Chieàu toái Hoà Chí Minh
Buoåi chieàu cuõng töïa nhö muøa thu, xöa nay voán laø nguoàn caûm höùng khoâng vôi caïn cuûa vaên chöông ngheä thuaät.Khoù coù theå keå heát nhöõng böùc tranh chieàu, nhöõng baûn nhaïc chieàu , nhöõng aùng thô chieàu maø caùc ngheä só, tao nhaân ñaõ ñeå laïi cho ñôøi soáng con ngöôøi. Veà maët naøy, Hoà Chí Minh trong tö caùch moät nhaø thô cuõng khoâng phaûi laø ngoaïi leä. Coù theå thaáy ngay töø taäp thô Nhaät Kí Trong Tuø, traùi tim cuûa thi nhaân aáy ñaõ khoâng chæ moät laàn rung ñoäng tröôùc veû gôïi caûm cuûa buoåi chieàu hoâm ñeå vieát ra nhöõng vaàn thô maø coøn ñöôïc nhieàu ngöôøi nhôù maõi nhö “ Vaõn chieàu hoâm”, “ Hoaøng hoân” ,.. Song tröôùc taát caû vaø quen thuoäc hôn taát caû nhöõng baøi thô chuùng ta vöøa keå ñeán vaãn phaûi laø baøi thô maø chuùng ta seõ tìm hieåu döôùi ñaây : “Moä” ( chieàu toái). Quyeän ñieåu qui laâm taàm tuùc thuï Coâ vaân maïn maïn ñoä thieân khoâng Sôn thoân thieáu nöõ ma bao tuùc Bao tuùc ma hoaøn loâ dó hoàng ( Chim moûi veà röøng tìm choán nguû Choøm maây troâi nheï giöõa töøng khoâng Coâ em xoùm nuùi xay ngoâ toái Xay heát loø than ñaõ röïc hoàng. )
“ Chieàu toái “ laø moät baøi thô vieát veà nhöõng veû ñeïp cuûa buoåi chieàu hoâm, nhöng ñieàu lyù thuù laø trong hai caâu thô ñaàu tieân cuõng nhö caû baøi thô laïi khoâng duøng ñeán moät chöõ “ chieàu “ naøo. Vaäy maø caûnh chieàu vaø hoàn chieàu vaãn hieän leân raát roõ, raát ñeïp vaø ñaày veû gôïi caûm. Nhaø thô chæ vôøn veõ leân moät vaøi neùt tieâu sô, gôïi neân hình aûnh caùnh chim chieàu veà toå hay moät choøm maây, aùng maây chaàm chaäm troâi ngang qua baàu trôøi. Ít neùt theá thoâi song laïi laø nhöõng neùt raát tieâu bieåu cho nhöõng thôøi khaéc cuoái cuøng cuûa ban ngaøy, tröôùc khi boùng toái buoâng maøn xuoáng vaïn vaät. Töø nhöõng caâu thô cuoái cuøng lan toaû ra moät caûm giaùc nheï nhaøng , man maùc baâng khuaâng cuûa buoåi chieàu hoâm khi maø moïi vaät daàn ñi vaøo traïng thaùi nghæ ngôi. Ñoù coù theå laø moät buoåi chieàu thöïc maø Baùc ñaõ gaëp vaø ghi laïi trong moät cuoäc chuyeån giao töø nhaø lao naøy sang nhaø lao khaùc. Nhöng cuõng khoâng theå khoâng thaáy raèng buoåi chieàu aáy coøn mang moät veû ñeïp ñaõ trôû neân vónh haèng cuûa nhöõng buoåi chieàu maø hình saéc coøn ñoïng laïi trong nhöõng caâu thô coå maø ôû ñoù vaãn ñi veà khoâng ít nhöõng “ quyeän ñieåu “ vôùi “ coâ vaân”. Chim hoâm thoi thoùp veà röøng Ñoùa traø mi ñaõ ngaäm traêng nöûa vaønh ( Nguyeãn Du) Ngaøn mai gioù cuoán chim bay moûi ( Baø Huyeän Thanh Quan) hay nhö : Truùng ñieåu cao phi taàn Coâ vaân ñoäc khöù nhaøn (Lyù Baïch ) Vaø nhö theá, nhöõng doøng thô ñaàu tieân hình nhö ñaõ laøm cho baøi thô “ Chieàu toái “ cuûa Baùc ñaõ nhuoám moät phong vò coå ñieån. Caûm xuùc baøi thô vì theá maø caøng trôû neân meânh mang hôn, khoâng chæ trong khoâng gian maø coøn caû ôû thôøi gian.Nhöõng xuùc caûm nhö theá ñaõ ñöôïc nhaø thô göûi gaém vaøo hai caâu thô veà chieàu hoâm ñoù. Chim moûi veà röøng tìm choán nguû Choøm maây troâi nheï giöõa töøng khoâng Coù nhieàu ngöôøi cho raèng nhöõng doøng thô aån chöùa moät noãi buoàn kín ñaùo vaø thaám thía cuûa moät ngöôøi tuø treân con ñöôøng ñaøy aûi ñang thaám moät noãi xoùt xa khi thaáy nhöõng caùnh chim chieàu cuõng tìm ra choán nguû, nhöõng ñaùm maây cuõng löõng lôø nghæ ngôi treân baàu trôøi bao la. Trong khi ñoù, ngöôøi tuø vaãn bò xieàng xích, troùi buoäc chaúng baèng caùnh chim noï, aùng maây kia vì chieàu ñaõ saép heát roài maø mình vaãn khoâng coù noåi moät choán döøng chaân. Maët khaùc,cuõng coù moät caùch hieåu döôøng nhö hoaøn toaøn ngöôïc laïi. Theo ñoù, coù theå thaáy ñaây laø hai doøng thô cuûa moät taâm hoàn ñaõ vöôït leân treân caûnh nguïc tuø, xieàng xích vaø troùi buoäc ñeå löu luyeán, doõi nhìn theo moät caùnh chim , moät aùng maây chieàu ñeå caûm thaáy tim mình xao xuyeán moät tình caûm raát ngöôøi, cho duø ñang phaûi soáng moät cuoäc soáng “ khaùc loaøi”. Neân chaêng ta haõy hieåu theo moät caùch hieåu ñöôïc nhieàu ngöôøi uûng hoä nhaát, caùch hieåu thöù hai. Song hieåu theo caùch naøo trong hai caùch treân, chuùng ta vaãn tìm thaáy ôû ñoù moät chaân dung tinh thaàn cuûa moät chuû tòch Hoà Chí Minh thi só, moät con ngöôøi yeâu tha thieát veû ñeïp cuûa thieân nhieân , ñaát trôøi vaø cuoäc soáng. Ñoù laø moät con ngöôøi duø trong hoaøn caûnh naøo cuõng vaãn khoâng ñeå maát ñi duø chæ moät maûy may tình yeâu caùi ñeïp, khaû naêng rung caûm tröôùc cuoäc ñôøi, moät con ngöôøi soáng troïn veïn cuoäc soáng con ngöôøi, duø trong hoaøn caûnh coù khaùc loaøi ngöôøi.
Cuõng nhö nhieàu baøi thô khaùc trong “ Nhaät kí trong tuø “, “ Chieàu toái “ bieåu hieän moät caûm nhaän cuûa taùc giaû veà cuoäc soáng luoân coù söï vaän ñoäng, phaùt trieån, chaûy troâi. Chuùng ta coù theå thaáy ñieàu aáy khi ñoái chieáu hai caâu ñaàu vôùi hai caâu cuoái cuûa baøi thô. Roõ raøng hai caâu thô treân ñaõ vieát veà moät khung caûnh thieân nhieân vaøo luùc chieàu taø, nhöng ñeán hai caâu thô sau ñaõ coù theå thaáy roõ trôøi ñaõ ñoå toái. Thôøi gian khoâng ngöøng troâi, maëc duø nhaø thô trong nguyeân taùc ñaõ khoâng caàn duøng ñeán chöõ “ toái”.( Chöõ “ toái “ trong baûn dòch laø do ngöôøi dòch töï theâm vaøo). Vaø bôûi phaûi vaøo thôøi ñieåm nhö theá, ngöôøi ta môùi thaáy ñöôïc roõ raøng söï röïc hoàng cuûa beáp löûa, maø caùi taøi cuûa nhaø thô ôû ñaây laø khoâng caàn duøng ñeán chöõ “ toái “ maø nghóa aáy vaãn cöù hieän leân roõ moàn moät. Vaø nhö theá, caëp maét cuûa thi nhaân seõ thoâi khoâng ngöôùc nhìn maõi veà phía baàu trôøi maø höôùng veà maët ñaát ñeå nhaän thaáy aán töôïng veà moät xoùm nuùi, veà moät coâ gaùi xay ngoâ, moät chieác loø than trong ngoâi nhaø ñôn sô , giaûn dò. Böùc tranh cuûa caûnh vaät seõ nhöôøng choã cho böùc tranh sinh hoaït con ngöôøi. Hình aûnh trung taâm cuûa hai caâu thô cuõng seõ khoâng phaûi laø moät caùnh chim chieàu veà toå, moät aùng maây troâi maø laø moät con ngöôøi lao ñoäng. Vaø ngoân töø cuûa nhöõng doøng thô cuõng seõ theo ñoù maø ñoåi thay. Hai caâu thô naøy khoâng thaám thía höông vò thô coå ñieån nhö hai caâu treân maø mang nhieàu chaát “ baïch thoaïi”, moäc maïc , ñôøi thöôøng, theå hieän roõ nhaát ôû chöõ “ bao tuùc” xuaát hieän ñeán hai laàn. Hai caâu thô naøy moät laàn nöõa khoâng chæ laø ñeå ghi laïi nhöõng gì nhaø thô ñaõ thaáy trong moät buoåi chieàu. Bôûi khoâng neân queân raèng “ Chieàu toái” vaãn laø moät taùc phaåm tröõ tình vaø caùi hoàn cuûa caâu thô naèm ôû nhöõng tình caûm, rung ñoäng maø nhaø thô ñaõ trao göûi vaøo trong nhöõng doøng chöõ. Nhieàu ngöôøi ñaõ thaáy ôû ñaây noãi xoùt xa kín ñaùo maø saâu xa cuûa nhaø thô ñoái vôùi con ngöôøi lao ñoäng. Nhaø thô döôøng nhö ñaõ ñoàng caûm vôùi söï nhoïc nhaèn cuûa hoï. Ñoàng caûm ôû caùch nhaø thô noùi vieäc xay ngoâ, ôû caùch duøng chöõ “ ma bao tuùc” ñeå baät leân nhöõng voøng quay naëng neà, luaån quaån vaø ôû aâm ñieäu cuûa nhöõng caâu thô maø ñoïc leân coù theå caûm thaáy vaát vaû, khoù khaên. Vaø nhö theá, chuùng ta coù theå caûm nhaän ñöôïc tình thöông ñoái vôùi noãi ñau khoå cuûa nhöõng con ngöôøi lao ñoäng, cho duø ñoù laø nhöõng con ngöôøi khoâng phaûi laø ñoàng baøo cuûa Baùc, khoâng quen thaân, thaäm chí chöa heà gaëp maët. Song cuõng nhieàu ngöôøi muoán hieåu hai caâu thô sau naøy theo nghóa khaùc, moät höôùng tieáp nhaän khaùc. Phaûi chuù yù ñeán nhöõng chöõ “ hoaøn “ ( heát ) vaø hình aûnh cuûa chieác loø than ñaõ röïc ñoû leân, ñeå nhaän ra raèng nhaø thô muoán noùi ñeán caûm giaùc veà moät söï aám aùp, sum vaày, veà moät thöù haïnh phuùc bình dò trong moät caên nhaø aám cuùng. Beáp löûa ñaõ chaùy leân vaø coâng vieäc lao ñoäng cuõng ñaõ hoaøn taát. Vaø nhö theá, caùi lôùn cuûa nhöõng doøng thô laø ôû khaû naêng voâ song cuûa Baùc, khaû naêng maø khoù coù ai vöôït hôn, thaäm chí saùnh noåi. Ñoù laø khaû naêng queân ñi noãi ñau khoå raát lôùn cuûa mình ñeå ñoàng caûm, ñeå vui vôùi nhöõng nieàm vui beù nhoû, giaûn dò cuûa con ngöôøi . Nhöng hai yù kieán aáy ngaãm ra cuõng khoâng hoaøn toaøn ñoái laäp, bôûi vì ñeàu noùi leân moät phaåm chaát chung, phaåm chaát maø sau khi Baùc maát , nhaø thô Toá Höõu môùi noùi ñeán thaät nhieàu vaø thaät thaám thía trong nhöõng caâu thô : Chæ bieát queân mình cho heát ngaøy hay: Naâng niu taát caû chæ queân mình Chuùng ta nhaän ra “ Chieàu toái “ laø nhöõng vaàn thô queân mình vó ñaïi. Cöïc ñoä con ngöôøi ñang ôû trong moät caûnh ngoä toät cuøng ñau khoå nhöng vaãn coù theå rung ñoäng ñöôïc vôùi noãi khoå hoaëc nieàm vui cuûa nhöõng con ngöôøi bình thöôøng khaùc, tình côø gaëp maët hoaëc thaáy treân con ñöôøng ñaøy aûi.
Nhöng coù leõ cuõng khoâng neân noùi raèng Baùc Hoà ñaõ queân mình bôûi moät ngöôøi nhö Baùc thì baàu trôøi, xoùm nuùi, coâ gaùi xay ngoâ vaø beáp löûa ñang röïc hoàng leân aáy khoâng phaûi laø nhöõng caùi ôû beân ngoaøi mình. Döôøng nhö vôùi Baùc, ñaáy laø cuoäc soáng cuûa chính mình. Vaäy noùi nhö nhaø thô Toá Höõu, Baùc coù theå naâng niu taát caû, vì Baùc soáng nhö trôøi ñaát, vì Baùc coù moät traùi tim coù theå oâm troïn moïi non soâng, kieáp ngöôøi: Baùc soáng nhö trôøi ñaát cuûa ta.