Tấm cám

(SGK Ngữ văn 10 - nâng cao , tập 1)

Hà Thị Vinh Tâm, GVTHPT Anh Sơn II, Nghệ An

Tiết 1 :

A. Mục tiêu cần đạt: Giúp học sinh

1. Hiểu được mâu thuẫn giữa thiện và ác, ước mơ ở hiền gặp lành thể hiện tinh thần lạc quan và tinh thần nhân đạo của nhân dân.
2. Thấy được nghệ thuật sử dụng yếu tố kỳ ảo, lời kể chuyện hấp dẫn tạo nên nét đặc sắc của nghệ thuật truyện Tấm cám nói riêng và cổ tích thần kỳ nói chung.
B. Phương tiện thực hiện:

- Giáo viên: SGK, SGV , máy chiếu, bảng phụ, phấn màu.
- Học sinh: tìm hiểu, chuẩn bị trước bài học theo sự hướng dẫn của giáo viên.
C. Cách thức tiến hành
Giáo viên tổ chức giờ dạy theo cách kết hợp các phương pháp đọc sáng tạo, gợi tìm, nêu vấn đề với hình thức trao đổi, thảo luận (giao cho học sinh tìm những tài liệu có liên quan đến bài học, đọc trước phần tri thức đọc - hiểu trong SGK tr.83).
D. Tiến hành dạy học:

1. Kiểm tra bài cũ : Thế nào là truyện cổ tích?

2.Giới thiệu bài mới :
Truyện cổ tích là thể loại tự sự bằng văn xuôi, thường kể về số phận của các kiểu nhân vật : người mồ côi, người em, người lao động giỏi… qua đó thể hiện quan niệm đạo đức, lý tưởng, mơ ước của nhân dân về hạnh phúc và công lý xã hội . Để thấy được điều đó, chúng ta hãy cùng đi vào tìm hiểu truyện Tấm cám- một trong những truyện đặc sắc của kho tàng cổ tích Việt Nam.

3. Bài mới:












Hoạt động của giáo viên
Hoạt động của học sinh
Nội dung cần đạt

I. Hướng dẫn học sinh tìm hiểu chung.

* Qua phần tiểu dẫn và phần tri thức đọc-hiểu, em cần lưu ý những nội dung chính nào?















* Hướng dẫn học sinh đọc văn bản trong SGK.

- Lưu ý : + Đọc to, rõ ràng, chậm rãi, mạch lạc.
+ Giải nghĩa từ khó.
* Hướng dẫn học sinh tìm hiểu chủ đề, bố cục của văn bản.
- Em hiểu thế nào là chủ đề?
- Chủ đề của truyện Tấm cám là gì?



- Truyện Tấm Cám có thể chia làm mấy phần ? Nội dung chính của mỗi phần là gì ?




- Dựa vào tiểu dẫn và phần tri thức đọc-hiểu sau truyện để trả lời.
















- Học sinh mở SGK, tr.76

- Học sinh dựa vào SGK.


- Học sinh dựa vào bài “Văn bản văn học” để trả lời:
Chủ đề là vấn đề cơ bản xuyên suốt trong văn bản văn học.



- Học sinh dựa vào SGK và bài soạn ở nhà để trả lời .

I. Tìm hiểu chung.
1.Tiểu dẫn

* Ba nội dung chính:
- Phân loại truyện cổ tích : có 3 loại:
+ Truyện cổ tích về loại vật.
+ Truyện cổ tích thần kỳ.
+ Truyện cổ tích sinh hoạt.
- Đặc điểm của truyện cổ tích thần kỳ :
+ Nội dung: Phản ánh ước mơ, nguyện vọng, lý tưởng xã hội của nhân dân thông qua chiến thắng tất yếu của cái đẹp, cái thiện.
+ Nghệ thuật: sử dụng yếu tố kỳ ảo trong cốt truyện , làm cho truyện hấp dẫn và thường kết thúc có hậu .
- Tấm cám thuộc truyện cổ tích thần kỳ. Đây là loại truyện phổ biến ở nhiều nước trên thế giới (564 kiểu truyện “Tấm cám”).

2. Văn bản :Tấm cám






a. Chủ đề :
Miêu tả cuộc đời bất hạnh và con đường dẫn đến hạnh phúc của Tấm. Đồng thời thể hiện cuộc đấu tranh không khoan nhượng để giành và giữ hạnh phúc của Tấm. Thể hiện quan niệm: thiện thắng ác, ở hiền gặp lành và triết lý về hạnh phúc của nhân dân.

b. Bố cục : truyện chia làm 2 phần:
- Phần I : Từ đầu đến “ở đâu ra mà đẹp thế”
Miêu tả thân phận và con đường dẫn đến hạnh phúc của Tấm .
- Phần II: Phần còn lại: miêu tả cuộc đấu tranh không khoan nhượng để giành và giữ hạnh phúc của Tấm.










* GV dẫn dắt : Để hiểu rõ bố cục đó của truyện, chúng ta đi sang phần Đọc - hiểu .

II. Hướng dẫn đọc- hiểu
- Ngay từ đầu truyện, thân phận của Tấm đã được miêu tả như thế nào ? Gợi cho em suy nghĩ gì về Tấm ?



-Mâu thuẫn trong gia đình giữa Tấm và mẹ con Cám được phản ánh như thế nào ? Hãy phân tích.
(Dùng bảng phụ, hoặc máy chiếu để minh họa).
















-Trong phạm vi gia đình, mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con Cám là mâu thuẫn trên bình diện gì ?
GV diễn giảng : Mẹ con Cám không chỉ ức hiếp, bóc lột về vật chất ( bắt làm lụng vất vả, bị tước đoạt yếm đỏ ) mà còn bóc lột Tấm về tinh thần (không cho đi xem hội).

- Suy rộng ra, phản ánh mâu thuẫn xung đột gì của xã hội ? Xung đột ấy trong truyện cổ tích thường được giải quyết theo hướng nào ?

* GV diễn giảng : và như vậy, nhân vật Tấm dù trải qua nhiều khó khăn vất vả nhưng cuối cùng sẽ giành được hạnh phúc.
- Vậy, con đường dẫn đến hạnh phúc của Tấm ra sao ?
- Em hiểu thế nào là yếu tố kì ảo ? Đây là đặc trưng của loại truyện cổ tích gì ? Đặc trưng đó thể hiện như thế nào trong truyện Tấm Cám ?





-Em có nhận xét gì về con đường dẫn đến hạnh phúc của Tấm ?





- Từ việc phân tích trên em hãy về nhà tìm hiểu tiếp phần hai và nhận xét xem: Từ phần một đến phần hai, thái độ của Tấm đối với hành vi tàn ác của mẹ con Cám có sự chuyển biến gì?










-Dựa vào văn bản trong SGK để trả lời.





- HS dựa vào văn bản trong SGK để trả lời câu hỏi .



















- HS căn cứ vào các chi tiết để suy luận.










- HS suy nghĩ trả lời .











- HS dựa vào SGK để suy luận.

-Trả lời khái niệm : là những yếu tố siêu nhân , hư cấu, phi hiện thực do trí tưởng tượng của con người sáng tạo nên.



- Suy nghĩ, theo dõi cả phần một của truyện để trả lời.




- Lắng nghe và ghi câu hỏi.
- Về nhà đọc những kiểu truyện cổ tích tương tự: Truyện Cô Tro Bếp, Lọ Lem.



II. Đọc và hiểu :
1.Thân phận và con đường dẫn đến hạnh phúc của Tấm.

* Thân phận :
+ Mồ côi
+ ở với dì ghẻ.
+ Phận gái
+ Làm lụng vất vả

Là một người con gái bất hạnh , hiền lành, chăm chỉ.
Mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con Cám:

Tấm
Mẹ con Cám

- Làm lụng vất vả


- Chăm chỉ, chịu khó
(chi tiết bắt tép).
- Chân thật, cả tin (bị Cám lừa, nghe lời dì ghẻ )


- Cam chịu, phụ thuộc (bắt nhặt thóc gạo)
-Bị khinh bỉ, hắt hủi (chi tiết thử giày)
- Cám được nuông chiều rong chơi .
- Cám lười biếng,láu cá

-Mưu mẹo (mụ dì ghẻ lừa Tấm đi chăn Trâu đồng xa)
-Đày đoạ, bóc lột.

- Coi thường Tấm.



Trong phạm vi gia đình, mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con Cám là mâu thuẫn, xung đột trên bình diện đạo đức (có sự phân biệt trong gia đình).










- Suy rộng ra, là mâu thuẫn : thiện - ác, tốt – xấu trong xã hội . Mâu thuẫn đó trong truyện cổ tích sẽ được giải quyết theo hướng thiện thắng ác, ở hiền sẽ gặp lành.








- Nhờ các yếu tố kỳ ảo.


- Là đặc trưng của loại truyện cổ tích thần kỳ.
-Thể hiện trong truyện Tấm Cám:
Mỗi lần Tấm khóc đều có Bụt giúp đỡ để vượt qua khó khăn : cho cá bống, cho hy vọng đổi đời khi mất bống, cho đàn chim sẻ đến giúp, có quần áo đẹp đi hội.

III. Củng cố:

- Từ cô gái mồ côi trở thành hoàng hậu.

hạnh phúc này của Tấm là do Bụt đem lại. Thể hiện triết lý: “ở hiền gặp lành” của nhân dân lao động.


IV. Hướng dẫn học sinh học ở nhà:


- Về nhà chuẩn bị tốt bài học cho tiết sau.






Tấm cám
(SGK ngữ văn 10 - nâng cao , tập 1)

Tiết 2:

A. Mục tiêu cần đạt :
Giúp học sinh hiểu được :

1. Cuộc đấu tranh quyết liệt, không khoan nhượng giữa thiện và ác. Ước mơ thiện thắng ác, ở hiền gặp lành của nhân dân lao động được giải quyết và thực hiện triệt để trong truyện cổ tích thần kỳ (cụ thể là trong truyện: Tấm Cám).
2. Nghệ thuật sử dụng yếu tố kỳ ảo - đặc trưng quan trọng, tạo nên sức hấp dẫn của truyện Tấm Cám nói riêng và truyện cổ tích thần kỳ nói chung .

B. Phương tiện thực hiện :
- GV : SGK, SGV, máy chiếu, bảng phụ, phấn màu.
- HS : tìm hiểu, chuản bị trước bài học theo sự hướng dẫn của giáo viên .

C. Cách thức tiến hành :
GV tổ chức giờ dạy theo cách kết hợp các phương pháp đọc sáng tạo, gợi tìm, nêu vấn đề với hình thức trao đổi và thảo luận nhóm (chuẩn bị chia lớp học sinh thành 4 nhóm) ; giao cho học sinh tìm những tài liệu có liên quan đến bài học .

D. Tiến hành dạy học :
1. Kiểm tra bài cũ : nêu tóm tắt truyện Tấm Cám và nêu nội dung mà tiết trước đã học ở phần đọc hiểu văn bản này ?

2. Chuyển tiếp từ tiết 1 sang tiết 2: ở phần 1, các em đã được tìm hiểu về thân phận và con đường dẫn đến hạnh phúc của Tấm. Hạnh phúc đã đến với Tấm - Tấm được làm hoàng hậu nhưng mẹ con Cám lại đang tâm cướp mất :
“ Dịu dàng là thế Tấm ơi
Mà sao em phải thiệt thòi vì sao ? “
Liệu Tấm có cam chịu mãi không ? Và hạnh phúc của Tấm có phải do Bụt đem lại nữa hay không ? Chúng ta hãy cùng tìm hiểu phần 2.

3. Bài mới:












Hoạt động của giáo viên
Hoạt động của học sinh
Nội dung cần đạt

Tìm hiểu phần hai
* Hướng dẫn HS tìm hiểu phần 2:
Cuộc đấu tranh để giành và giữ hạnh phúc của Tấm .
* Lưu ý HS :
Từ “Đến khi quân lính đem kiệu rước Tấm về cung “ … đến hết .
- Sau khi Tấm về cung, có sự kiện gì xảy ra ?



- Sau khi Tấm chết, Tấm đã trải qua mấy kiếp hồi