Lời nguyền tài nguyên

ThienNhien.Net – Lẽ thường, những quốc gia phong phú về tài nguyên thiên nhiên ắt hẳn phải có lợi thế nhiều hơn, giàu có và phồn vinh. Thế nhưng, các nhà kinh tế học lại khám phá ra điểm đáng ngạc nhiên của tăng trưởng kinh tế trong thời kỳ hiện đại là các nền kinh tế được hậu thuẫn bởi nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú lại có xu hướng phát triển chậm hơn so với các nền kinh tế ở các quốc gia khác. Bài viết này tóm lược một số điểm chính từ cuốn “Thoát khỏi lời nguyền tài nguyên” (Escaping the Resource Curse) do các tác giả nổi tiếng Macartan Humphreys, Jeffrey D. Sachs, và Joseph E. Stiglitz biên tập.
 

Một điểm khai thác quặng bô-xít. Ảnh: www.reychem.com




Tài nguyên và tính minh bạch trong ngân sách Rất nhiều quốc gia sở hữu dầu mỏ, khí đốt, khoáng sản nhưng lại thất bại trong phát triển kinh tế. Ngược lại, một số quốc gia khác dù thiếu tiềm năng tài nguyên thiên nhiên nhưng lại có nhiều thành công trong phát triển kinh tế. Các quốc gia và vùng lãnh thổ được mệnh danh là “Những con hổ châu Á” (Hồng Kông, Hàn Quốc, Singapore, Đài Loan) đã đạt được thành tích tăng trưởng kinh ngạc mặc dù không có được nguồn dự trữ tài nguyên nhiên nhiên đáng kể nào. Châu Phi là minh chứng rõ nhất cho lời nguyền tài nguyên. Lục địa giàu có tài nguyên khoáng sản này vẫn đang đối mặt với đói nghèo, bệnh dịch, chiến tranh … Công-gô, Ăng-gô-la, Su-đăng trải qua những xung đột sắc tộc, nội chiến tranh giành quyền lực và tài nguyên. Ni-giê-ria bị ảnh hưởng nặng nề do nạn tham nhũng. Lời nguyền tài nguyên là gì? “Lời nguyền tài nguyên” (resource curse) là cụm từ được dùng để mô tả nghịch lý của các quốc gia, vùng lãnh thổ giàu có tài nguyên, đặc biệt là các tài nguyên không thể tái tạo như khoáng sản và nhiên liệu, nhưng không có được tốc độ tăng trưởng và hiệu quả phát triển kinh tế như các nước nghèo tài nguyên. Bản thân giữa các nước giàu tài nguyên cũng có mức độ phát triển khác nhau. Cách đây 30 năm, In-đô-nê-xia và Ni-giê-ria có mức thu nhập bình quân đầu người gần như tương đương và đều phụ thuộc nặng nề vào nguồn thu từ bán dầu mỏ. Nhưng hiện nay, thu nhập bình quân đầu người của In-đô-nê-xia đã gấp 4 lần của Ni-giê-ria. Nghịch lý này cũng có thể xảy ra trong bản thân của một quốc gia. Nguồn thu từ tài nguyên thiên nhiên chỉ phục vụ lợi ích của một nhóm người chứ không phải dân chúng. Sự bất bình đẳng này tạo ra những nước giàu với đa số người dân nghèo. Đặc trưng của cải tài nguyên Tài nguyên thiên nhiên là một dạng của cải đặc biệt. Khác với các dạng của cải khác, chúng ta không phải sản xuất ra tài nguyên mà chỉ đơn thuần khai thác để dùng. Do không phải qua quá trình sản xuất nên việc sản sinh ra của cải tài nguyên có thể diễn ra khá độc lập với các tiến trình kinh tế khác trong một quốc gia. Một ngành khai thác có thể không nhất thiết liên quan đến các ngành công nghiệp khác hoặc không cần sự tham gia của một lượng lớn lao động nội địa.

Bìa cuốn "Thoát khỏi lời nguyền tài nguyên"
Một đặc điểm khác biệt nữa là rất nhiều nguồn tài nguyên, đặc biệt là dầu mỏ và khí đốt, là không thể tái tạo. Nhìn từ khía cạnh kinh tế, những tài nguyên này giống với tài sản hơn là nguồn thu nhập. Với những đặc trưng này, nguy cơ lớn nhất đối với tài nguyên thiên nhiên được các nhà khoa học chính trị đặt tên là “hành vi vụ lợi”. Mối lợi thường xuất hiện khi có khoảng cách lớn giữa giá trị của tài nguyên và chi phí khai thác. Trong trường hợp này, các cá nhân (doanh nhân hoặc các nhà chính trị) có động cơ sử dụng các cơ chế chính trị để nắm giữ mối lợi này. Những áp phe vụ lợi của các tập đoàn và những câu kết với quan chức chính quyền khiến của cải tài nguyên không mang lại kết quả, lợi ích kinh tế và chính trị như mong muốn. Nguyên nhân của “lời nguyền tài nguyên” Thiếu chuyên môn: Trong các đàm phán hợp đồng khai thác, thông thường các tập đoàn đa quốc gia có lợi thế lớn hơn về cả chuyên môn và nguồn lực so với các chính phủ. Với lĩnh vực dầu mỏ, nhiều khi bên mua (các tập đoàn dầu mỏ) thực ra nắm rõ giá trị hàng hóa được bán hơn là chính người bán