Thạch Lam (1909 - 1942)

Tên thật là Nguyễn Tường Vinh, sau đổi là Nguyễn Tường Lân, sinh năm 1909. Quê nội làng Cẩm Phô, Hội An, Quảng Nam. Quê ngoại Cẩm Giàng, Hải Dương. Thuở nhỏ, Thạch Lam sống với gia đình ở quê ngoại, sau đó theo cha chuyển sang Thái Bình tiếp tục bậc tiểu học. Lớn lên, ông cùng gia đình chuyển ra Hà Nội, học trường Canh nông, rồi trường Trung học Albert Saraut.
Thạch Lam bắt đầu hoạt động văn học từ 1932, thành viên của Tự lực văn đoàn. Ông tham gia biên tập các tờ tuần báo Phong hóa, Ngày nay. Thạch Lam mất vì bệnh lao năm 1942 tại Hà Nội.
Tác phẩm chính: Các tập truyện ngắn Gió đầu mùa (1937), Nắng trong vườn (1938), Sợi tóc (1942), tiểu thuyết Ngày mới (1939), tập tiểu luận Theo dòng (1941), tập bút ký Hà Nội băm sáu phố phường (1943).
01.Đứa con đầu lòng
02.Nhà mẹ Lê
03.Trở về
04.Một cơn giận

05.Người bạn trẻ
06.Cái chân què
07.Đói
08.Một đời người

09.Người lính cũ
10.Người bạn cũ
11.Hai lần chết
12.Gió lạnh đầu mùa

13.Bên kia Sông
14.Người đầm
15.Hai đứa trẻ
16.Đứa con

17.Trong bóng tối buổi chiều
18.Đêm sáng trăng
19.Cuốn sách bỏ quên
20.Dưới bóng hoàng lan

21.Tối ba mươi
22.Cô hàng xén
23.Tình xưa
24.Sợi tóc



Trong bài giới thiệu tập truyện ngắn Gió đầu mùa xuất bản trước cách mạng tháng Tám, Thạch Lam viết :
"Đối với tôi văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc sự thoát ly trong sự quên, trái lại văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn".
Có thể coi đoạn văn ngắn nói trên như là "Tuyên ngôn văn học" của Thạch Lam. Và quả thật, trong toàn bộ gia tài sáng tạo của Thạch Lam, hầu như không một trang viết nào lại không thắm đượm tinh thần đó. Là thành viên của nhóm Tự Lực văn đoàn, được coi là một trong những cây bút chính của nhóm ấy, song trước sau văn phong Thạch Lam vẫn chẩy riêng biệt một giòng. Đề tài quen thuộc của nhóm Tự Lực văn đoàn là những cảnh sống được thi vị hóa, những mơ ước thoát ly mang mầu sắc cải lương, là những phản kháng yếu ớt trước sự trói buộc của đạo đức phong kiến diễn ra trong các gia đình quyền quý. Thạch Lam, trái lại, đã hướng ngòi bút về phía lớp người lao động bần cùng trong xã hội đương thời. Khung cảnh thường thấy trong truyện ngắn Thạch Lam là những làng quê bùn lầy nước đọng, những phố chợ tồi tàn với một bầu trời ảm đạm của tiết đông mưa phùn gió bấc, những khu phố ngoại ô nghèo khổ, buồn, vắng ... Trong khung cảnh ấy, các nhân vật cũng hiện lên với cái vẻ heo hút, thảm đạm của số kiếp lầm than - Đó là mẹ Lê, người đàn bà nghèo khổ, đông con, góa bụa ở phố chợ Đoàn Thôn, là bác Dư phu xe ở phố Hàng Bột, là Thanh, Nga với bà nội và cây hoàng lan trong một làng quê vùng ngoại ô, là cô Tâm hàng xén với lối đường quê quen thuộc trong buổi hoàng hôn ... Tất cả những cảnh, những người ấy đều được mô tả bằng một số đường nét đơn sơ, thưa thoáng nhưng vẫn hết sức chân thực. Thạch Lam không hề gắn cho nhân vật của mình những hành động, những ý nghĩ khả dĩ có thể làm bi thảm thêm cuộc đời của họ. Trái lại ông cũng không như một số nhà văn lúc ấy vẫn thường khoác lên cảnh vật hoặc nhân vật thứ      "ánh trăng lừa dối " như nhà văn Nam Cao đã từng nhận xét. 
Tác phẩm của Thạch Lam vì thế có nhiều yếu tố hiện thực tuy nhân vật không dữ dội như Chí Phèo, lão Hạc của Nam Cao, hay bị đày đọa như chị Dậu của Ngô Tất Tố ... Cái riêng, cái độc đáo, cái mạnh của Thạch Lam, chính là ở lòng nhân ái, và vẻ đẹp tâm hồn quán xuyến trong mọi tác phẩm của ông. Nhân vật Thạch Lam, bất luận ở hoàn cảnh nào, vẫn ánh lên trong tâm hồn cái chất nhân ái Việt Nam. Mẹ Lê nghèo khổ đến cùng cực nhưng vẫn nguyên vẹn là một bà mẹ cần cù, chăm chỉ chịu thương chịu khó, hết lòng vì đàn con. Liên và Huệ hai cô gái điếm, hai con người tưởng như vất đi ấy, trong đêm giao thừa ngồi khóc vì nỗi trơ trọi, thiếu quê hương và chán chường cho cảnh bèo bọt của thân phận mình. Thạch Lam đôi khi còn đặt nhân vật của mình vào vùng ranh giới tranh chấp giữa cái thiện và cái ác, để rồi tự bản thân con người bằng việc thức tỉnh của lương tri, của phẩm giá xác lập chỗ đứng tốt đẹp cho mình trong cuộc sống đầy bùn nhơ của xã hội cũ. Đó là trường hợp của nhân vật Thanh trong truyện ngắn Một cơn giận hoặc Thành trong truyện ngắn Sợi tóc.
Đọc truyện ngắn Thạch Lam rõ ràng ta thấy yêu con người, quý trọng con người hơn. Và cũng từ đó ta thương cảm, nâng niu, chắt gạn từng chút tốt đẹp trong mỗi một con người.
Sống rất ngắn ngủi (sinh năm 1909, mất năm 1942), Thạch Lam viết chưa nhiều. Một truyện dài : Ngày mới; một tập tiểu luận : Theo giòng; hai cuốn truyện cho thiếu nhi : Cuốn sách và Hạt ngọc; một tập ký : Hà Nội ba mươi sáu phố phường. Phần quan trọng nhất, ba tập truyện ngắn : Nắng trong vườn, Gió đầu mùa, Sợi tóc. (...)

Thị trấn Văn-Chương
Về “thị trấn văn chương” Giáo sư sử học Văn Tạo đề nghị: chúng ta nên đánh giá công minh giá trị lịch sử của Tự lực văn đoàn (TLVĐ); ghi công họ bằng một nhà lưu niệm trên nền “nhà khách văn chương”; đặt tên phố TLVĐ ở Hải Dương và quận Tây Hồ (Hà Nội); có thể xây dựng khách sạn mang tên này để đón du khách văn chương trong nước và thế giới. a xép Cẩm Giàng, nơi Hai đứa trẻ và rất nhiều nhân vật có thật ở đây đã đi vào văn chương Tự lực văn đoàn. Ngày 8-2-2007, Bộ Văn hóa - Thông Tin đã có công văn gửi Sở Văn Hóa - Thông Tin Hải Dương đề nghị thu thập tài liệu về TLVĐ để có căn cứ đánh giá rõ hơn nữa những cống hiến của nhóm văn chương này; kiểm tra tình hình thực tế “nhà khách văn chương” để đề xuất phương án giải quyết các kiến nghị trên. Từ thành phố Hải Dương đi chừng 20km thì đến phố huyện buồn hiu hắt của Thạch Lam xưa. Đó là thị trấn Cẩm Giàng, huyện Cẩm Giàng. Sau gần một thế kỷ thì cái hiu hắt đã thay bằng cảnh tấp nập người xe, nhà cửa, phố xá... đàng hoàng, ngăn nắp. Không có công xưởng, nhà máy hay các nhà hàng đồ sộ nên cái cảm giác êm đềm, bình dị của miền quê này vẫn “quen quen” như trong trang văn của Thạch Lam. Con đường nhỏ gồ ghề vắng vẻ men bên phía ngoại ô có treo một tấm biển cũng rất khiêm nhường đề tên Thạch Lam. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Quang Thông, trước là phó bí thư thị trấn, kể: “Lãnh đạo địa phương nỗ lực nhiều năm để có thể lấy tên Thạch Lam đặt cho một con đường. Thật quí là chúng tôi đã chọn được con đường cũng mộc mạc và thân thiện như chính hồn văn của ông”. Đường Thạch Lam dẫn tới cái sân ga buồn tẻ hoang vắng mà hai chị em Liên và An (những nhân vật chính trong truyện ngắn nổi tiếng của Thạch Lam - Hai đứa trẻ) đã ngồi từ hoàng hôn đến tối sẫm để ngóng những chuyến tàu vội vàng... Ga phố huyện nằm dưới nắng trưa không một bóng người, nhưng cái cô liêu hoang lạnh của những thân phận nghèo khó sống bám vào những chuyến tàu muộn giờ chỉ còn trong nghệ thuật. “Nhà khách văn chương” Ông Thông dẫn chúng tôi vào một ngõ nhỏ rơi rắc lá và miên man gió. Một căn nhà mái ngói xanh rêu có những song cửa thênh thang với bốn phía vườn. Tiếng chim, tiếng gió và lá cây, mùi hương khiến nơi này như không can gì đến cái oi ả của trưa hè 36 độ nóng. Men theo bờ dậu chằng chịt dây leo là cái sân gạch cũ bên khoảnh ao liu riu bóng nước. Anh Nguyễn Ngọc Đường, phó chủ tịch phụ trách văn xã của UBND thị trấn, nói: “Chúng ta đang đứng trên trại sáng tác văn chương đầu tiên của VN”. Anh em Thạch Lam, khi trưởng thành đã khai khẩn một vùng đất, lập nên ấp trại trù phú biệt lập với dân làng. Trụ sở của TLVĐ tuy ở Hà Nội nhưng linh hồn và những hoạt động “thiêng liêng” nhất của nó lại diễn ra tại trại văn chương này. Trại tuy rộng nhưng chỉ xây một ngôi nhà để đón gió đợi trăng và được gọi là nhà khách văn chương. Nhà khách văn chương dành để TLVĐ hội họp, thù tiếp văn nhân tài tử, sáng tác và đặc biệt làm nơi trao giải văn học do nhóm bình chọn. Giải thưởng của TLVĐ hai năm xét một lần và là giải thưởng văn chương danh giá nhất thời đó. Bỉ Vỏ của Nguyên Hồng, Kim tiền của Vi Huyền Đắc, Tâm hồn tôi của Nguyễn Bính, Bức tranh quê của Anh Thơ, Nghẹn ngào của Tế Hanh... và rất nhiều tác phẩm nổi tiếng khác đã được vinh danh tại đây. Nhớ về nhà khách văn chương, nhà thơ Đinh Hùng viết: “Mồng ba tết, Thạch Lam mời Thế Lữ, Song Kim, Khái Hưng, Trần Tiêu, Huyền Kiêu, Nguyễn Tường Bách, Đinh Hùng... về trại uống rượu. Vò rượu có tên Đào lê mỹ tửu của chủ ấp ngày xuân làm nghiêng ngả cả càn khôn vũ trụ. Gặng hỏi, gia chủ mới cho biết đó cũng chỉ là rượu cuốc lủi mà thôi. Cái tên đào lê là nói lái của chữ đề lao. Tức là uống rượu mà bị Tây bắt thì chỉ có ngồi đề lao... Suối văn thơ theo hứng rượu lai láng tràn trề”. Hôm nay, ngôi nhà trên nền “nhà khách văn chương” cũng vẫn phiêu bồng cùng trăng gió, cỏ cây như xưa. Nhà chỉ kê một chiếc giường gỗ và bộ bàn ghế cũ với hai ông bà ngoài 70 tuổi dáng quắc thước, nhàn tản. Cụ ông là Nguyễn Văn Đạm hào sảng nói ông thích sống ở đây cho tâm tình di dưỡng, thanh nhã. Ông biết đây là nền đất phát tích dòng văn học rực rỡ một thời của người Việt. Con nhà nông thuần chất, dù không động tình văn chương nhưng ông cũng cảm được cái “thiêng” của mảnh đất này. Không có rượu đào lê nhưng ông Đạm có một bình rượu cao tới thắt lưng ngâm đầy tới miệng các loại rắn lớn nhỏ. Ông nói toàn rắn ông tự bắt trong vườn nhà suốt mười năm qua. Vậy nên khách đến nơi đây, nguồn tình cảm dễ mà lay động... Tình văn chương và nghĩa con người Không hẹn trước, chúng tôi có mặt ở nhà ông Trần Quang Thông, thị trấn Cẩm Giàng vào một buổi sáng gắt nắng. Bốn người đàn ông đang thưởng trà. Câu chuyện họ bàn chính là điều chúng tôi cũng muốn nghe: TLVĐ! Rồi anh cán bộ trẻ, ông cụ về hưu, bác nông dân... và nhiều người khách trong thị trấn này lần lượt đến rồi về. Mọi người đều đến nghe tin tức về chuyến đi Hà Nội tìm cứ liệu và nhân chứng về TLVĐ của ông Thông. Cái thị trấn nhỏ bé có 2.500 người này dường như ai cũng dành tâm tưởng cho câu chuyện văn chương đã quá xa xôi đối với cuộc sống hiện tại của họ. Anh Nguyễn Ngọc Đường nói: từ 20 năm nay, những con người yêu văn chương nghệ thuật của mảnh đất Hải Dương cũng như thị t