Chí Pheøo Nam Cao
Hôn 6 thaäp kæ tröôùc ñaây, khi Nam Cao baét tay vaøo vieát taùc phaåm maø ngaøy nay vaãn quen ñöôïc goïi laø “Chí Pheøo” thì ñeà taøi veà noâng thoân vaø veà ngöôøi noâng daân Vieät Nam töø khaù laâu ñaõ khoâng coøn laø môùi. Nhöõng taùc phaåm xuaát saéc, tieâu bieåu nhaát veà maûng ñeà taøi naøy ñaõ hoäi tuï gaàn ñuû maët ôû vaên ñaøn. Trong boái caûnh nhö theá, thieân truyeän cuûa moät caây buùt coøn chöa maáy ai bieát ñeán nhö Nam Cao khoù traùnh khoûi seõ bò rôi vaøo choán laõng queân, neáu nhö taùc giaû khoâng coøn khaû naêng phaùt hieän ra ñieàu gì maø caùc nhaø vaên tröôùc ñoù chöa noùi tôùi. AÁy laø moät thaùch thöùc maø Nam Cao ñaõ laëng leõ chaáp nhaän vaø ñaõ vöôït qua, vôùi moät Chí Pheøo thöïc söï saâu saéc vaø ñaëc saéc. Vaø ñieàu laøm neân neùt ñaëc saéc cuûa truyeän ngaén aáy laø moät nhaân vaät coù moät caùi teân voâ cuøng ñoäc ñaùo : Chí Pheøo.
Chí Pheøo xuaát hieän ôû nhöõng doøng ñaàu tieân trong thieân truyeän cuûa Nam Cao nhö laø moät keû ñaùng gheâ sôï, moät keû khoâng coøn löông thieän, moät keû caûm thaáy mình ñoái laäp, caêm giaän, ruûa nguyeàn taát caû, töø trôøi, ñôøi, ñeán laøng queâ cuûa mình, cho ñeán caû nhöõng ngöôøi ñaõ sinh haï ra mình. “Haén vöøa ñi vöøa chöûi”. Theá nhöng khaùc vôùi nhieàu nhaân vaät tröôùc , vaø khaùc vôùi caû moät soá taùc phaåm cuûa chính baûn thaân mình, Nam Cao ñaõ nhaát quyeát khoâng muoán tìm nguyeân nhaân cuûa söï hung döõ, baát nhaân aáy ôû beân trong con ngöôøi Chí. Trong truyeän ngaén cuûa mình, Nam Cao cuõng ñaõ xaây döïng nhaân vaät Chí Pheøo nhö laø moät ngöôøi con ngoan, moät ñöùa treû bò boû rôi ngay töø khi môùi loït loøng, khoâng nhaø cöûa, vaät vôø töø tay ngöôøi naøy qua tay ngöôøi khaùc. Nhöng Nam Cao cuõng khoâng chòu coi lyù lòch “khoâng cha khoâng meï” aáy nhö laø moät nguoàn côù ñeå laøm neân tính caùch baát haûo cuûa Chí sau naøy. Nhaø vaên ñaõ toán khoâng ít coâng söùc ñeå döïng laïi quaõng ñôøi thô aáu vaø thanh nieân cuûa anh Chí, moät quaõng ñôøi hoaøn toaøn löông thieän nhö moïi ngöôøi löông thieän khaùc. Nhaø vaên ñaõ ñeå cho anh canh ñieàn aáy coù moät öôùc mô thaät giaûn dò, beù nhoû, khieâm nhöôøng, voâ cuøng trong saïch vaø ñaùng quí – mô öôùc cuûa moät con ngöôøi lao ñoäng muoán taïo döïng haïnh phuùc baèng chính baøn tay lao ñoäng. Ñoù chæ ñôn giaûn laø “moät gia ñình nho nhoû, choàng cuoác möôùn caøy thueâ, vôï deät vaûi, boû moät con lôïn nuoâi laøm voán lieáng, khaù giaû thì mua daêm ba saøo ruoäng laøm”. Nam Cao cuõng cho thaáy Chí Pheøo khoâng phaûi khoâng coù luùc ñaõ laøm nhöõng vieäc khoâng hay, nhöng phaåm chaát löông thieän cuûa anh vaãn theå hieän ngay trong hoaøn caûnh aáy. Ngöôøi coá noâng kia, khi bò baø ba nhaø Baù Kieán goïi leân boùp chaân, vaãn coøn bieát “nhuïc” , bieát “khinh” keû ñaõ sai khieán mình laøm ñieàu xaáu xa aáy. Duø raèng anh chæ laø moät keû laøm thueâ, vaø ngöôøi maø anh cho mình caùi quyeàn “khinh” aáy laïi chính laø baø ba nhaø Baù Kieán - moät keû coù quyeàn haønh. Vaø ñoaïn ñôøi löông thieän aáy, chaúng phaûi tình côø maø Nam Cao ñeå traûi ra gaàn khaép chieàu daøi thieân truyeän, laáp laùnh leân nhö ñeå nhaéc nhôû ngöôøi ñoïc ñöøng queân raèng neáu Chí Pheøo coù trôû thaønh moät keû taùo tôïn, hung döõ , uoáng maùu ngöôøi khoâng tanh thì ñoù khoâng phaûi laø do baûn thaân tính caùch. Söï bieán ñoåi aáy laø do vaø chæ do xaõ hoäi thöïc daân - phong kieán, caùi cheá ñoä baån thæu aáy gaây neân.
Chí Pheøo chæ trôû neân xaáu xa keå töø khi con ngöôøi hieàn nhö ñaát aáy bò boïn cöôøng haøo ñaåy tôùi nhaø tuø, chæ vì moät côn ghen hoaøn toaøn cuûa moät keû cöôøng haøo. Vaø chuùng ta thaáy baèng caùch vieát aáy, Nam Cao ñaõ theå hieän ñöôïc caû söï mong manh, deã tan vôõ cuûa cuoäc ñôøi nhöõng ngöôøi ngheøo heøn khoán khoå trong xaõ hoäi xöa kia, nôi cuoäc soáng coù theå bò huyû hoaïi quaù deã daøng vì baát kì moät lyù do khoâng ñaâu, nhö laø côn ghen vu vô cuûa lí Kieán. Song trong vieäc laøm cho Chí Pheøo vaø nhöõng ngöôøi gioáng nhö Chí Pheøo bò bieán chaát, tha hoaù, thì boïn cöôøng haøo khoâng phaûi laø thuû phaïm duy nhaát vaø cuõng khoâng phaûi laø thuû phaïm lôùn nhaát. Bôûi boïn chuùng khoâng coù yù muoán vaø cuõng khoâng ñuû khaû naêng taøn phaù, huyû hoaïi nhaân hình, nhaân tính cuûa moïi con ngöôøi. Chí Pheøo, Binh Chöùc khoâng phaûi laø saûn phaåm maø nhöõng theá löïc nhö Baù Kieán coù theå taïo ra beân trong luyõ tre xanh cuûa laøng queâ. Chuùng chæ laø coù theå laø nhöõng keû ñaàu tieân ñaåy Chí Pheøo, Binh Chöùc ñeán nhaø tuø, traïi lính. Vaø chính nhaø tuø, traïi lính aáy môùi laø nôi laøm coâng vieäc huyû hoaïi nhöõng phaàn toát ñeïp cuûa con ngöôøi. Nam Cao ñaõ khoâng mô hoà gì veà thöïc daân, thuû phaïm lôùn nhaát laøm cho con ngöôøi bò bieán daïng, cuoäc ñôøi con ngöôøi aáy trôû neân tan naùt, duø khoâng xaùc ñònh moät hình töôïng thöïc daân cuï theå naøo, vaø trong thieân truyeän cuõng khoâng duøng ñeán moät chöõ “Taây” naøo.
Ra khoûi nhaø tuø thöïc daân, Chí Pheøo trôû neân khaùc haún, “troâng ñaëc nhö thaèng saêng ñaù”. “Caùi ñaàu thì troïc loác, caùi raêng caïo traéng hôùn, caùi maët thì ñen maø raát công công, hai maét göôøm göôøm troâng gôùm cheát”.Keû khoán khoå aáy seõ bò maát ñi boä maët cuûa con ngöôøi, boä maët bình thöôøng ai ai cuõng coù. Haén aên maëc cuõng chaúng gioáng ai, “quaàn aùo naùi ñen vôùi caùi aùo taây vaøng, caùi ngöïc phanh ñaày nhöõng neùt chaïm troå roàng phöôïng vôùi moät oâng töôùng caàm chuyø”. Noùi toùm laïi laø haén mang veà laøng Vuõ Ñaïi caùi veû ngoaøi “troâng gôùm cheát”. Haén khoâng nhôù noåi tuoåi mình, maát ñi caû kí öùc vaø söï tænh taùo con ngöôøi. Ñoù coøn laø moät ngöôøi say. Vôùi ngoøi buùt Nam Cao thì keû say aáy hieän leân ñoäc nhaát voâ nhò. Côn say cöù traøn lan , meânh moâng, “thöùc daäy haõy coøn say, uoáng röôïu trong luùc say”.Nhöng cao hôn caû trong quaù trình tha hoaù cuûa Chí Pheøo : haén ñaõ maát ñi caû yù thöùc veà söï toàn taïi cuûa mình trong cuoäc soáng, caùi duy nhaát coù theå phaân bieät giöõa con ngöôøi vaø con vaät. “ Chöa bao giôø haén tænh taùo ñeå nhôù mình ñang coù ôû ñôøi”. Ñau ñôùn quaù ! Töø moät con ngöôøi, haén trôû thaønh moät con vaät laï. Vaø baây giôø, anh canh ñieàn chaát phaùc chæ coøn soáng vôùi röôïu , vôùi nhöõng côn say vaø döông döông töï ñaéc mình laø moät anh huøng. Nhöng Nam Cao ñaõ giaûi quyeát vaán ñeà Chí Pheøo khoâng phaûi laø moät anh huøng nhö anh ta töôûng. Bôûi nhöõng keû lieàu chæ coù theå lieàu vaø maïnh trong moät soá ñieàu kieän nhaát ñònh, ví duï nhö :moät côn say, khi coù ngöôøi xem, coù tieáng keâu gaøo, chöûi bôùi. Söùc maïnh aáy seõ vuoät maát khi Chí Pheøo moät mình trô troïi. Maët khaùc, caùch toû ra söùc maïnh cuûa mình laø töï huyû hoaïi mình, khoâng phaûi laø caùch cuûa moät anh huøng chaân chính. Caûm giaùc xem mình laø moät anh huøng chæ laø moät phaûn öùng meâ muoäi cuûa moät keû ñaõ chòu quaù nhieàu ñeø neùn, quaù nhieàu khieáp sôï. Haén ñaõ khieáp sôï quaù nhieàu, vaø baây giôø muoán laøm khieáp sôï keû khaùc. Nam Cao coøn tinh töôøng khi nhaän ra raèng trong keû döõ tôïn aáy chöa heà maát haún “noãi sôï coá höõu”, noãi sôï xa xoâi cuûa ngaøy xöa, ñöôïc laøm neân trong nhöõng ngaøy bò thoáng trò, öùc hieáp. Ñoù laø nguyeân nhaân chuû yeáu khieán cho Chí Pheøo moät laàn nöõa rôi vaøo voøng tay cuûa boïn cöôøng haøo, coäng theâm vôùi söï khoân ngoan, loïc loõi gian huøng cuûa Baù Kieán vaø caùi trieát lyù “trò khoâng lôïi thì duøng”.Chí Pheøo seõ tröôït saâu hôn nöõa xuoáng ñaùy vöïc cuûa söï tha hoaù. Con vaät laï aáy nay trôû thaønh con quæ döõ Chí Pheøo, ngöôøi noâng daân khoán khoå trôû thaønh tay sai cuûa keû thuø vaø laø keû thuø cuûa nhöõng ngöôøi cuøng caûnh ngoä. Bi kòch cuûa Chí Pheøo chính laø söï choáng laïi chính mình, nhöõng ngöôøi daân löông thieän nhö mình tröôùc ñaây. Tuy nhieân, thieân truyeän cuûa Nam Cao vieát ra khoâng chæ ñeå keå laïi moät quaù trình löu manh hoaù hay vaät hoaù. Neáu Nam Cao vieát Chí Pheøo, chæ quan taâm ñeán vieäc moät con ngöôøi bò huyû hoaïi nhaân hình vaø nhaân tính nhö theá naøo thì truyeän ñaõ coù theå keát thuùc ôû nöûa ñaàu vaø khoâng caàn ñeán cuoäc gaëp gôõ giöõa Chí Pheøo vaø Thò Nôû.
Theá maø Chí Pheøo gaëp Thò Nôû môùi laø chi tieát duy nhaát maø Nam Cao vieát khoâng nhö laø moät ñieàu ñaõ dieãn ra vaø keå laïi, maø laø moät ñieàu ñang dieãn ra. Vaø ñieàu aáy coù nghóa ñoù môùi laø tình tieát quan troïng nhaát vôùi nhieàu duïng coâng ngheä thuaät nhaát vaø kì thuù nhaát. Tröôùc khi gaëp Thò Nôû, caâu chuyeän chæ laø moät söï töôøng thuaät, mieâu taû laïi nhöõng söï kieän ñaõ xaûy ra. Chæ sau khi gaëp Thò Nôû, caâu chuyeän môùi toàn taïi döôùi daïng ñang xaûy ra, ñang tieáp dieãn. Caâu chuyeän ñang ñöôïc khaùm phaù, ñöôïc môû ra chæ töø sau khi Chí Pheøo gaëp Thò Nôû. Cuoäc gaëp gôõ naøy ñaõ mang moät yù nghóa lôùn, moät daáu aán raát Nam Cao. Lep Tolstoi ñaõ töøng noùi : “Vieát vaên cuõng laø laøm thí nghieäm, phaûi taïo ra nhöõng tình tieát baát thöôøng, khaùc töï nhieân ñeå khaùm phaù ra taän cuøng baûn chaát cuûa söï vieäc”. Vaø cuoäc gaëp gôõ naøy nhö moät phaûn öùng thí nghieäm, moät phaûn öùng “nhaân hoïc”. Phaûi coù cuoäc gaëp gôõ naøy thì Chí Pheøo môùi ñöôïc moät söï ñoái xöû nhö moät con ngöôøi. Nam Cao ñaõ cho ngöôøi ñoïc chöùng kieán moät keát quaû voâ cuøng kì laï nhöng cuõng ñuùng voâ cuøng. Ñöôïc coi nhö moät con ngöôøi, tình thöông yeâu ñaõ laøm Chí Pheøo thay ñoåi ñeán 180 ñoä. Döôøng nhö sau cuoäc gaëp gôõ vôùi Thò Nôû, Chí Pheøo ñaõ coù laïi taát caû nhöõng gì mình ñaõ maát. Chí coù laïi söï tænh taùo, kieân quyeát tænh taùo ñeå yeâu nhau, ñeå höôûng men say khaùc töø moät ngöôøi phuï nöõ. Chí coù laïi ñöôïc nhöõng kæ nieäm, nhöõng kí öùc cuûa con ngöôøi mình khi nhôù laïi nhöõng mô öôùc giaûn dò cuûa moät thuôû xa xöa. Chí Pheøo ñaõ ñöôïc laéng nghe laïi nhöõng aâm thanh bình thöôøng trong cuoäc soáng bò chìm laáp trong men röôïu tröôùc kia – “tieáng chim ríu rít beân ngoaøi, tieáng cöôøi noùi cuûa nhöõng ngöôøi ñi chôï, tieáng anh thuyeàn chaøi goõ maùi cheøo ñuoåi caù”, hay tieáng nhöõng ngöôøi ñaøn baø buoân vaûi troø chuyeän, hoûi han nhau. Nhöng söï