Bài 22:

KHỞI NGHĨA LÝ BÍ. NƯỚC VẠN XUÂN (542-602)

(tiếp theo)

Mục tiêu bài học

Về kiến thức

Khi cuộc khởi nghĩa Lý Bí bùng nổ, thế lực phong kiến Trung Quốc (triều đại nhà Lương và sau đó là nhà Tùy) đã huy động lực lượng lớn sang xâm lược nước ta hòng lập lại chế độ đô hộ như cũ.

Cuộc kháng chiến của nhân dân ta chống quân Lương trải qua hai thời kì : thời kì do Lý Bí lãnh đạo và thời kì do Triệu Quang Phục lãnh đạo. Đây là cuộc chến đấu không cân sức, Lý Bí phải rút lui dần và trao quyền cho Triệu Quang Phục. Triệu Quang Phục đã cho xây dựng căn cứ Dạ Trạch và sử dụng cách đánh du kích, đánh đuổi quân xâm lược, giành lại chủ quyền cho đất nước.

Đến thời kì hậu Lý Nam Đế, nhà Tùy huy động một lực lượng lớn sang xâm lược. Cuộc kháng chiến của nhà Lý thất bại–nước Vạn Xuân lại rơi vào ách đô hộ của phong kiến phương Bắc.

Về thái độ, tư tưởng, tình cảm

Học tập tinh thần chiến đấu chống ngoại xâm, bảo vệ Tổ quốc của ông cha ta.

Giáo dục ý chí kiên cường, bất khuất của dân tộc.

Về kĩ năng

Tiếp tục rèn luyện kĩ năng phân tích và kĩ năng đọc bản đồ lịch sử.

Thiết bị, tài liệu dạy học

Lược đồ: Khởi nghĩa Lý Bí.

Hình ảnh: Hồ Điển Triệt, Đầm Dạ Trạch...

Tiến trình tổ chức hoạt động dạy-học (45 phút)

Ổn định lớp (1 phút): Nắm sĩ số lớp học.

Kiểm tra bài cũ (5 phút)

Câu hỏi:

1. Chính sách bóc lột dã man, tàn bạo của nhà Lương đối với dân ta biểu hiện như thế nào? Nhận xét.

2. Việc Lý Bí lên ngôi Hoàng đế, xây dựng kinh đô chứng tỏ điều gì?

Giảng bài mới (39 phút)

Dẫn nhập vào bài mới (1 phút)

Mùa xuân năm 544, cuộc khởi nghĩa Lý Bí thành công. Lý Bí lên ngôi Hoàng đế và đặt tên nước là Vạn Xuân với hi vọng đất nước, dân tộc sẽ được trường tồn. Nhưng các triều đại phong kiến phương Bắc vẫn không từ bỏ âm mưu xâm lược nước ta. Tháng 5/545, nhà Lương và sau đó là nhà Tùy đã đem quân sang xâm lược trở lại nước ta. Đây là cuộc chiến không cân sức, nhân dân ta chiến đấu rất dũng cảm nhưng cuối cùng ko tránh khỏi thất bại.

Tiến trình tổ chức hoạt động dạy-học (34 phút)

Thời gian

Hoạt động của giáo viên và học sinh

Kiến thức cơ bản

13ph

Hoạt động 1: Cá nhân, cả lớp

Giáo viên phát Phiếu học tập (phụ lục) về diễn biến cuộc chiến đấu chống quân Lương xâm lược cho học sinh, yêu cầu học sinh theo dõi sách giáo khoa và chú ý nghe giảng, hoàn thành Phiếu học tập.

Giáo viên kết hợp sử dụng lược đồ lược thuật lại cuộc tấn công xâm lược của nhà Lương. 

Giáo viên chỉ trên lược đồ cho học sinh quan sát về đường tiến quân của nhà Lương: Cánh quân thủy theo hướng vịnh Bắc Bộ tiến vào đất liền, cánh quân bộ men theo ven biển rồi tiến xuống sông Thương.

Giáo viên tường thuật những nét chính của cuộc kháng chiến: 

Quân ta do Lý Nam Đế chỉ huy kéo lên vùng Lục Đầu (Hải Dương) đón đánh địch nhưng vì lực lượng yếu hơn không cản được địch, phải lui về giữ thành ở cửa sông Tô Lịch (Hà Nội).

Tại đây nhiều cuộc khởi nghĩa đã diễn ra quyết liệt. Quân địch kéo đến ngày càng đông, thành bị vỡ, lão tướng Phạm Tu tử trận, Lý Bí thua to phải rút quân về Gia Ninh (Việt Trì- Phú Thọ), rồi về Tân Xương.

Tại đây, nhờ sự ủng hộ tích cực của nhân dân các dân tộc, nên chỉ một thời gian ngắn, Lý Bí khôi phục được lực lượng, nâng quân số lên đến vài vạn người. Năm 546, Lý Bí đem quân ra đóng ở hồ Điển Triệt.

Giáo viên yêu cầu một học sinh đọc đoạn chữ nhỏ trong sách giáo khoa trang 61 miêu tả vùng hồ Điển Triệt.

Giáo viên giảng tiếp diễn biến cuộc chiến đấu theo sách giáo khoa.

Giáo viên hỏi: Theo em, thất bại của Lý Nam Đế có phải là sự sụp đổ của nước Vạn Xuân không? Tại sao?

Học sinh suy nghĩ, trả lời.

Giáo viên nhận xét, chốt ý: Thất bại của Lý Nam Đế không phải là sự sụp đổ của nước Vạn Xuân. Bởi vì, cuộc chiến đấu của nhân dân ta còn tiếp diễn dưới sự lãnh đạo của Triệu Quang Phục.

3. Chống quân Lương xâm lược

(Xem phần phụ lục 1)

Thời gian

Diễn biến cuộc chiến đấu chống quân Lương xâm lược

Quân Lương

Quân Lý Nam Đế

Tháng 5/545

Đầu năm 546

Năm 548

13ph

Hoạt động 2: Cá nhân, cả lớp

Giáo viên hỏi: Em biết gì về Triệu Quang Phục?

Học sinh trả lời.

Giáo viên chốt ý.

Giáo viên giảng tiếp: Sau thất bại ở hồ Điển Triệt, ông được Lý Nam Đế trao quyền chỉ huy cuộc kháng chiến chống quân Lương. Ông quyết định lui quân về vùng Dạ Trạch (Hưng Yên).

Giáo viên yêu cầu một học sinh đọc đoạn chữ nhỏ trong sách giáo khoa mô tả về vùng Dạ Trạch trang 61.

Giáo viên hỏi: Theo em, vì sao Triệu Quang Phục lại chọn Dạ Trạch làm căn cứ kháng chiến và phát triển lực lượng?

Học sinh suy nghĩ, trả lời.

Giáo viên chốt ý: Do ông là người vùng Chu Diên, rất thông thạo thủy thổ vùng này và cả vùng Giao Châu. Ông phát hiện ra những ưu điểm của vùng Dạ Trạch (đầm lầy, rộng mênh mông, lau sậy um tùm…), có lợi cho cuộc chiến tranh du kích và phát triển lực lượng để tiếp tục kháng chiến chống quân Lương xâm lược. Về sau nhân dân thường gọi ông là Dạ Trạch Vương.

Giáo viên đặt câu hỏi mở: Em biết gì về chiến tranh du kích?

Giáo viên giới thiệu vài nét về cách đánh du kích.

Giáo viên kết hợp dùng lược đồ miêu tả về cuộc kháng chiến: Quân Lương tăng cường bao vây Dạ Trạch và cố sức tấn công. Nghĩa quân anh dũng chống trả. Tình thế giằng co kéo dài. Thấy đánh mãi không tiêu diệt được quân ta, Trần Bá Tiên thất vọng. Năm 550, nhà Lương có loạn, Trần Bá Tiên nhân đó bỏ về nước. Nghĩa quân Triệu Quang Phục phản công, đánh tan quân xâm lược.

Giáo viên hỏi: Em hãy nêu nguyên nhân thắng lợi của cuộc kháng chiến chống quân Lương xâm lược do Triệu Quang Phục lãnh đạo.

Học sinh suy nghĩ, trả lời.

Giáo viên nhận xét, chốt ý: Cuộc kháng chiến được nhân dân hết lòng ủng hộ. Biết tận dụng ưu thế của căn cứ Dạ Trạch để tiến hành chiến tranh du kích và xây dựng lực lượng. Quân Lương chán nản, luôn bị động trong chiến đấu.

4. Triệu Quang Phục đánh bại quân Lương như thế nào?

Triệu Quang Phục chọn Dạ Trạch làm căn cứ kháng chiến.

Quân Lương bao vây Dạ Trạch, quân ta anh dũng chống trả.

Năm 550 nhà Lương có loạn, Trần Bá Tiên về nước, Triệu Quang Phục phản công, kháng chiến thắng lợi.

8ph

Hoạt động 3: Cá nhân, cả lớp

Giáo viên giảng: 

Sau cuộc kháng chiến chống quân Lương thắng lợi, Triệu Quang Phục lên ngôi vua, tổ chức lại chính quyền. 20 năm sau, Lý Phật Tử từ phía Nam kéo quân về cướp ngôi. Lý Phật Tử lên làm vua hơn 30 năm nữa, sử cũ gọi là Hậu Lý Nam Đế.

Đây cũng là lúc nhà Tùy được thành lập ở Trung Quốc (năm 589). Vua Tùy đòi Lý Phật Tử sang chầu, nhưng Lý Phật Tử thoái thác không đi.

Giáo viên hỏi: Vì sao nhà Tùy yêu cầu Lý Phật Tử sang chầu? Vì saoLý Phật Tử không sang?

Học sinh suy nghĩ, trả lời.

Giáo viên nhận xét, chốt ý: 

Cũng như triều đại nhà Lương, nhà Tùy vẫn âm mưu thôn tính và đồng hóa dân tộc ta. Do vậy, việc nhà Tùy đòi Lý Phật Tử sang chầu để nhân đó có thể bắt ông rồi lập lại chế độ cai trị ở nước ta như trước.

Lý Phật Tử không chịu khuất phục nên đã thoái thác không đi và tích cực chuẩn bị lực lượng đề phòng.

Giáo viên hỏi: Trước thái độ kiên quyết của Lý Phật Tử, nhà Tùy đã có hành động gì?

Học sinh trả lời.

Giáo viên chốt ý: Lý Phật Tử cho tăng thêm quân ở những thành trọng yếu như Long Biên (Bắc Ninh), Ô Diên (Hà Nội), còn mình cầm quân giữ thành ở Cổ Loa (Hà Nội). Năm 603, mười vạn quân Tùy tấn công Vạn Xuân. Lý Phật Tử bị vây hãm ở Cổ Loa, rồi bị bắt giải về Trung Quốc. Nước Vạn Xuân kết thúc.

5. Nước Vạn Xuân độc lập đã kết thúc như thế nào?

Sau khi đánh bại quân Lương, Triệu Quang Phục lên ngôi vua (Triệu Việt Vương).

20 năm sau, Lý Phật Tử cướp ngôi. 

Năm 603, 10 vạn quân Tùy tấn công Vạn Xuân, Lý Phật Tử bị bắt giải về trung Quốc.

Nước Vạn Xuân kết thúc.

Củng cố kiến thức, dặn dò học sinh (4 phút)

Củng cố 

Giáo viên hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi:

1. Vì sao nhà Lương, sau đó đến nhà Tùy lại tiến hành xâm lược nước ta?

2. Vì sao quân và dân ta chiến đấu rất dũng cảm, ngoan cường trong cuộc kháng chiến chống nhà Lương, nhà Tùy nhưng cuối cùng lại thất bại?

3. Vì sao nhân dân ta lại biết ơn Lý Nam Đế và Triệu Quang Phục?

Dặn dò

Học bài cũ, chuẩn bị bài bài 23.

Phụ lục

PHIẾU HỌC TẬP

Em hãy trình bày tóm tắt diễn biến cuộc chiến đấu chống quân Lương xâm lược theo bảng sau:

Thời gian

Diễn biến cuộc chiến đấu chống quân Lương xâm lược

Quân Lương

Quân Lý Nam Đế

Tháng 5/545

Đầu năm 546

Năm 548

Đáp án:

Thời gian

Diễn biến cuộc chiến đấu chống quân Lương xâm lược

Quân Lương

Quân Lý Nam Đế

Tháng 5/545

Quân Lương tiến vào nước ta ta theo hai đường  thủy và bộ.

Lý Nam Đế lui quân về giữ thành ở cửa sông Tô Lịch (Hà Nội).

Nhiều cuộc chiến đấu diễn ra ác liệt, Lý Nam Đế thua trận, rút quân về Gia Ninh (Phú Thọ).

Đầu năm 546

Quân Lương chiếm thành Gia Ninh.

Lý Nam Đế cho quân đóng ở hồ Điển Triệt, sau đó chạy về động Khuất Lão (Phú Thọ).

Năm 548

Quân Lương chiếm được hồ Điển Triệt.

Lý Nam Đế mất.

Rút kinh nghiệm

Thời gian dành cho toàn bài và từng hoạt động:

Nội dung:

Phương pháp:

Sử dụng đồ dùng, thiết bị dạy học: