Bài 2

Tiên Yên vùng đất giàu truyền thống cách mạng
Đầu năm 1985 sau khi thực dân Pháp thôn tính được Đông Dương, chúng dùng áp lực quân sự buộc triều đình nhà Thanh ký điều ước Thiên Tân, thừa nhận chủ quyền của Pháp ở Đông Dương. Để tạo lá chắn vững chắc cho khu mở Hòn Gai; thực dân Pháp đặt Tiên Yên là khu hành chính quan trọng, coi đây là vùng quân sự trọng yếu..
Sau khi hoàn thành việc đánh chiếm Tiên Yên để phục vụ cho âm mưu thông trị lâu dài của chúng, thực dân Pháp đã xây dựng ở thị trấn Tiên Yên một hệ thống đồn bốt dày đặc, một đội quân thường trực mạnh luôn duy trì đường liên lạc tiếp viện bằng đường biển và đường không,1 đồn binh lớn với 3 đại đội lính khố đỏ đặt dưới quyền chỉ huy của tên quan Ba người Pháp.
Thực dân Pháp cũng xây dựng ở Mũi Chùa một quân cảng, với một hệ thống đồn bốt kiên cố và có một đại đội lính khố xanh bảo vệ, kiểm soát đường biển từ Hòn Gai, Hải Phòng đi Móng Cái.

Thực dân Pháp thực hiện 3 chính sách "Dùng người Việt trị người Việt", "Chia để trị" ," Ngu dân" để khuyến khích việc mua bán chức tước; không mở trường học,cho tổ chức hội hè, sòng bạc, rượu chè, hút thuốc phiện, khuyến khích những tập tục lạc hậu mê tín di đoạn nhằm đầu độc nhân dân,nhất là tầng lớp thanh niên,chúng dùng bọn phản động kích động gây hằn thù và kì thị dân tộc…
Về bộ máy hành chính, thực dân Pháp xây dựng ở Tiên Yên tương đối quy mô, chúng đặt ra các chức vụ đứng đầu châu là tri châu người Việt, dưới đó là chánh Tổng (một tổng gồm 3-4 xã) dưới Tổng là xã, đứng đầu xã là Lý trưởng; bên cạnh Chánh Tổng có Châu Đoàn (là chức vụ quân sự) dưới đó là Tổng đoàn, Xã Đoàn, một xã có từ tiểu đội đến 1 trung đội lính Dõng phục vụ cho việc đàn áp và tổ chức kiểm soát an ninh ở địa phương.
Dưới ách thống trị của thực dân phong kiến đồng bào các dân tộc Tiên Yên bị nhiều tầng áp bức, bóc lột đến cùng cực với nhiều thứ thuế; thuế địch, thuế điền, thuế rừng, thuế chăn nuôi… . bên cạnh đó là sự nhũng nhiễu, cướp bóc quấy phá của bọn quan lại, thương nhân người Hoa, nạn thổ phỉ, hải phỉ…

- Dưới ách thống trị của Thực dân Pháp, đời sống của người dân Tiên Yên cực nhục như thế nào ?

Bên cạnh thị trấn Tiên Yên thực dân Pháp xây dựng một nhà tù lớn ở khu đất ven sông Phố Cũ, gần thị trấn với tên gọi là "Khe Tù" chúng giam cầm và thủ tiêu những chiến sĩ cách mạng của ta ở đây.Người dân Tiên Yên được chứng kiến hàng ngàn người tù ốm yếu ,rách rưới đi lao động khổ sai xây đồn bốt..Hình ảnh đó đã nhen nhóm trong lòng mỗi người dân Tiên Yên sự căm thù và thức tỉnh họ phải đứng lên đấu tranh giành quyền sống, quyền tự do.
Ngày 4 tháng 3 năm 1949 phối hợp với bộ đội chủ lực,bộ đội địa phương và quân và dân Tiên Yên đã ra quân mở đầu chiến dịch Đông Bắc bằng trận phục kích đoàn xe quân sự của địch trên đường số 4,tại khe Mò- Điền Xá cách thị trấn Tiên Yên 15 km về phía Tây Bắc.
Đường số 4 dài trên 300 km nối Cao Bằng - Lạng Sơn với Hải Ninh ,là tuyến giao thông huyết mạch,hành lang quân sự khống chế biên giới Việt Trungvà căn cứ địa cách mạng Việt Bắc nên địch tập trung xây dựng dọc tuyến hệ thống đồn bốt dày đặc.
Được sự giúp đỡ của nhân dân Điền Xá,Châu Sơn,Bắc Lãng quân ta đã xây dựng trận địa phục kích trên đoạn đường từ cây số 15 đến cây số 17,đây là một đoạn đường đèo tuy không cao nhưng ngoằn ngoèo chữ chi,hai bên là sườn núi dốc đứng,rừng cây rậm rạp um tùm,thuận tiện cho việc bí mật mai phục.
Khoảng 9 giờ ngày 4 tháng 3 năm 1949,khi cả đoàn xe vận tải quân sự của địch gồm 29 chiếc,chở một tiểu đoàn Lê Dương đi thay phiên cho quân chúng ở Lạng Sơn lọt vào trận địa phục kích của ta.Ta nổ súng chặn đầu,khoá đuôi làm cả đoàn xe tắc lại nằm trong tầm hoả lực của ta.Sau 30 phút chiến đấu dũng cảm,quân ta diệt tại chỗ 125 tên địch,bắt sống 25 tên,trong đó có tên quan hai Bay- Ơ chỉ huy đoàn xe,phá huỷ 16 xe vận tải quân sự,thu 68 súng( trong đó có 42 khẩu đại liên và trung liên),2 máy vô tuyến điện.Toàn bộ số địch bị giết và