CHƯƠNG 4: PHẢN ỨNG OXI HÓA-KHỬ
Bài 17:
PHẢN ỨNG OXI HÓA-KHỬ

MỤC ĐÍCH CỦA BÀI DẠY
Kiến thức cơ bản:
Sự oxi hóa, sự khử, chất oxy hóa, chất khử và phản ứng oxi hóa – khử là gì?
Cách lập phương trình hóa học của phản ứng oxi hóa – khử.
Kỹ năng: Biết cách xác định loại phản ứng, trên cơ sở đó có thể viết và cân bằng phương trình phản ứng và giải thích hiện tượng thực tế
Giáo dục tư tưởng: Giáo dục tính cẩn thận, chính xác
PHƯƠNG PHÁP VÀ PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC
Phương pháp: ( POE + đàm thoại, trao đổi)
Phương tiện: SGK lớp 10
NỘI DUNG VÀ TIẾN TRÌNH LÊN LỚP
Chuẩn bị: Ổn định lớp + Kt bài cũ
Nội dung bài

Nội dung bài
TG
Hoạt động của GV
Hoạt động của học sinh

I. Định nghĩa
Các ví dụ các phản ứng:


Trong đó Mg nhường e






Chất khử (chất bị oxi hóa) là chất nhường electron.
Chất oxi hóa (chất bị khử) là chất thu electron.
Quá trình oxi hóa (sự oxi hóa) là quá trình nhường electron.
Quá trình khử (sự khử) là quá trình thu electron.

Phản ứng oxi hóa – khử là phản ứng hóa học, trong đó có sự chuyển electron giữa các chất phản ứng, hay phản ứng oxi hóa – khử là phản ứng hóa học trong đó có sự thay đổi số oxi hóa của một số nguyên tố
.
II. Lập PTHH của phản ứng oxi hóa–khử
Cân bằng phản ứng oxi hóa khử theo phương pháp thăng bằng electron. Phương pháp này dựa theo nguyên tắc: Tổng số electron do chất khử nhường phải đúng bằng tổng số electron mà chất oxi hóa nhận.
Ví dụ:


Bước 1:
Xác định số oxi hóa của các nguyên tố trong phản ứng để tìm chất oxi hóa và chất khử:


Bước 2:
Viết quá trình oxi hóa và quá trình khử, cân bằng mỗi quá trình




Bước 3:
Tìm hệ số thích hợp cho chất oxi hóa và chất khử sao cho tổng số electron do chất khử nhường bằng tổng số electron mà chất oxi hóa nhận.


Bước 4:
Đặt các hệ số của chất oxi hóa và chất khử vào sơ đồ phản ứng, từ đó tính ra hệ số của các chất khác có mặt trong phương trình hóa học. Kiểm tra cân bằng số nguyên tử của các nguyên tố và cân bằng điện tích hai vế để hoàn tất việc lập phương trình hóa học của phản ứng.


III. Ý nghĩa của phản ứng oxi hóa - khử trong thực tiễn
Phản ứng oxi hóa – khử là loại phản ứng hóa học khá phổ biến trong tự nhiên và có tầm quan trọng trong sản xuất và đời sống.











( Hoạt động 1
Nhắc lại định nghĩa sự oxi hóa ở lớp 8: “Sự tác dụng của oxi với một chất là sự oxi hóa”.
Lấy thí dụ:
2Mg + O2 ( 2MgO (1)
Chỉ ra bản chất (nhường electron). Đưa ra định nghĩa mới: “Sự oxi hóa là sự nhường electron”.
(Hoạt động 2
Nhắc lại định nghĩa sự khử ở lớp 8. Lấy thí dụ:
CuO + H2 ( Cu + H2O (2)
Đưa ra định nghĩa mới: “Sự khử là sự thu electron”.
(Hoạt động 3
Gợi ý cho HS nhắc lại quan niệm cũ về chất khử và chất oxy hóa
Chỉ ra bản chất: Chất nhường electron là chất khử (chất bị oxi hóa). Chất thu electron là chất oxi hóa (chất bị khử).
Nêu định nghĩa: “chất khử là chất nhường electron, chất oxi hóa là chất thu electron”.
(Hoạt động 4
Đưa ra phản ứng không có oxi tham gia như:
2Na+Cl2( 2NaCl (3)
và H2+Cl2( 2HCl (4)
Gợi ý cho HS nhận xét về sự chuyển electron và sự thay đổi số oxi hóa.
NH4NO3
( N2O + 2H2O
Ở phản ứng (5), nguyên tử N-3 nhường electron, còn nguyên tử N+5 thu electron . Như vậy, chỉ có sự thay đổi số oxi hóa của một nguyên tố là nitơ.
Yêu cầu HS xác định số oxi hóa của các nguyên tố trước và sau phản ứng. So sánh các phản ứng (3), (4), (5) với các phản ứng (1), (2) về bản chất sự chuyển electron (và có sự thay đổi số oxi hóa) để rút ra định nghĩa mới, tổng quát hơn về phản ứng oxi hóa-khử.
Chú ý:
a) GV có thể lấy thí dụ các phản ứng khác nhưng tương đương với các phản ứng trong SGK.
b) Cần nhấn mạnh sự oxi hóa và sự khử là hai quá trình trái ngược nhau, nhưng diễn ra đồng thời trong một phản ứng (tính mâu thuẩn và thống nhất của sự vật và hiện tượng).
Chất khử còn gọi là chất bị oxi hóa và chất oxi hóa còn gọi là chất bị khử. Cũng có thể định nghĩa phản ứng oxi hóa-khử theo sự thay đổi số oxi hóa: “Phản ứng oxi hóa – khử là phản ứng hóa học trong đó có sự thay đổi số oxi hóa của một số nguyên tố”.
-Cân bằng PTHH của phản ứng oxi hóa- khử theo phương pháp thăng bằng electron là dựa trên qui tắc tổng số electron chất khử nhường ra bằng tổng số electron chất oxi hóa thu vào. Thực ra ở nhiều phản ứng không có sự nhường hẳn và thu hẳn electron mà chỉ có sự tăng và giảm mật độ electron, vì vậy cần giả sử chất khử nhường hẳn electron sang chất oxi hóa.
(Hoạt động 5. GV có thể làm mẫu một thí dụ như trong SGK hoặc một thí dụ khác tương đương, sau đó đưa thêm 1 đến 2 ví dụ nữa để HS tự làm.
Ở đây trọng tâm là luyện tập cân bằng PTHH. Việc lập PTHH, trong đó chỉ cho các chất tham gia phản ứng, phải tìm các sản phẩm còn rất khó đối với HS. Vì vậy, GV không nên yêu cầu HS tìm sản phẩm của phản ứng.
(Hoạt động 6
Dùng phương pháp đàm thoại gợi mở để HS tự tìm được những phản ứng oxi hóa-khử có ý nghĩa trong tự nhiên, trong đời sống và sản xuất hóa học.
GV bổ sung thêm các nội dung HS không thể tự tìm được.
(Hoạt động 7 (củng cố bài): Sử dụng các bài tập 1,2,3 trong SGK.

-Nhớ lại kiến thức cũ, lưu ý cách hiểu mới về sự oxy hóa, sự khử.



Xác định số của magie và trước và sau phản ứng.
Nhận xét về sự thay đổi số oxi hóa của Mg (tăng)





-Xác định số oxi hóa của đồng trước và sau phản ứng.
-Nhận xét sự thay đổi số oxi hóa của đồng (giảm). Chỉ ra bản chất (thu electron).
-Nhắc lại khái niệm cũ về chất khử và chất oxy hóa.





-So sánh khái niệm mới với khái niệm cũ xem có gì khác, đầy đủ hơn, dễ hiểu hơn hay không?





-Nhận xét về sự chuyển electron và sự thay đổi số oxi hóa.






-Xác định số oxi hóa của các nguyên tố trước và sau phản ứng. So sánh các phản ứng (3), (4), (5) với các phản ứng (1), (2) về bản chất sự chuyển electron (và có sự thay đổi số oxi hóa) để rút ra định nghĩa mới, tổng quát hơn về phản ứng oxi hóa – khử.



-Theo dõi, tham gia phân tích ví dụ tương tự (nếu GV đưa ra)























-Làm bài tập ví dụ









-Theo dõi, liên hệ thực tế để thấy được ý nghĩa của lý thuyết đã học






-Hoạt động nhóm, làm bài tập nhằm khắc sâu kiến thức


IV. BTVN

Các BT: 4.1-4.12 SBT tr.29-30





Bài 18 PHÂN LOẠI PHẢN ỨNG
TRONG HÓA VÔ CƠ

I. MỤC ĐÍCH CỦA BÀI DẠY
1. Kiến thức cơ bản:
Học sinh biết: Phản ứng hóa hợp và phản ứng phân hủy có thể thuộc loại phản ứng oxy hóa – khử và cũng có thể không thuộc loại phản ứng oxi hóa – khử. Phản ứng thế luôn thuộc loại phản ứng oxi hóa – khử và phản ứng trao đổi luôn không thuộc loại phản ứng oxy hóa khử.
Dựa vào số oxy hóa có thê chia các phản ứng hóa học thành hai loại chính là phản ứng có sự thay đổi số oxy hóa va phản ứng không có sự thay đổi số oxy hóa.

2. Kỹ năng: Biết cách xác định loại phản ứng, trên cơ sở đó có thể viết và cân bằng phương trình phản ứng và giải thích hiện tượng thực tế
3. Giáo dục tư tưởng: Giáo dục tư tưởng cẩn thận, chính xác
II. PHƯƠNG PHÁP VÀ PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC
1. Phương pháp: (POE + đàm thoại, trao đổi)
2. Phương tiện: SGK lớp 10
III. NỘI DUNG VÀ TIẾN TRÌNH LÊN LỚP
1. Chuẩn bị: Ổn định lớp – Kiểm tra bài cũ
2. GV kiểm tra các khái niệm : phản ứng hóa học là gì? Cho HS viết một số phản ứng tiêu biểu
Al + HCl → ………..
CuSO4 + Ca(OH)2 → ………..
NH4Cl + NaOH → ………..
KOH + H2SO4 → ………..
Zn + HNO3(l) → ………..
Phân loại phản ứng?
Nội dung bài




Nội dung bài
TG
Hoạt động của GV
Hoạt động của học sinh

I. Phản ứng có sự thay đổi số oxi hóa và phản ứng không có sự thay đổi số oxi hóa
1. Phản ứng hóa hợp




Trong phản ứng hóa hợp, số oxi hóa của các nguyên tố có thể thay đổi hoặc không thay đổi
2. Phản ứng phân hủy




Trong phản ứng phân hủy, số oxi hóa của các nguyên tố có thể thay đổi hoặc không thay đổi.

3. Phản ứng thế




Trong hóa học vô cơ, phản ứng thế bao giờ cũng có sự thay đổi số oxi hóa của các nguyên tố.
4. Phản ứng trao đổi




Trong phản ứng trao đổi, số oxi hóa của các nguyên tố không thay đổi.

II. Kết luận
- Phản ứng hóa học có sự thay đổi số oxi hóa là phản ứng oxi hóa-khử
- Phản ứng hóa học không có sự thay đổi số oxi hóa, không phải là phản ứng oxi hóa khử.


(Hoạt động 1
Yêu cầu HS nhắc lại định nghĩa phản ứng hóa hợp.
GV lấy hai thí dụ về phản ứng hóa hợp trong đó có một phản ứng có sự thay đổi số oxi hóa và phản ứng thứ hai không có sự thay đổi số oxi hóa.
Yêu cầu HS xác định số oxi hóa của các nguyên tố trước và sau phản ứng.
(Hoạt động 2
GV yêu cầu HS nhắc lại định nghĩa phản ứng phân hủy.
GV lấy hai thí dụ phản ứng phân hủy trong đó có một phản ứng có sự thay đổi số oxi hóa và phản ứng thứ hai không có sự thay đổi số oxi hóa.
HS xác định số oxi hóa của các nguyên tố trước và sau phản ứng.
(Hoạt động 3
GV lấy hai thí dụ phản ứng thế.
HS xác định số oxi hóa của các nguyên tố trước và sau phản ứng.
(Hoạt động 4
GV lấy hai thí dụ phản ứng trao đổi.
HS xác định số oxi hóa của các nguyên tố trước và sau phản ứng.
(Hoạt động 5
GV nêu: Việc chia các loại phản ứng như phản ứng hóa hợp, phản ứng phân hủy, phản ứng thế, phản ứng trao đổi là dựa vào cơ sở nào?
Nếu lấy cơ sở số oxi hóa thì có thể chia các phản ứng hóa học thành mấy loại?
GV bổ sung: Dựa trên cơ sở sự thay đổi số oxi hóa thì việc phân loại sẽ thực chất hơn so với việc phân loại dựa trên số lượng các chất trước và sau phản ứng.
GV đưa ra sơ đồ phân loại
-Có thể nói thêm với cách phân loại dựa theo bản chất sự thay đổi soh thì ngoài phản ứng oxy hóa-khử còn có phản ứng không phải là phản ứng oxy hóa-khử như phản ứng trao đổi, phản ứng hạt nhân.
(Hoạt động 6: Củng cố bài
Cho HS làm các bài tập cân bằng phản ứng oxy hóa-khử trong SGK.

-HS nhắc lại khái niệm : Phản ứng oxi hóa khử là gì ? (ở lớp 8 PT)
-HS làm việc theo nhóm : tìm ra các khái niệm dựa vào các phản ứng GV đã cho. Sau đó trình bày trước lớp ý kiến của nhóm mình.

-Rút ra kết luận : Trong phản ứng hóa hợp, số oxi hóa của các nguyên tố có thể thay đổi hoặc không thay đổi.







-HS tự rút ra kết luận: Trong phản ứng phân hủy, số oxi hóacủa các nguyên tố có thể thay đổi hoặc không thay đổi.


-HS tự rút ra kết luận: Trong hóa học vô cơ, phản ứng thế bao giờ cũng có sự thay đổi số oxi hóa.




-HS tự rút ra kết luận: Trong phản ứng