Khả năng diệt mối Macrotermes annandalei (Silvestri), 1914 (Isoptera,Macrotermitinae) bằng bả độc

Tác giả: TS. Nguyễn Tân Vương
Mối Macrotermes annandalei (silvestri) 1914 là loài mối hại cây trồng, đê, đập và công trình xây dựng ở Việt Nam. Phương pháp xử lý phổ biến đối với tổ của loài này là khoan vào khoang tổ rồi phun thuốc diệt mối dạng lỏng. Phương pháp này đòi hỏi phải có nước và các thiết bị chuyên dụng. Ngoài ra, người ta còn sử dụng phương pháp đào bắt mối chúa, nhưng biện pháp này cho hiệu quả kém. Bài viết này đề cập đến giải pháp sử dụng bả độc đã được nghiên cứu và áp dụng thành công. Dựa vào kết quả nghiên cứu này, các loài mối có vườn nấm Macrotermitinae có thể diệt bằng bả độc tương tự.
Từ khoá: Mối, bộ cánh bằng, mối cấy nấm, Macrotermes annandalei, biện pháp xử lý, diệt mối bằng bả.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Macrotermes annandalei là một trong các loài mối có kích thước cơ thể lớn nhất ở Việt Nam. Chúng phân bố phổ biến ở vùng đồi, núi ở Việt Nam. Loài mối này thường làm tổ nổi, trong tổ luôn luôn có vườn cấy nấm do mối thợ chế biến và xây dựng từ các mẩu lá cây, cành cây do mối khai thác được. Khoang chính của tổ có thể nổi hoặc chìm trên mặt đất nhưng các tổ trưởng thành luôn có ụ đất nổi bên trên mặt đất, đường kính tổ trung bình là 0,7m [2].
Ở Việt Nam loài mối này gây hại các công trình thủy lợi, nhà cửa và cây trồng [1,3,5]. Đối với nền đập và thân đập, chúng có khả năng gây hại nguy hiểm vì khoang tổ có thể tới 1m, hang giao thông đi xa đến trên 50m. Đối với nhà cửa, loài này vừa tấn công các cấu kiện gỗ, vừa có thể làm lún nứt nền công trình. Chúng cũng là một trong những loài gây hại đối với cây trồng bằng cách tấn công vỏ thân cây, cắn đứt rễ cây và gặm gẫy thân cây non.
Trên thế giới, trước đây việc diệt các loài mối thường được tiến hành bằng biện pháp phun thuốc lây nhiễm. Do nhiều hạn chế của phương pháp này, gần đây người ta sử dụng phổ biến phương pháp diệt mối bằng bả độc. Tuy nhiên, biện pháp bả độc mới chỉ được nghiên cứu sử dụng phổ biến đối với các loài mối gỗ ẩm như: Coptotermes, Reticulitermes, hầu như chưa có nghiên cứu sử dụng bả độc để diệt loài mối có vườn cấy nấm như Macrotermes annandalei.
Ở Việt Nam, để xử lý loài mối Macrotermes annandalei ở đập hay nhà cửa, người ta thường khoan tạo lỗ vào tổ mối rồi phun thuốc diệt mối dạng lỏng vào trong tổ mối. Các tổ mối ở trong các vườn cây thường được xử lý bằng cách đào và bắt mối chúa. Biện pháp đào bắt mối chúa thường mang lại hiệu quả thấp, tổ mối thường tái hoạt động trở lại, biện pháp phụt thuốc dạng lỏng vào tổ mối đòi hỏi phải có thiết bị chuyên dùng và nguồn nước nên chi phí rất tốn kém.
Nhằm xây dựng biện pháp diệt đơn giản hơn đối với tổ của loài này, trong bài báo này chúng tôi đề cập đến kết quả nghiên cứu và thử nghiệm biện pháp diệt tổ của loài này bằng bả độc.

2. NGUYÊN LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. Nguyên liệu
Bả diệt mối được chế tạo tại Trung tâm Phòng trừ mối và Sinh vật có hại theo công thức bả BDM 04 dùng để diệt giống mối Coptotermes và có thay đổi nguyên liệu thức ăn [4].
Các tổ mối Macrotermes annandalei dùng để thử nghiệm ở hiện trường tự nhiên tại xã Sơn Đông, Sơn Tây, Hà Nội.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
2.2.1. Chế tạo bả diệt mối
- Nghiên cứu lựa chọn thức ăn phù hợp để chế tạo bả độc: Thức ăn dùng để chế tạo bả diệt loài Macrotermes annandalei được nghiên cứu, lựa chọn qua các số liệu và quan sát tại thực địa.
- Lựa chọn liều lượng hoạt chất gây độc: Liều lượng hoạt chất gây độc cho Macrotermes annandalei được sử dụng như là hàm lượng của hoạt chất trong bả BDM 04. Bả này đã được sử dụng có hiệu quả diệt giống mối Coptotermes tại Trung tâm Phòng trừ mối và Sinh vật có hại từ năm 2005 [4].
- Cách chế tạo bả BDM 08 giống với cách chế tạo bả BDM 04 hiện đang sử dụng.
2.2.2. Thử nghiệm khả năng diệt mối Macrotermes annandalei của bả độc
- Chọn lựa các tổ mối: Chọn các tổ mối điển hình để thử nghiệm có kích thước đường kính tổ mối từ 0,7m đến 1,0m để thử nghiệm.
- Thử khả năng mối khai thác bả độc: Dùng thuốn sắt tạo 1 lỗ đi vào khoang chính của tổ mối. Cho bả với liều lượng 10g/