Ñaát nöôùc Nguyeãn Ñình Thi
Trong thi ca Vieät Nam raát hieám coù, neáu nhö khoâng phaûi laø chöa töøng coù moät baøi thô naøo ñöôïc saùng taùc trong khoaûng thôøi gian daøi nhö baøi thô “Ñaát nöôùc “ cuûa Nguyeãn Ñình Thi. Keå töø khi nhaø thô haï buùt vieát nhöõng doøng ñaàu tieân cuûa baøi thô cho ñeán khi caâu cuoái cuøng ñöôïc hoaøn thaønh laø caû moät quaõng thaùng naêm gaàn truøng vôùi nhöõng naêm thaùng cuûa moät cuoäc tröôøng kì khaùng chieán.Hieän töôïng ñoù hoaøn toaøn khoâng phaûi laø moät söï ngaãu nhieân bôûi vì ai cuõng bieát raèng “Ñaát nöôùc “ cuûa Ng. Ñình Thi ñöôïc laøm neân töø nhöõng phaàn cuûa hai baøi thô cuõ :“Saùng maùt trong nhö saùng naêm xöa “ ( 1948 ) vaø “Ñeâm mit-tinh” ( 1949) cuøng vôùi 28 caâu thô maø maõi tôùi naêm 1955 nhaø thô môùi theâm vaøo. Tuy nhieân, chuùng ta khoâng theå vì theá maø voäi cho raèng “Ñaát nöôùc “ chaúng qua chæ laø söï chaép noái ñôn giaûn cuûa nhieàu maûnh thô rôøi. Ngöôïc laïi, khi caáy caùc maûnh vôõ cuûa caùc baøi thô vaøo moät cô theå môùi, nhaø thô ñaõ laøm cho taát caû caùc boä phaän trong baøi thô hoaø hôïp vôùi nhau, ñeå cuøng noùi leân moät caûm höùng chuû ñaïo chung duy nhaát. Ñoù seõ khoâng theå laø moät caûm höùng naøo khaùc ngoaøi nhöõng suy tö vaø xuùc caûm veà ñaát nöôùc.
Phaàn ñaàu tieân cuûa baøi thô ñaõ daønh cho caûm höùng veà söï thay ñoåi cuûa ñaát nöôùc qua Caùch Maïng. Ng. Ñình Thi ñaõ coù moät phaùt hieän ngheä thuaät ñaày thuù vò khi dieãn taû söï ñoåi thay aáy qua hình aûnh muøa thu, khoâng chæ vì muøa thu voán laø muøa thô moäng. Nhaø thô ñaõ choïn muøa thu bôûi vì hôn baát kì moät khoaûng thôøi gian naøo khaùc, muøa thô moäng aáy laïi gaén lieàn vôùi söï ñoåi thay cuûa ñaát nöôùc Vieät Nam. Ai cuõng bieát raèng tröôùc ñoù thu voán laø muøa cuûa noãi buoàn, bôûi chöõ “ saàu “ trong tieáng Haùn vaãn ñöôïc caûm nhaän nhö laø noãi buoàn tröôùc caûnh muøa thu. Nhöng töø naêm 1945, muøa thu ñaõ mang moät yù nghóa khaùc, muøa cuûa Caùch Maïng vaø do ñoù, noù laø muøa cuûa nieàm vui. Söï thay ñoåi cuûa ñaát nöôùc töø buoàn sang vui ñaõ ñöôïc theå hieän roõ reät ôû muøa thu nhieàu hôn caû. Vaø nhö theá, phaàn ñaàu goàm hai möôi taùm caâu thô, nhaø thô seõ noùi veà nhöõng söï khaùc nhau cuûa muøa thu giöõa hai thôøi ñaïi. Tuy nhieân, Ng. Ñình Thi ñaõ saùng taïo moät loái vaøo baøi thô lyù thuù. Nhaø thô seõ noùi veà söï khaùc nhau , nhöng laïi baét ñaàu baèng söï gioáng nhau, gôïi ra nhau. Nhaø thô seõ noùi ñeán ve# ñeïp cuûa muøa thu ôû moãi thôøi, nhöng laïi baét ñaàu baèng veû ñeïp muøa thu ôû moïi thôøi, veû ñeïp vónh haèng, muoân thuôû. Chuùng ta coù theå thaáy ñieàu aáy trong nhöõng doøng ñaàu tieân cuûa baøi thô : Saùng maùt trong nhö saùng naêm xöa Gioù thoåi muøa thu höông coám môùi Muøa thu vöông vaán loøng ngöôøi tröôùc heát veà caûm giaùc cuûa söï maùt trong, söï maùt trong cuûa tieát thu, hôi thu. Caùch dieãn ñaït cuûa doøng thô ñaàu tröôùc heát laø caûm giaùc nhaø thô nhaän thaáy töø muøa thu cuûa hoâm nay. Nhöng caùi “ maùt trong “ aáy döôøng nhö cuõng ñaõ coù töø muøa thu cuûa hoâm xöa. Vaø vì theá, veû trong maùt aáy môùi taïo ra moät sôïi daây truyeàn caûm, moät keânh lieân töôûng, ñöôïc theå hieän ôû nhöõng chöõ “ nhö saùng naêm xöa”. Vaø neùt ñeïp nheï nhaøng cuûa baøi thô ñaõ thoâi thuùc taùc giaû phaûi tìm cho caâu thô moät aâm ñieäu trong saùng. Nhaø thô cöù bay bay treân nhöõng tieáng coù aâm vöïc cao, vaø caâu thô chæ toaøn goàm nhöõng thanh ngang vaø thanh saéc. Chính nhu caàu ñi tìm veû ñeïp vónh haèng cuûa muøa thu ñaõ xui khieán nhaø thô choïn moät thôøi ñieåm khoâng phaûi laø moät buoåi chieàu hay moät ban ñeâm nhö trong nhöõng vaàn thô thu quen thuoäc. Bôûi theá nhöõng chöõ “ saùng maùt trong “ laø caûm nhaän tinh teá, ñoäc ñaùo, moät söï löïa choïn ñuùng möïc. Nhaø thô ñaõ choïn bieåu hieän muøa thu trong moät buoåi saùng, khoâng maát ñi veû nheï nhaøng trong treûo, baûng laûng cuûa moät ngaøy thu noùi chung, nhöng cuõng khoâng haún rôi vaøo veû traàm buoàn cuûa nhöõng caâu thô cuõ. Ñeán caâu thô thöù hai, nhaø thô ñaõ ñöa theâm vaøo söï gôïi caûm cuûa muøa thu moät laøm höông coám thoang thoaûng bay trong gioù. Gioù thoåi muøa thu höông coám môùi. Ai cuõng bieát raèng höông coám laø moät veû ñeïp raát ñaëc tröng cho muøa thu. Nhöng muøi coám aáy tröôùc khi Ng. Ñình Thi vieát baøi “ Saùng maùt trong nhö saùng naêm xöa “ (1948) thì hình nhö cuõng chöa maáy thi nhaân quan taâm ñeán. Vì theá vôùi caâu thô thöù hai naøy, Ng. Ñình Thi ñaõ ñem laïi cho thô thu moät laøn höông môùi meû, moät veû haáp daãn laï luøng. Vaø nhö theá, trong hai caâu thô ñaàu tieân, chuùng ta seõ khoâng gaëp moät hình thu, moät saéc thu hay moät tieáng thu naøo cuï theå . Hình nhö Ng. Ñình Thi chæ muoán quan taâm vaøo nhöõng gì thuoäc veà beân trong, naèm ôû ñaâu ñoù, baûng laûng ôû ñaâu ñoù trong baàu khoâng khí cuûa muøa thô moäng aáy, moät veû ñeïp voâ hình, voâ thanh, voâ saéc nhöng khoâng vì theá maø maát ñi khaû naêng vöông vaán kì laï trong loøng ngöôøi ñoïc. Söùc haáp daãn huyeàn dieäu theá coøn ñöôïc laøm neân bôûi kieán truùc aâm thanh cuûa caâu thô. Doøng thô thöù hai naøy ñöôïc nhaø thô toå chöùc theo caùch taïo ra raát nhieàu khoaûng troáng giöõa caùc töø ngöõ ñeå chôø ngöôøi ñoïc töï laáp ñaày baèng nhöõng xuùc caûm töôûng töôïng, khieán chuùng ta lieân töôûng ñeán moät caâu thô trong Taây Tieán: Mai Chaâu muøa em thôm neáp xoâi Vaø nhö theá, caáu truùc ngöõ phaùp cuûa nhöõng töø ngöõ trong caâu thô laïi khoâng thaät töôøng minh. Ñaõ khoâng ít ngöôøi tieác cho Ng. Ñình Thi khi nhaø thô khoâng giöõ laïi caâu thô tieáp theo trong baøi thô “ Saùng maùt trong...” Coû moøn thôm maõi daáu chaân em Döôøng nhö nhaø thô ñaõ hoaøi phí khi boû ñi moät caâu thô raát thô ñeå thay vaøo baèng moät caâu thô bò coi laø xoaøng xónh hôn nhieàu : Toâi nhôù nhöõng ngaøy thu ñaõ xa Dó nhieân caâu thô cuõ quaû laø coù chaát thô, hoàn thô maø caâu thô sau khoâng deã gì saùnh ñöôïc. Theá nhöng xeùt veà moät maët khaùc, vaø laø maët quan troïng hôn thì caâu “ Toâi nhôù nhöõng ngaøy thu ñaõ xa “ laïi laøm ñöôïc ñieàu maø “ Coû moøn thôm maõi daáu chaân em “ khoâng theå naøo laøm noåi. Bôûi chæ coù caâu thô “ Toâi nhôù nhöõng ngaøy thu ñaõ xa “ vôùi moät aâm ñieäu man maùc, baâng khuaâng vaø yù nghóa hoaøi nieäm roõ raøng thì nhaø thô môùi coù theå ngaû moät nhòp caàu lieân töôûng ñeå qua ñoù coù theå töø hieän taïi maø trôû veà vôùi quaù khöù, töø muøa thu cuûa hoâm nay ñeå trôû veà vôùi moät saùng thu xöa, vôùi nhöõng ngaøy thu naøo ñaõ xa xoâi laém. Nhö vaäy caâu thô bieåu hieän ñöôïc caûm höùng veà moät söï ñoåi thay. Vaø roài buoåi saùng naêm xöa seõ hieän leân baèng xuùc caûm, baèng hình aûnh ñeå laøm neân nhöõng caâu thô vaøo loaïi hay nhaát, vöông vaán loøng ngöôøi ñoïc nhieàu nhaát, coù söùc gôïi caûm beàn laâu nhaát trong toaøn boä baøi thô. Chuùng ta seõ gaëp ôû ñaây moät hình aûnh muøa thu trong noãi nhôù, muøa thu cuûa thò thaønh, moät hình aûnh thu maø vaøo luùc aáy coøn chöa kòp trôû neân quen thuoäc ñoái vôùi thi ca. Muøa thu aáy nhö moät leõ taát nhieân cuõng phaûi baét ñaàu baèng moät buoåi saùng, vaø buoåi saùng cuõng “ maùt trong “ , caùi trong maùt cuûa muøa thu. Nhöng trong xuùc caûm cuûa nhaø thô, “ saùng maùt trong “aáy ñaõ ngaû sang chôùm laïnh. Chæ theâm moät chuùt laïnh thoâi nhöng gam caûm xuùc cuûa doøng thô so vôùi tröôùc ñaây döôøng nhö ñaõ thay ñoåi haún, caâu thô phaûng phaát moät caûm giaùc buoàn, moät noãi buoàn töø beân trong. Vì nhaø thô khoâng noùi ñeán moät caûm giaùc “ töø Haø Noäi “ maø laïi laø “ trong loøng Haø Noäi “ . Haø Noäi gioáng nhö moät cô theå, moät taám loøng. Caâu thô thöù hai vaãn mang ñaäm chaát Haø Noäi chính ôû söï tinh teá aáy. ÔÛ caâu thô treân, nhaø thô nhaéc ñeán “ saùng chôùm laïnh “ thì ôû caâu thô döôùi cuõng chæ laø moät chuùt “ hôi may “ chöù khoâng haún laø gioù heo may. Khoâng phaûi laø gioù heo may nhöng laïi laø chuùt hôi may loang thaám caùi se saét, taùi teâ, doïc theo nhöõng loøng phoá vaéng ngöôøi. Chaúng phaûi ngaãu nhieân laø Ng. Ñình Thi khoâng vieát “nhöõng phoá phöôøng“ maø laø “nhöõng phoá daøi“ , vì nhaø thô muoán theå hieän söï daøi trong taâm töôûng, vì phoá daøi thì caûm giaùc quaïnh vaéng, ñìu hiu laïi caøng theâm thaám thía. Ñeán caâu thô thöù ba thì hình aûnh con ngöôøi ñaõ xuaát hieän, nhöng ñoù laø hình aûnh moät con ngöôøi ñaõ ra ñi. Ngöôøi ra ñi ñaàu khoâng ngoaûnh laïi Sau löng theàm naéng laù rôi ñaày. Theá nhöng caâu thô veà ngöôøi ra ñi aáy cöù mang moät veû haøo hoa cuûa ngöôøi Haø Noäi, cuûa ñaát Haø Thaønh. Deã thaáy trong hình aûnh con ngöôøi cöù phaûng phaát moät phong vò Kinh Kha – “ Nhaát khöù baát phuïc hoaøn “, moät coát caùch cuûa moät laõng töû, moät chinh nhaân : ra ñi maø khoâng nghó ñeán ngaøy trôû laïi. Nhieàu ngöôøi vaãn cho raèng caâu thô gôïi ra boùng daùng nhöõng chieán só trung ñoaøn Thuû Ñoâ rôøi Haø Noäi leân chieán khu tieáp tuïc tham gia khaùng chieán. Song khoù coù theå ñoàng tình vôùi moät caùch kieán giaûi nhö vaäy. Ñôn giaûn bôûi khoâng coù moät chieán só trung ñoaøn Thuû ñoâ naøo coù theå ra ñi vaøo moät buoåi saùng muøa thu. Söï thaät laø hoï ñaõ rôøi thuû ñoâ vaøo thaùng 2 naêm 1947 vaø vaøo moät ñeâm khuya. Chæ coù theå hieåu hình aûnh nhöõng con ngöôøi aáy nhö moät phaàn cuûa böùc tranh veà moät muøa thu ly bieät. Caûnh bieät ly hieän ra ñaày veû gôïi caûm vôùi hình aûnh cuûa nhöõng chieác laø muøa thu “ rôi ñaày “ treân “theàm naéng”. Vaø nhö theá, coù moät söï chia caùch giöõa con ngöôøi vaø caûnh vaät, giöõa ngöôøi chia ly aáy vôùi caûnh saéc queâ höông. Chuùng ta coù theå baét gaëp trong nhöõng doøng thô moät hình aûnh Haø Noäi raát ñeïp. Nhöng quan troïng hôn ,trong caùch dieãn ñaït cuûa nhaø thô, thieân nhieân aáy chæ coù theå ñeïp sau löng ngöôøi ra ñi vaø ñaõ khoâng quay ñaàu trôû laïi.Hai caâu thô aáy ñaõ veõ ra moät böùc hoaï tuyeät vôøi veà moät ñaát nöôùc ôû vaøo thôøi ñieåm vaãn coøn chöa thuoäc veà con ngöôøi, chöa phaûi cuûa nhaân daân, chöa laø cuûa chuùng ta.
Maûng thô tieáp theo ñöôïc môû ñaàu baèng moät caâu thô coù theå khoâng thaät nhieàu chaát vaên chöông nhöng laïi coù moät yù nghóa heát