lÞch sö
n­íc ta

H6cHf MINH

LICH SU'

Nude TA
NHA xu.lT

w CICH,4 'RI ouoc GIA• SVTHAT
HAH(II •2011

Lêi nhµ xuÊt b¶n
Trong thÕ kû XX, d©n téc ta ®· lµm nªn
nhiÒu kú tÝch vÜ ®¹i, ®· ®¸nh th¾ng hai ®Õ
quèc hïng m¹nh, ®­a ®Êt n­íc b­íc vµo kû
nguyªn míi - kû nguyªn ®éc lËp, tù do vµ chñ
nghÜa x· héi. D­íi sù l·nh ®¹o cña §¶ng,
nh©n d©n ta víi truyÒn thèng yªu n­íc, anh
hïng, bÊt khuÊt, m­u trÝ chèng giÆc ngo¹i
x©m ®· t« th¾m thªm nh÷ng trang sö oanh
liÖt cña d©n téc.
Trong nh÷ng n¨m th¸ng ®Êu tranh gian
khæ vµ vÎ vang ®ã, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh lµ
ng­êi ®· kh¬i nguån cho dßng ch¶y lÞch sö cña
d©n téc thÊm s©u vµo mçi ng­êi d©n, t¹o thµnh
5

søc m¹nh ®oµn kÕt toµn d©n ®¹p b»ng mäi khã
kh¨n, trë ng¹i, thùc hiÖn hai nhiÖm vô chiÕn
l­îc: b¶o vÖ vµ x©y dùng Tæ quèc ViÖt Nam x·
héi chñ nghÜa. Ng­êi ®· chØ ra cho chóng ta
thÊy r»ng: tinh thÇn yªu n­íc lµ truyÒn thèng
quý b¸u cña nh©n d©n ta, chóng ta ph¶i lµm
sao cho tinh thÇn yªu n­íc Êy cña tÊt c¶ mäi
ng­êi ®Òu ®­îc ph¸t huy trong sù nghiÖp ®Êu
tranh yªu n­íc vµ c¸ch m¹ng cña d©n téc. §Ó
thùc hiÖn viÖc ®ã, tr­íc hÕt mçi ng­êi d©n ph¶i
hiÓu râ lÞch sö ®Êu tranh anh dòng vµ bÊt
khuÊt cña d©n téc nh­ lêi Ng­êi ®· d¹y:
D©n ta ph¶i biÕt sö ta,
Cho t­êng gèc tÝch n­íc nhµ ViÖt Nam.
Ngµy nay, b­íc vµo thÕ kû XXI, ®øng tr­íc
nh÷ng c¬ héi míi vµ th¸ch thøc míi, toµn
§¶ng, toµn qu©n, toµn d©n ta ph¸t huy nh÷ng
thµnh tÝch ®· ®¹t ®­îc viÕt tiÕp nh÷ng trang sö
6

míi trong sù nghiÖp x©y dùng mét n­íc ViÖt
Nam d©n giµu, n­íc m¹nh, x· héi c«ng b»ng,
d©n chñ, v¨n minh. Nh÷ng lêi d¹y vµ chØ dÉn
cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh lu«n lu«n lµ ngän
h¶i ®¨ng chØ ®­êng cho nh©n d©n ta trong sù
nghiÖp x©y dùng vµ b¶o vÖ Tæ quèc ViÖt Nam
x· héi chñ nghÜa.
Nh©n dÞp kû niÖm 65 n¨m C¸ch m¹ng
Th¸ng T¸m vµ Quèc kh¸nh 2-9, Nhµ xuÊt b¶n
ChÝnh trÞ quèc gia phèi hîp víi Ban Qu¶n lý
Khu Du lÞch lÞch sö v¨n hãa vµ sinh th¸i T©n
Trµo xuÊt b¶n cuèn s¸ch LÞch sö n­íc ta.
T¸c phÈm ®­îc Chñ tÞch Hå ChÝ Minh viÕt vµo
kho¶ng cuèi n¨m 1941, khi Ng­êi ®ang ho¹t
®éng c¸ch m¹ng t¹i c¨n cø ®Þa Cao B»ng. Víi
nh÷ng ¸ng v¨n vÇn sóc tÝch, dÔ nhí, dÔ thuéc,
t¸c phÈm ®· ®­îc ViÖt Minh Tuyªn truyÒn bé
xuÊt b¶n vµ dïng lµm tµi liÖu tuyªn truyÒn
s©u réng trong nh©n d©n.
7

T¸c phÈm LÞch sö n­íc ta xuÊt b¶n lÇn
nµy ®­îc in nguyªn b¶n tõ bé s¸ch Hå ChÝ Minh
Toµn tËp xuÊt b¶n lÇn thø hai, do Nhµ xuÊt
b¶n ChÝnh trÞ quèc gia xuÊt b¶n n¨m 2000.
Xin tr©n träng giíi thiÖu cuèn s¸ch víi
b¹n ®äc.
Th¸ng 10 n¨m 2010
Nhµ xuÊt b¶n chÝnh trÞ quèc gia

8

LÞch sö n­íc ta
D©n ta ph¶i biÕt sö ta,
Cho t­êng gèc tÝch n­íc nhµ ViÖt Nam.
KÓ n¨m h¬n bèn ngµn n¨m,
Tæ tiªn rùc rì, anh em thuËn hoµ.
Hång Bµng lµ tæ n­íc ta.
N­íc ta lóc Êy gäi lµ V¨n Lang.
ThiÕu niªn ta rÊt vÎ vang,
TrÎ con Phï §æng tiÕng vang mu«n ®êi.
Tuæi tuy ch­a ®Õn chÝn m­êi,
Ra tay cøu n­íc dÑp loµi v« l­¬ng.
An D­¬ng V­¬ng thÕ Hïng V­¬ng,
Quèc danh ¢u L¹c cÇm quyÒn trÞ d©n.
N­íc Tµu cËy thÕ ®«ng ng­êi,
9

KÐo qu©n ¸p bøc gièng nßi ViÖt Nam,
Qu©n Tµu nhiÒu kÎ tham lam.
D©n ta h¸ dÔ chÞu lµm t«i ng­¬i?
Hai Bµ Tr­ng cã ®¹i tµi,
PhÊt cê khëi nghÜa giÕt ng­êi tµ gian,
Ra tay kh«i phôc giang san,
TiÕng th¬m dµi t¹c ®¸ vµng n­íc ta.
TØnh Thanh Ho¸ cã mét bµ,
Tªn lµ TriÖu Èu tuæi võa ®«i m­¬i,
Tµi n¨ng dòng c¶m h¬n ng­êi,
Khëi binh cøu n­íc mu«n ®êi l­u ph­¬ng.
Phô n÷ ta ch¼ng tÇm th­êng,
§¸nh §«ng, dÑp B¾c lµm g­¬ng ®Ó ®êi,
KÓ gÇn s¸u tr¨m n¨m giêi,
Ta kh«ng ®oµn kÕt bÞ ng­êi tÝnh th«n1*.
Anh hïng thay «ng Lý B«n,
_____________
1* TÝnh th«n lµ nuèt sèng. (chó thÝch cã kÌm theo *
lµ cña nguyªn b¶n).

10

Tµi kiªm v¨n vâ, søc h¬n mu«n ng­êi,
§¸nh Tµu ®uæi s¹ch ra ngoµi.
LËp nªn TriÒu Lý s¸u m­¬i n¨m liÒn.
V× Lý PhËt Tö ngu hÌn,
§Ó cho Tµu l¹i x©m quyÒn n­íc ta.
Th­¬ng d©n cùc khæ xãt xa,
¤ng Mai H¾c §Õ ®øng ra ®¸nh Tµu,
V× d©n ®oµn kÕt ch­a s©u,
Cho nªn thÊt b¹i tr­íc sau mÊy lÇn.
Ng« QuyÒn quª ë §­êng L©m,
Cøu d©n ra khái c¸t lÇm ngµn n¨m.
§Õn håi ThËp nhÞ sø qu©n1*
Bèn ph­¬ng lo¹n l¹c, mu«n d©n c¬ hµn.
§éng Hoa L­ cã Tiªn Hoµng,
Næi lªn g©y dùng triÒu ®µng hä §inh.
Ra tµi kiÕn thiÕt kinh dinh,
§Õn vua PhÕ §Õ chØ kinh hai ®êi.
_____________
1* 12 t­íng næi lªn gi÷ 12 vïng.

11

Lª §¹i Hµnh nèi lªn ng«i.
§¸nh tan qu©n Tèng, ®uæi lui Xiªm Thµnh.
V× con b¹o ng­îc hoµnh hµnh,
Ra ®êi th× ®· tan tµnh nghiÖp v­¬ng.
C«ng UÈn lµ kÎ phi th­êng,
Dùng lªn nhµ Lý cÇm quyÒn n­íc ta.
Më mang v¨n ho¸ n­íc nhµ,
§¾p ®ª ®Ó gi÷ ruéng nhµ cho d©n.
Lý Th­êng KiÖt lµ hiÒn thÇn,
§uæi qu©n nhµ Tèng, ph¸ qu©n Xiªm Thµnh.
Tuæi giµ phØ chÝ c«ng danh,
Mµ lßng yªu n­íc trung thµnh kh«ng phai.
Hä Lý truyÒn ®­îc chÝn ®êi,
Hai tr¨m m­êi s¸u n¨m giêi th× tan.
Nhµ TrÇn thèng trÞ giang san,
TrÞ yªn trong n­íc, ®¸nh tan ®Þch ngoµi,
Qu©n Nguyªn binh giái t­íng tµi:
§¸nh ®©u ®­îc ®Êy, d«ng dµi ¸, ©u,
Tung hoµnh chiÕm nöa ¢u ch©u,
12

ChiÕm Cao Ly, lÊy n­íc Tµu bao la,
L¨m le muèn chiÕm n­íc ta,
N¨m m­¬i v¹n lÝnh v­ît qua biªn thuú,
H¶i qu©n theo bÓ kÐo ®i,
Hai ®­êng v©y kÝn B¾c Kú nh­ nªm
D©n ta nµo cã chÞu hÌn,
§ång t©m, hîp lùc mÊy phen ®uæi Tµu.
¤ng TrÇn H­ng §¹o cÇm ®Çu,
Dïng m­u du kÝch ®¸nh Tµu tan hoang,
Mªnh m«ng mét d¶i B¹ch §»ng,
Ngh×n thu soi r¹ng gièng dßng quang vinh,
Hai lÇn ®¹i ph¸ Nguyªn binh,
Lµm cho Tµu ph¶i thÊt kinh rông rêi.
Quèc To¶n lµ trÎ cã tµi,
Míi m­êi s¸u tuæi ra oai trËn tiÒn,
MÊy lÇn ®¸nh th¾ng qu©n Nguyªn,
§­îc phong lµm t­íng cÇm quyÒn binh nhung.
13

ThËt lµ mét ®Êng anh hïng,
TrÎ con Nam ViÖt nªn cïng noi theo.
§êi TrÇn v¨n giái vâ nhiÒu,
Ngoµi d©n thÞnh v­îng, trong triÒu hiÒn minh.
M­êi hai ®êi ®­îc hiÓn vinh,
§Õn TrÇn PhÕ §Õ n­íc m×nh suy vi.
Cha con nhµ Hå Quý Ly,
GiÕt vua tiÕm vÞ mét kú b¶y niªn.
T×nh h×nh trong n­íc kh«ng yªn,
Tµu qua x©m chiÕm gi÷ quyÒn mÊy l©u,
Bao nhiªu cña c¶i tr©n ch©u,
Chóng v¬ vÐt chë vÒ Tµu s¹ch tr¬n.
Lª Lîi khëi nghÜa Lam S¬n,
MÆc dÇu t­íng Ýt binh ®¬n kh«ng nµn.
MÊy phen s«ng NhÞ nói Lam,
Thanh g­¬m yªn ngùa B¾c, Nam ngang tµng.
K×a Tuý §éng nä Chi L¨ng,
§¸nh hai m­¬i v¹n qu©n Minh tan tµnh.
M­êi n¨m sù nghiÖp hoµn thµnh,
14

N­íc ta tho¸t khái c¸i vµnh nguy nan.
V× d©n h¨ng h¸i kÕt ®oµn,
Nªn kh«i phôc chãng giang san L¹c Hång.
Vua hiÒn cã Lª Th¸nh T«n,
Më mang bê câi ®· kh«n l¹i lµnh.
Tr¨m n¨m truyÒn ®Õn cung hoµng,
M¹c §¨ng Dung ®· hoµnh hµnh chiÕm ng«i
BÊy giê trong n­íc l«i th«i,
Lª Nam, M¹c B¾c r¹ch ®«i san hµ,
B¶y m­¬i n¨m v¹n can qua1*
Cuèi ®êi m­êi s¸u2* M¹c ®µ suy vi.
Tõ ®êi m­êi s¸u2* trë ®i,
Vua Lª, chóa TrÞnh chia v× kh¸ l©u3*
NguyÔn Nam, TrÞnh B¾c ®¸nh nhau,
ThÊy d©n cùc khæ mµ ®au ®ín lßng.
_____________
1* Can qua lµ chiÕn tranh.
2* ThÕ kû XVI.
3* 216 n¨m.

15

D©n gian cã kÎ anh hïng,
Anh em NguyÔn Nh¹c næi vïng T©y S¬n,
§ãng ®« ë ®Êt Quy Nh¬n,
§¸nh tan TrÞnh, NguyÔn, cøu d©n ®¶o huyÒn1*
Nhµ Lª còng bÞ mÊt quyÒn,
Ba tr¨m s¸u chôc n¨m truyÒn vÞ v­¬ng.
NguyÔn HuÖ lµ kÎ phi th­êng,
MÊy lÇn ®¸nh ®uæi giÆc Xiªm, giÆc Tµu,
¤ng ®µ chÝ c¶ m­u cao,
D©n ta l¹i biÕt cïng nhau mét lßng.
Cho nªn Tµu dÉu lµm hung,
D©n ta vÉn gi÷ non s«ng n­íc nhµ.
T­íng T©y S¬n cã mét bµ,
Bïi lµ nguyªn hä, tªn lµ ThÞ Xu©n,
Tay bµ thèng ®èc ba qu©n,
_____________
1* Trao ng­îc.

16

§¸nh h¬n mÊy trËn, ®Þch nh©n liÖt lµ.
Gia Long l¹i dÊy can qua,
BÞ T©y S¬n ®uæi, ch¹y ra n­íc ngoµi.
Tù m×nh ®· ch¼ng cã tµi,
Nhê T©y qua cøu, tÝnh bµi gi¶i v©y.
Nay ta mÊt n­íc thÕ nµy,
Còng v× vua NguyÔn r­íc T©y vµo nhµ,
Kh¸c g× câng r¾n c¾n gµ,
R­íc voi dÇy m¶, thiÖt lµ ngu si.
Tõ n¨m T©n Hîi trë ®i,
T©y ®µ g©y chuyÖn thÞ phi1* víi m×nh.
VËy mµ vua chóa triÒu ®×nh,
Kh­ kh­ cø t­ëng lµ m×nh kh«n ngoan.
Nay ta n­íc mÊt nhµ tan
Còng v× nh÷ng lò vua quan ngu hÌn.
_____________
1* ThÞ phi lµ l«i th«i.

17

N¨m Tù §øc thËp nhÊt niªn1),
Nam Kú ®· lät d­íi quyÒn giÆc T©y.
H¨m l¨m n¨m sau trËn nµy,
Trung Kú còng mÊt, B¾c Kú còng tan,
Ngµn n¨m gÊm vãc giang san,
BÞ vua hä NguyÔn ®em hµng cho T©y!
Téi kia cµng ®¾p cµng ®Çy,
Sù t×nh cµng nghÜ cµng cay ®¾ng lßng.
N­íc ta nhiÒu kÎ t«i trung,
TÊm lßng tiÕt nghÜa r¹ng cïng tuyÕt s­¬ng.
Hoµng DiÖu víi NguyÔn Tri Ph­¬ng,
_____________
1) Tù §øc thËp nhÊt niªn lµ n¨m 1858. §ã lµ n¨m
thùc d©n Ph¸p næ sóng tÊn c«ng §µ N½ng, b¾t ®Çu
cuéc chiÕn tranh x©m l­îc n­íc ta. Trong phÇn
Nh÷ng n¨m quan träng, cã ghi: "N¨m 1847... T©y b¾t
®Çu ®¸nh n­íc ta". ë ®©y, t¸c gi¶ nãi ®Õn sù kiÖn hai
chiÕn h¹m Ph¸p vµo vïng bÓ §µ N½ng ®· ngang
nhiªn b¾n ®¾m mÊy chiÕn thuyÒn ViÖt Nam.

18

Cïng thµnh cßn mÊt lµm g­¬ng ®Ó ®êi.
N­íc ta bÞ Ph¸p c­íp råi,
Ngän cê khëi nghÜa nhiÒu n¬i lÉy lõng;
Trung Kú ®¶ng Phan §×nh Phïng
Ra tay ®¸nh Ph¸p, vÉy vïng mét ph­¬ng.
MÊy n¨m ra søc CÇn V­¬ng1*,
Bän «ng T¸n ThuËt næi ®­êng H­ng Yªn,
Giang san ®éc lËp mét miÒn,
¤ng Hoµng Hoa Th¸m ®Êt Yªn tung hoµnh.
Anh em khè ®á, khè xanh,
M­u khëi nghÜa t¹i Hµ thµnh n¨m x­a,
TØnh Th¸i Nguyªn víi SÇm N­a,
KÕ nhau khëi nghÜa rñi ch­a ®­îc toµn.
K×a Yªn B¸i, nä NghÖ An
Hai lÇn khëi nghÜa tiÕng vang hoµn cÇu.
Nam Kú im lÆng ®· l©u,
N¨m kia khëi nghÜa ®­¬ng ®Çu víi T©y.
_____________
1* CÇn V­¬ng lµ gióp vua Hµm Nghi ®¸nh T©y.

19

B¾c S¬n ®ã, §« L­¬ng ®©y!
KÐo cê khëi nghÜa, ®¸nh T©y b¹o tµn.
XÐt trong lÞch sö ViÖt Nam,
D©n ta vèn còng vÎ vang anh hïng.
NhiÒu phen ®¸nh b¾c dÑp ®«ng,
Oanh oanh liÖt liÖt con Rång ch¸u Tiªn.
Ngµy nay ®Õn nçi nghÌo hÌn,
V× ta chØ biÕt lo yªn mét m×nh.
§Ó ng­êi ®Ì nÐn, xem khinh,
§Ó ng­êi bãc lét ra t×nh t«i ng­¬i!
B©y giê Ph¸p mÊt n­íc råi,
Kh«ng ®ñ søc, kh«ng ®ñ ng­êi trÞ ta.
GiÆc NhËt B¶n th× míi qua,
C¸i nÒn thèng trÞ ch­a ra mèi mµnh.
L¹i cïng Tµu, Mü, Hµ, Anh,
Kh¾p n¬i cã cuéc chiÕn tranh rÇy rµ.
Êy lµ nhÞp tèt cho ta,
Næi lªn kh«i phôc n­íc nhµ tæ t«ng.
Ng­êi chóng Ýt, ng­êi m×nh ®«ng
20

D©n ta chØ cèt ®ång lßng lµ nªn.
Hìi ai con ch¸u Rång Tiªn!
Mau mau ®oµn kÕt v÷ng bÒn cïng nhau.
BÊt kú nam n÷, nghÌo giµu,
BÊt kú giµ trÎ cïng nhau kÕt ®oµn.
Ng­êi gióp søc, kÎ gióp tiÒn,
Cïng nhau giµnh lÊy chñ quyÒn cña ta.
Trªn v× n­íc, d­íi v× nhµ,
Êy lµ sù nghiÖp, Êy lµ c«ng danh.
Chóng ta cã héi ViÖt Minh
§ñ tµi l·nh ®¹o chóng m×nh ®Êu tranh
Mai sau sù nghiÖp hoµn thµnh
Râ tªn Nam ViÖt, r¹ng danh L¹c Hång
D©n ta xin nhí ch÷ ®ång:
§ång t×nh, ®ång søc, ®ång lßng, ®ång minh!

21

Nh÷ng n¨m quan träng1)
Tr­íc T©y lÞch
N¨m
2879
111

Hång Bµng
Tµu lÊy n­íc ta lÇn ®Çu
Sau T©y lÞch

40
248
544

Hai Bµ Tr­ng ®¸nh Tµu
Bµ TriÖu Èu khëi nghÜa
Vua Lý ®¸nh Tµu

603
939
968
981

Tµu lÊy n­íc ta
Vua Ng« khëi nghÜa
§êi vua §inh (12 n¨m)
§êi vua TiÒn Lª (29 n¨m)

1010
1073
1225

§êi vua HËu Lý (215 n¨m)
Lý Th­êng KiÖt ®¸nh Tµu
§êi vua TrÇn (175 n¨m)

1283

TrÇn H­ng §¹o ®¸nh Tµu

_____________
1) In theo ®óng nguyªn b¶n.

22

1407
1427
1543

Tµu lÊy n­íc ta
Vua Lª khëi nghÜa
§êi vua HËu Lª (360 n¨m)

1545
1771
1789

Vua Lª, Chóa TrÞnh
§êi vua T©y S¬n (24 n¨m)
Vua NguyÔn HuÖ ®¸nh Tµu

1794
1847
1862

Gia Long th«ng víi T©y
T©y b¾t ®Çu ®¸nh n­íc ta
Vua nhµ NguyÔn b¾t ®Çu hµng T©y

1889
1893
1916
1917

¤ng §Ò Th¸m khëi nghÜa
¤ng Phan §×nh Phïng khëi nghÜa
Trung Kú khëi nghÜa
Th¸i Nguyªn, SÇm N­a khëi nghÜa

1930
1940
1941

Yªn B¸i, NghÖ An khëi nghÜa
B¾c S¬n vµ §« L­¬ng khëi nghÜa
Nam Kú khëi nghÜa

1945

ViÖt Nam ®éc lËp1).

_____________
1) N¨m 1945 lµ t¸c gi¶ ®o¸n tr­íc.

23

ChÞu tr¸ch nhiÖm xuÊt b¶n
ts. nguyÔn duy hïng
ChÞu tr¸ch nhiÖm néi dung
TS. Lª minh nghÜa
Biªn tËp néi dung:

TS. L­u trÇn lu©n
TriÖu thÞ l÷
Tr×nh bµy b×a:
phïng minh trang
ChÕ b¶n vi tÝnh:
ph¹m nguyÖt nga
Söa b¶n in:
ban kinh ®iÓn - lý luËn
§äc s¸ch mÉu:
TriÖu thÞ l÷

24