Hoaøng Dieäu - cuoäc ñôøi vaø söï nghieäp
Hoaøng Dieäu (1829-1882) queâ laøng Xuaân Ñaøi, huyeän Tieân Phöôùc, tænh Quaûng Nam, ñoã phoù baûng naêm 25 tuoåi. Laø moät nhaø khoa baûng cöông tröïc, yeâu nöôùc, thöông daân, oâng laøm quan ôû ñaâu cuõng ñöôïc quyù meán. Naêm 1880, oâng nhaän chöùc toång ñoác Haø Noäi, chuaån bò chieán ñaáu choáng thöïc daân Phaùp. Sau nhöõng ngaøy chieán ñaáu quyeát lieät, thaønh Haø Noäi thaát thuû, Hoaøng Dieäu ñaõ tuaãn tieát taïi voõ mieáu. Söï nghieäp vaø tính caùch cuûa oâng ñöôïc ngöôøi ñôøi ngöôõng moä
Gia theá - Gia phong
Hoaøng Dieäu teân chöõ laø Kim Tích, töï Quang Vieãn, hieäu Tónh Trai, sinh ngaøy 10-2 naêm Kyû Söûu (töùc ngaøy 5-3-1829) taïi laøng Xuaân Ñaøi, nay thuoäc xaõ Ñieän Quang, vuøng Goø Noåi, Ñieän Baøn. OÂng laø moät trong caùc nhaø khoa baûng yeâu nöôùc ôû queâ höông ñaát Quaûng.
Theo gia phaû hoï Hoaøng, laøng Xuaân Ñaøi voán goác laøng Hueä Truø (nay trong xaõ Loäc Truø, huyeän Nam Saùch, tænh Haûi Döông). OÂng toå ñôøi thöù nhaát di cö vaøo Quaûng Nam, thôøi gian ñaàu ôû laøng Ñoâng Baøn, sau moät traän luït lôùn ñöa gia ñình ñònh cö ôû laøng Xuaân Ñaøi. Quaù trình aáy ñeán theá heä Hoaøng Dieäu ñaõ traûi qua 7 ñôøi. Hieän nay, taïi nhaø thôø hoï Hoaøng ôû Xuaân Ñaøi coøn giöõ caâu ñoái:
Haûi ñaïo Hueä Truø chi höông, baûn caên thaâm coá Nam chaâu Xuaân Ñaøi thöû ñòa, dòch dieäp hi long.
Lôøi dieãn noâm cuûa Hoaøng Dieäu:
Hueä Truø xöù voán laø coõi Baéc, do toå tieân coäi goác vöõng beàn Xuaân Ñaøi chaâu nay thuoäc mieàn Nam, truyeàn con chaùu gioáng doøng höng thònh.
Gia ñình xuaát thaân nhaø noâng vaø theo nho hoïc. OÂng thaân sinh laø Hoaøng Vaên Cöï laøm höông chöùc, qua ñôøi naêm 54 tuoåi. Baø thaân maãu Phaïm Thò Khueâ thoï 88 tuoåi, taàn taûo laøm ruoäng vaø chaên taèm, nuoâi daïy con caùi. Gia 
ñình coù 11 ngöôøi con, 8 trai, 3 gaùi. Lôùn leân vaø ñöôïc hoïc haønh, 6 ngöôøi ñoã ñaït: moät phoù baûng, 3 cöû nhaân vaø 2 tuù taøi.
Khoa thi höông taïi Thöøa Thieân naêm 1848, Hoaøng Kim Giaùm, 23 tuoåi vaø Hoaøng Kim Tích, töùc Hoaøng Dieäu, 20 tuoåi cuøng ñoã cöû nhaân (1). Baáy giôø, chaùnh chuû khaûo - Tham tri boä binh Hoaøng Tö Myõ vaø phoù chuû khaûo - bieän lö boä leã Phan Huy Thöïc thaáy trong vaên baøi cuûa hai anh em coù nhöõng ñieåm gioáng nhau neân ngôø vöïc. Ñöôïc taáu trình, Töï Ñöùc cho toå chöùc phuùc haïch rieâng hai anh em, moãi ngöôøi ngoài moät phoøng ôû taû vu vaø höõu vu ñieän Caàn Chaùnh... Sau khi xeùt duyeät, Töï Ñöùc ngöï pheâ(dòch): Söï haønh vaên laø vieäc chung, coát ñeå choïn chaân taøi, anh em ñoã ñoàng khoa laø vieäc toát ñeïp.
Hoaøng Kim Giaùm khoâng ra laøm quan, qua ñôøi naêm 34 tuoåi.
Hoaøng Dieäu, 25 tuoåi thi ñình (1853) ñoã phoù baûng.
Moät nhaân caùch cao ñeïp
Gaàn xa trong tænh, anh em Hoaøng Dieäu noåi tieáng hieáu hoïc vaø hoïc gioûi.
Treân caùc böôùc ñöôøng laøm quan, theo Ñaïi Nam chính bieân lieät truyeän , Hoaøng Dieäu "tính tình cöông tröïc, thanh lieâm, laâm söï quyeát ñoaùn, coù phong ñoä baäc ñaïi thaàn".
Veà phaàn mình, trong khi boân ba vôùi coâng vieäc, Hoaøng Dieäu luoân giöõ neáp nhaø. Theo tuïc thôøi aáy, vöøa nhaän chöùc haøn laâm vieän kieåm thaûo (giuùp vieäc tröôûng bieân taäp, bieân duyeät saùch coù quan heä ñeán trieàu ñaïi", Hoaøng Dieäu xin veà chòu tang cha (1854) cho ñeán maõn tang. Cuoái naêm 1879, tröôùc khi ñi traán nhieäm toång ñoác Haø Ninh, Hoaøng Dieäu ñöôïc veà thaêm meï giaø ñaõ 80 tuoåi. Vaøo dòp aáy, Töï Ñöùc ban thöôûng saâm, queá, luïa vaø baïc, Hoaøng Dieäu daâng bieåu taï ôn, coù caâu: "Thaàn baän vieäc nöôùc neân cha daùm lo vieäc nhaø. Xin heát loøng laøm vieäc coù lôïi cho nöôùc..." (dòch nghóa).
Hoaøng Dieäu ñaûm nhaän caùc troïng traùch, cha meï vaø vôï chaùnh thaát ñöôïc vinh phong caùc töôùc hieäu, nhöng gia ñình ôû laøng soáng raát daân daõ. Khi tin Hoaøng Dieäu tuaãn tieát ñöôïc baùo veà laøng, baø vôï ñang laøm ôû ngoaøi ñoàng ñaõ ngaát xæu beân bôø ruoäng. 
Sau thôøi haïn maõn tang cha, Hoaøng Dieäu ñöôïc boå laøm tri phuû ôû Tuy Ph-öôùc, Bình Ñònh. Do nha laïi laàm laãn aùn , oâng bò giaùng chöùc laøm tri huyeän Höông Traø, Thöøa Thieân. Naêm 1864, xaûy ra vuï noåi daäy cuûa Hoàng Taäp, con hoaøng thaân Mieân aùo, em chuù baùc cuûa Hoàng Nhaäm töùc vua Töï Ñöùc, cuøng vôùi moät soá ngöôøi khaùc. Baïi loä, Hoàng Taäp vaø Nguyeãn Vaên Vieän bò aùn cheùm. Hoaøng Dieäu ñeán nhaäm chöùc tri huyeän Höông Traø thay Toân Thaát Thanh bò ñoåi ñi nôi khaùc, baáy giôø coù maët trong luùc haønh quyeát ñaõ nghe Hoàng Taäp noùi: "Vì töùc giaän veà hoøa nghò maø bò toäi, xin chôù gheùp vaøo toäi phaûn nghòch ". Sau ñoù caùc quan Phan Huy Kieäm, Traàn Gia Hueä vaø Bieän Vónh taâu leân Töï Ñöùc, ñeà nghò nhaø vua neân theo göông Haùn Minh Ñeá, thaåm tra laïi vuï aùn. Töï Ñöùc phaùn laø vuï aùn ñaõ ñöôïc ñình thaàn thaåm xeùt kyõ, nay nghe Phan Huy Kieäm noùi Hoaøng Dieäu ñaõ keå laïi lôøi traên troái cuûa Hoàng Taäp, beøn quyeát ñònh giaùng chöùc Phan Huy Kieäm, Traàn Gia Hueä, Bieän Vónh vaø Hoaøng Dieäu (theo Ñaïi Nam thöïc luïc chnh bieân, NXB Khoa hoïc xaõ hoäi, Haø Noäi, 1974).
Thaùng 9 naêm Giaùp Tí (1864), Ñaëng Huy Tröù ñang laø Boá chaùnh Quaûng Nam, trong moät baûn sôù tieán cöû ngöôøi hieàn taøi trình leân Töï Ñöùc ñaõ vieát: "...OÂng Nguyeãn Quyønh, nguyeân Boá chaùnh Khaùnh Hoøa, ngöôøi trong haït cuûa thaàn, oâng Hoaøng Dieäu, nguyeân chi phuû Höông Traø vaø oâng Phan Thanh Nhaõ, caû ba ngöôøi naøy ñeàu cöû nhaân, phoù baûng xuaát thaân, ñeàu laø ngöôøi c-öông tröïc, maãn caùn töøng kinh qua ñòa phöông, phuû, huyeän cai trò khoâng nhieãu daân, tuy maéc loãi laàm chöa khoâi phuïc, nhöng khi ôû ñòa phöông hoaëc phuû huyeän ñeàu ñöôïc sôû daân tin yeâu, khi ra ñi moïi ngöôøi ñeàu nhôù. Nhöõng ngöôøi nhö vaäy khoâng coù nhieàu. Neáu hoï ñöôïc nhaø vua boû qua loãi laàm maø ñem duøng thì ôû moät huyeän, hoï laø tri huyeän hieàn taøi, ôû phuû coù theå laø tri phuû toát, ôû tænh coù theå giöõ chöùc quan troïng, nghó raèng khoâng neân vì moät chi tieát maø ñeå moät soá ngöôøi suoát ñôøi mai moät. Huoáng chi luùc naøy, nöôùc nhaø ñang gaëp nhieàu vieäc, laïi ngöôøi khoâng coù vieäc thì thaät laø uoång phí, trieàu ñình ñaõ maát nhieàu naêm ñaøo taïo, daïy baûo môùi ñöôïc nhöõng ngöôøi nhö theá. Trong soá naøy, oâng Nguyeãn Quyønh coù theå ñaûm nhaän ñöôïc chöùc boá chaùnh, aùn saùt moät tænh lôùn. Caùc oâng Hoaøng Dieäu, Phan Thanh Nhaõ coù theå ñaûm ñöông chöùc tri huyeän, tri phuû moät nôi quan yeáu coøn khuyeát ...". 
Ngaøy 20 cuøng thaùng, Boä Laïi nhaän lôøi chaâu pheâ: "... Nguyeãn Quyønh laõnh ngay chöùc chi phuû, Hoaøng Dieäu vaø Phan Thanh Nhaõ ñöôïc phuïc ngay chöùc tri huyeän ".
Qua duyeân tri ngoä naøy, naêm 1871, Hoaøng Dieäu vôùi chöùc traùch khaâm phaùi quaân vuï, ñaõ cuøng Ñaëng Huy Tröù ñi deïp phæ ôû bieân giôùi (trích Ñaëng Huy Tröù, con ngöôøi vaø taùc phaåm do Ñaëng Huy Coân chuû bieân, nhoùm Traø Lónh xuaát baûn naêm 1990).
Naêm 1874, trong khi giöõ chöùc tham tri Boä Laïi, kieâm quaûn Ñoâ saùt vieän vaø sung cô maät ñaïi thaàn, Hoaøng Dieäu laïi bò giaùng hai caáp.
Naêm 1878, ôû Quaûng Nam xaûy ra naïn luït raát lôùn goïi laø "naïn luït baát quaù" vì daân chuùng cho laø "baát quaù nöôùc traøn ñeán saân laø cuøng", ít ñeà phoøng... Nhöng roài nöôùc traøn veà raát maïnh, cuoán troâi nhieàu nhaø cöûa thoùc luùa vaø suùc vaät, moät soá ngöôøi cheát troâi, ñoàng ruoäng nhieàu nôi ngaäp uùng, hö haïi. Tieáp ñoù, nhieàu phuû huyeän laâm vaøo caûnh beänh taät, cheát ñoùi, troäm cöôùp, daân chuùng phaûi aên cuû chuoái tröø böõa.
Tieáp ñöôïc bieåu chöông cuûa quan ñòa phöông , Töï Ñöùc quyeát ñònh xuaát tieàn gaïo coâng quyõ ñeå chaån tö vaø tìm ngöôøi giao phoù traùch nhieäm.
Theo ñeà nghò cuûa Hoaøng Dieäu, vaø bieát oâng laø ngöôøi chính tröïc, am hieåu daân tình, phong tuïc ñaát Quaûng, Töï Ñöùc trao cho oâng chöùc khaâm sai ñaïi thaàn caàm côø tieát vaø quyeàn "tieän nghi haønh söï", lo vieäc chaån tu an daân, deïp tröø troäm cöôùp .
Ñi saùt tìm hieåu daân tình, söû duïng quyeàn haønh thaän troïng, Hoaøng Dieäu sôùm hoaøn thaønh troïng traùch, oån ñònh laïi tình hình.
Hoài aáy ôû laøng Giaùo aùi coù moät cöôøng haøo teân laø Höông Phi, lôïi duïng tình hình nhieãu nhöông, toå chöùc moät boïn tay chaân chuyeân ñi cöôùp boùc daân laønh. Bò khoáng cheá, baø con trong vuøng sôï baùo thuø, khoâng daùm toá giaùc vôùi cöûa quan. Hoaøng Dieäu ñöôïc tin lieàn môû cuoäc ñieàu tra, naém baét caùc baèng chöùng xaùc thöïc, roài baøn vôùi quan tænh goïi Höông Phi ñeán xeùt hoûi. Theo chuû tröông cuûa Hoaøng Dieäu, nhieàu naïn nhaân göûi ñôn tôùi tænh ñöôøng toá caùo toäi aùc cuûa teân gian teá. Hoaøng Dieäu cho nieâm yeát toäi traïng cuûa Höông Phi vaø 
leân aùn traûm quyeát. Daân chuùng yeân taâm, tin töôûng , vaø boïn cöôùp khoâng daùm hoaønh haønh nöõa.
Cuõng trong thôøi gian aáy, Hoaøng Dieäu phaùt giaùc taïi caùc ñòa phöông trong tænh coù moät ngöôøi ñoã cöû nhaân khoa Bính Tí (1876) vì ñaõ nhôø ngöôøi khaùc laøm baøi, vaø hai ngöôøi mang danh "tuù taøi" nhöng khoâng coù thöïc hoïc. Caû ba ñeàu bò truaát baèng vaø phaït toäi (theo Thöïc luïc cuûa Cao Xuaân Duïc, NXB Khoa hoïc xaõ hoäi, Haø Noäi, 1976). Theâm nöõa, hai "oâng tuù taøi", nhaân naïn ñoùi, chuyeân mua reû baùn ñaét, vô veùt ñeå laøm giaøu neân daân chuùng caøng oaùn gheùt. Hoaøng Dieäu tìm hieåu chu ñaùo, tröïc tieáp gaëp hoï nhö nhöõng nhaân só trong vuøng, qua ñeå thaåm tra hoïc vaán. Ñöôïc taáu trình, vua Töï Ñöùc cho toå chöùc saùt haïch rieâng nhöõng ngöôøi aáy ñeå coù quyeát ñònh xöû lyù moät caùch danh chính ngoân thuaän.
Moät naêm lu laïi laøm vieäc ôû tænh nhaø, Hoaøng Dieäu noåi tieáng laø moät ngöôøi taøi trí vaø quang minh chính tröïc.
Söï nghieäp treân ñaát baéc
Phuïc chöùc sau vuï "taåy oan" Hoàng Taäp, Hoaøng Dieäu laàn ñaàu ra baéc naêm 1868, laøm tri phuû Ña Phuùc, roài tri phuû Laïng Giang (Baéc Giang), aùm saùt Nam Ñònh, boá chaùnh Baéc Ninh.
Trong choïn naêm aáy, oâng laäp nhieàu quaân coâng, deïp troäm cöôùp vaø an daân. ôû ñaâu oâng cuõng ñöôïc só daân quí meán.
ôû Quaûng Nam ra Hueá, naêm 1878, Hoaøng Dieäu nhaän chöùc toång