái caâu thöù hai laïi laøm caâu thô nhö chuøng haún xuoáng. Kó thuaät phoái thanh môùi meû theå hieän ôû hai caâu thô ñaàu khieán cho noãi buoàn môùi meû ñöôïc dieãn taû baèng nhöõng caùch thöùc khoâng heà cuõ. Vaø nhö theá muøa thu khoâng chæ ñeán baèng yù nghóa, baèng hình aûnh maø coøn qua söï hoaø phoái aâm thanh. Caûm giaùc tróu xuoáng coøn ñöôïc nghe thaáy qua caû thanh ñieäu cuûa caâu thô. Maët khaùc, chöõ cuoái cuøng cuûa caâu thöù nhaát - “tôùi” baét vaàn vôùi tieáng ñaàu tieân cuûa caâu thöù hai - “vôùi”, khieán caâu thô buoäc phaûi ñoïc daøn traûi, vì vaäy khoâng theå coi ñoù laø moät tieáng reo. Xuaân Dieäu ñaõ saùng taïo ra moät kó thuaät ñaët caâu môùi meû maø haàu nhö chöa heà coù trong thô ca tröôùc ñaây. Neùt môùi thöù ba chính laø ôû hình aûnh raëng lieãu. Nhöõng tín hieäu ñaàu tieân, thoâng ñieäp cuûa muøa thu, khoâng phaûi töø hoa cuùc, ngoâ ñoàng hay sen taøn,.. maø laø “raëng lieãu”. Noù môùi meû vì trong thô coå traøn ngaäp hình aûnh cuûa lieãu, song ñoù laø lieãu cuûa muøa xuaân. Coøn lieãu cuûa muøa thu chæ baét gaëp trong vaên hoïc phöông Taây maø xa laï vôùi vaên hoïc phöông Ñoâng. Xuaân Dieäu ñaõ laøm giaøu cho hình aûnh thô thu Vieät Nam baèng moät neàn vaên hoaù khaùc. Ngöôøi phöông Ñoâng vaãn cho raèng muøa thu laø muøa cuûa noãi buoàn man maùc, nheï nhaøng baâng khuaâng, nhöng vôùi Xuaân Dieäu laïi laø caûm giaùc naëng neà u uaát, toùc tang. Raëng lieãu nhö laø hình aûnh moät con ngöôøi ñöùng chòu tang, chòu tang caùi söï soáng ñaõ troâi qua trong muøa xuaân vaø muøa heø. Hình aûnh “lieãu” gôïi leân “maùi toùc ruû buoàn” (ñaàu caâu) vaø “caû ngaøn haøng nöôùc maét” ( cuoái caâu ). Ta baét gaëp moät hình aûnh cuûa lieãu khoùc, cuõng nhö Lamactin, moät thi só Phaùp, ngöôøi gaây aûnh höôûng nhieàu ñeán caùc theá heä thi só Vieät Nam ñaõ vieát trong baøi “Lieãu khoùc”. Chính vì theá, noãi buoàn cuûa muøa thu cuõng ñöôïc phoâ dieãn baèng nhöõng kó thuaät môùi meû. Neáu nhö hai caâu thô treân noùi ñeán daùng thu qua hình aûnh muøa thu cuûa daùng lieãu thì hai caâu thô döôùi laïi noùi veà saéc thu, gôïi ra qua saéc lieãu. Nhöng trong con maét cuûa nhaø thô, thu khoâng coøn laø “muøa cuûa nhöõng ñieäu xanh” nhö trong chuøm thô thu Nguyeãn Khuyeán. Ñaây muøa thu tôùi, muøa thu tôùi Vôùi aùo mô phai deät laù vaøng. Trong thô Xuaân Dieäu giôø ñaây taám aùo thu ñaõ mang moät saéc vaøng mô moäng, nhaït nhoaø. Moät muøa thu vaøng nhö ta vaãn thöôøng thaáy trong ngheä thuaät phöông Taây. Xuaân Dieäu ñaõ phaû moät saéc môùi hoaøn toaøn khaùc vôùi thô muøa thu töø tröôùc ñeán nay trong vaên hoïc Vieät Nam. Maøu thu aáy baét ñaàu töø Xuaân Dieäu vaø noái tieáp ôû caùc nhaø thô sau naøy : OÂ hay buoàn vöông caây ngoâ ñoàng Vaøng rôi, vaøng rôi thu meânh moâng. ( Tyø baø- Bích Kheâ ) Maøu vaøng trong söï xao xuyeán cuûa thi nhaân ñaõ ñöôïc deät neân töø nhöõng sôïi vaøng cuûa haøng tô lieãu ruû. Ñaõ khoâng ít ngöôøi cho raèng : nhaø thô caát leân moät tieáng reo vui vaø nhöõng caâu thô aùnh leân maøu saéc töôi taén hôn so vôùi nhöõng caâu thô tröôùc ñoù. Nhöng moät saéc maøu “phai “ nhaït leõ naøo laïi coù theå laøm töôi leân moät böùc hoaï buoàn ? Vaø töông töï theá, tieáng reo vui duø chæ laø thaàm reo thì cuõng coù cô trôû neân laïc loõng giöõa nhöõng caâu thô raát buoàn ôû phía treân vaø döôùi noù. Khoâng neân queân raèng ñaây laø hai caâu thô noái doøng, töông öùng vôùi chæ moät caâu. Chöõ cuoái cuøng cuûa doøng tröôùc baét vaàn vôùi chöõ ñaàu tieân cuûa doøng sau. Taát caû nhöõng ñieàu aáy nhö buoäc chuùng ta phaûi ñoïc doøng thô vôùi moät aâm ñieäu daøn traûi, meânh mang maø khoâng phaûi moät daáu chaám than cuõng coù theå ñaët ôû baát kì doøng naøo ñeå nghe ñöôïc tieáng reo vui. Coù leõ ta neân caûm nhaän doøng thô naøy nhö moät tieáng noùi traàm ngaâm cuûa moät taâm hoàn raát mô maøng, ñang töï thaáy böôùc chaân cuûa muøa thu kheõ khaøng xaâm chieám taâm hoàn mình. Moät caûm giaùc thu nheï nhaøng lan toaû trong taám loøng traàm tö vaø say ñaém tröôùc veû ñeïp neân thô cuûa caûnh vaät, taïo hoaù. Vaø nhö theá, boán caâu thô ñaàu tieân hoaø trong moät xuùc caûm chung veà nhöõng tín hieäu ñaàu tieân cuûa muøa thu.
Ñeán khoå thô thöù hai, muøa thu trong xuùc caûm cuûa nhaø thô ñaõ ñöôïc noùi tôùi nhö muøa cuûa heùo taøn, rôi ruïng. Hôn moät loaøi hoa ñaõ ruïng caønh Trong vöôøn saéc ñoû ruûa maøu xanh Nhöõng luoàng run raåy rung rinh laù Ñoâi nhaùnh khoâ gaày xöông moûng manh. Ñeå dieãn taû moät tình caûm nhö theá, khoâng gì thích hôïp hôn laø tìm ñeán hình aûnh cuûa moät vöôøn caây laù. Vaø trong khoå thô aáy, söï taøn uùa, söï phai nhaït, söï rôi ruïng cuûa muøa thu ñaõ ñöôïc nhaø thô mieâu taû nhö moät quaù trình. Neáu nhö ôû caâu thô thöù nhaát, ñaàu tieân môùi laø hình aûnh hoa ruïng, thöù deã rôi ruïng ñaàu tieân. Ñeán caâu thô thöù hai, laù ñaõ uùa ñi, nhöng daãu sao cuõng ñuû ñeå gaây ra aán töôïng veà moät saéc ñoû cuûa taøn phai ñang laán aùt saéc xanh. Vaø ñeå nhaän thaáy “nhöõng luoàng run raåy” nhö ôû caâu thô thöù ba thì laù cuõng chæ coøn thöa thôùt laém ôû treân caønh. Vaø cuoái cuøng, laù ñaõ ruïng heát, chæ coøn trô laïi “ñoâi nhaùnh khoâ gaày”. Trong moät caâu thô maø söï ít oûi, taøn luïi döôøng nhö thaám vaøo töøng chöõ, bôûi “ñoâi” laø hai, “nhaùnh” gôïi leân söï moûng manh, beù nhoû vaø “khoâ” nghóa laø khoâng coøn bao nhieâu söï soáng. Vaäy maø söï gaày guoäc cuûa caønh laù coøn ñöôïc nhaân leân bôûi chöõ “xöông”. Söï taøn luïi aån chöùa trong caû hai töø “moûng manh”. Nhöng xuyeân suoát doïc khoå thô coù leõ vaãn laø caûm giaùc veà ngoïn gioù thu, cho duø nhaø thô khoâng heà duøng chöõ “gioù”. Caâu thô theå hieän moät taám loøng ñang laïnh leõo tröôùc söï phai nhaït, heùo ruïng cuûa muøa thu. Söï laïnh leõo nhö thaám vaøo loøng ngöôøi, vaäy maø nhaø thô khoâng duøng ñeán moät chöõ “laïnh” naøo. Nhaø thô Vuõ Quaàn Phöông ñaõ noùi :”chính vì caûm thaáy caùi laïnh leõo aáy rung ñoäng trong taâm can maø voäi ñöa ra nhaän xeùt : baøi thô naøy ñaùng leõ phaûi goïi laø “ñaây muøa ñoâng tôùi”. Coù leõ Xuaân Dieäu ñaõ ñöa moät chuùt thanh saéc cuûa phong caûnh phöông Taây vaøo thô. Song ñieàu ñoù khoâng quan troïng, vì ñaây laø thô laõng maïn vaø caùc nhaø thô laõng maïn thöôøng ñeå cho noäi taâm coù quyeàn löïc raát cao chi phoái xuùc caûm. Vì vaäy yù kieán cuûa Vuõ Quaàn Phöông laø khoù coù theå taùn thaønh. Khoâng neân queân raèng ñaây laø muøa thu trong moät taùc phaåm thô trong moät traøo löu thô cho pheùp noäi taâm can thieäp vaøo ngoaïi giôùi. Caûnh vaät, xeùt veà moät phöông dieän naøo ñoù, cuõng chæ ñöôïc coi nhö hình aûnh cuûa noäi taâm ñang rung ñoäng. Vì theá, söï “run raåy” döôøng nhö laø cuûa moät coõi loøng , laïi ñöôïc dieãn taû baèng moät kó thuaät thô môùi laï maø tröôùc ñoù ta chöa töøng thaáy. Caùi môùi laï khoâng chæ ôû caùch noùi gaàn guõi vôùi kieåu dieãn ñaït phöông Taây : “ hôn moät ”, “ruûa” mang saéc maøu ngoân ngöõ Taây Phöông. Nhöõng caâu thô coøn khieán ta chuù yù ôû moät söï ñieäp aâm vôùi boán aâm “r” lieân tieáp. Nhaø thô nhö baét söï “run raåy rung rinh” aáy phaûi hieän leân thaønh aâm ñieäu, moät caùch thöùc baét gaëp thöôøng xuyeân trong thô Phaùp.
Song ñeán khoå thô thöù ba, khoâng gian thô khoâng coøn giôùi haïn trong phaïm vi moät vöôøn caây maø trôû neân meânh mang hôn nhieàu. Vì theá, veû ñeïp neân thô cuûa muøa thu khoâng chæ tìm thaáy ôû traêng thu, ôû maøn söông thu maø coøn ngoïn gioù thu, ôû beán ñoø ñaõ trôû neân vaéng laëng, quaïnh queõ. Thænh thoaûng naøng traêng töï ngaån ngô... Non xa khôûi söï nhaït söông môø ... Ñaõ nghe reùt möôùt luoàn trong gioù... Ñaõ vaéng ngöôøi sang nhöõng chuyeán ñoø... Nhöng khoâng chæ theá, bôûi khi noùi ñeán vaàng traêng thu, nhaø thô ñaõ gaén veû ñeïp töï nhieân aáy vôùi veû ñeïp tröõ tình cuûa ngöôøi con gaùi, vaø “traêng” ñöôïc thi só ñaët caïnh chöõ “naøng”. Song trong con maét cuûa Xuaân Dieäu, ñaây laø moät naøng traêng ñang “ngaån ngô”, ñang caûm thaáy troáng traûi, thieáu vaéng. Chaát Xuaân Dieäu trong nhöõng caâu thô naøy laïi ñöôïc theå hieän nhieàu nhaát trong nhöõng chöõ “töï”, “thænh thoaûng”, gôïi ra nhöõng noãi buoàn vaån vô, khoâng duyeân côù, noãi buoàn nhö laø caùi hoàn cuûa chính muøa thu. Vì vaäy, coù theå nhaän ra töø ngay caâu thô ñaàu tieân : xuùc caûm veà muøa thu nhö laø muøa cuûa baâng khuaâng, troáng vaéng, leû loi vaø caûm giaùc leû loi aáy laïi tieáp tuïc ñöôïc noùi ñeán ôû nhöõng doøng sau. Nhaø thô noùi ñeán moät raëng nuùi muøa thu qua hai chöõ “non xa”, ñaåy hình aûnh ñoù ñeán taän giôùi haïn cuoái cuøng cuûa moät choán xa môø. Vaø khoâng gian caøng trôû neân baøng baïc, môø aûo khi nhaø thô voäi giaêng ra tröôùc hình aûnh xa xaêm cuûa moät raëng nuùi moät “maøn söông” vaø caån thaän vaây quanh chöõ “söông” moät chöõ “nhaït” ôû tröôùc vaø “môø” ôû sau, cuõng vôùi hai tieáng “khôûi söï” raát mô ho