Tiết 73: XUẤT DƯƠNG LƯU BIỆT
Phan Bội Châu
Kết quả cần đạt
Về nội dung: giúp học sinh cảm nhận được vẻ đẹp làng mạn hào hùng của tâm hồn nhà chí sĩ cách mạng đầu thế kỷ XX và giọng thơ tâm huyết sôi trào của Phan Bội Châu.
Về kỹ năng: giúp học sinh tìm hiểu và phân tích được những nét đặc sắc về mặt nghệ thuật của bài thơ.
Về tư tưởng: bồi dưỡng cho học sinh những tình cảm cao đẹp: lòng yêu nước, chí làm trai.
Chuẩn bị của giáo viên và học sinh
Sách giáo khoa Ngữ văn 10, tập I, ban cơ bản.
Sách giáo viên, sách thiết kế bài giảng Ngữ văn 10, tập I, ban cơ bản.
Một vài tranh ảnh Phan Bội Châu.
Các bước lên lớp
Ổn định tổ chức, kiểm tra sĩ số
Kiểm tra bài cũ
Dẫn vào bài mới
Ông đã được Nguyễn Ái Quốc ca ngợi là “vị anh hùng, vị thiên sứ, đấng xả thân vì độc lập, được hàng triệu con người trong vòng nô lệ tôn sùng” và những vần thơ của ông đã được Tố Hữu tôn xưng là những vẫn thơ “dậy sóng”. Ông chính là nhà yêu nước Phan Bội Châu. Hôm nay chúng ta sẽ cùng tìm hiểu hùng tâm tráng chí và nhiệt huyết sục sôi của ông qua bài thơ: “Xuất dương lưu biệt”.
Hướng dẫn đọc – hiểu văn bản
Hoạt động của giáo viên và học sinh
Nội dung kiến thức cần đạt

I – Tìm hiểu chung
1. Tác giả
+ GV gọi HS đọc phần Tiểu dẫn (SGK/3) và yêu cầu HS nêu những nét chính về tác giả Phan Bội Châu.
+ HS đọc SGK, suy nghĩ, lựa chọn những chi tiết tiêu biểu và trả lời.
I – Tìm hiểu chung
1. Tác giả
Phan Bội Châu (1867 – 1940):
Tên thuở nhỏ là Phan Văn San, hiệu Sào Nam.
Quê: làng Đan Nhiễm, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An.
Cuộc đời hoạt động có thể chia thành 3 giai đoạn:
+ Trước 1905: hoạt động trong nước, lăn lộn từ Nam chí Bắc.
+ Từ 1905 – 1925: bôn ba hoạt động ở nước ngoài (Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan), lập ra nhiều tổ chức yêu nước như Duy Tân hội, Đông Du.
+ Từ 1925 đến 1940: bị thực dân Pháp bắt, giam lỏng ở Huế và mất tại đây.
Con người:
+ Từ nhỏ đã nổi tiếng thần đồng với tư duy sắc sảo, nhạy bén, không ngừng đổi mới, tài năng phong phú, đa dạng.
+ Là nhà Nho đầu tiên có tư tưởng tìm đường cứu nước, cũng là người lập ra tổ chức Cách mạng theo con đường dân chủ tư sản đầu tiên ở nước ta.
( Phan Bội Châu là người khởi xướng, là ngọn cờ đầu của phong trào yêu nước và cách mạng Việt Nam, trong khoảng 20 năm đầu của thế kỉ XX.
Sự nghiệp văn chương:
+ Là một nhà văn, nhà thơ lớn với sự nghiệp văn chương đồ sộ. Các tác phẩm chính: Việt Nam vong quốc sử, Hải ngoại huyết thư, Trùng Quang tâm sử, Phan Bội Châu niên biểu, Phan Sào Nam văn tập, Phan Sào Nam tiên sinh quốc văn thi tập.
+ Quan niệm văn chương là vũ khí tuyên truyền yêu nước và Cách mạng; khơi dòng cho loại văn trữ tình chính trị - một trong những mũi tiến công kẻ thù và vận động Cách mạng.
( Phan Bội Châu là cây bút xuất sắc nhất của văn thơ Cách mạng Việt Nam mấy chục năm đầu thế kỷ XX.

2. Văn bản tác phẩm
+ GV đặt câu hỏi: dựa vào phần Tiểu dẫn (SGK/3) em hãy cho biết:
Hoàn cảnh ra đời tác phẩm.
Thể loại
Đề tài
Bố cục tác phẩm (yêu cầu HS đọc văn bản tác phẩm trước khi tìm hiểu bố cục)
+ HS suy nghĩ, trả lời.
2. Văn bản tác phẩm
a. Hoàn cảnh ra đời
Năm 1905, trước lúc lên đường sang Nhật Bản, ông làm bài thơ này để từ giã bạn bè, đồng chí. Lúc này, đất nước đã mất chủ quyền, tiếng mõ Cần Vương đã tắt.
b. Thể loại
Bài thơ được viết bằng chữ Hán, theo thể thất ngôn bát cú Đường luật.
c. Đề tài
Bài thơ mang đề tài “lưu biệt” – một đề tài quen thuộc trong thơ cổ trung đại nhưng lại mang nét mới mẻ ở chỗ đây không phải là lời người ở lại tiễn người ra đi mà lại là lời người ra đi gửi người ở lại với giọng thơ rắn rỏi, mực thước.
d. Bố cục
Bài thơ mang bố cục đặc trưng của thể thất ngôn bát cú Đường luật, gồm 4 phần: