Bài 1
CHỦ NGHĨA DUY VẬT KHOA HỌC
I. Vật chất
1. Bản chất của thế giới
Có nhiều quan điểm khác nhau về bản chất thế giới, nhưng có thể khái quát thành hai hệ thống quan điểm trái ngược nhau: Quan điểm duy tâm và quan điểm duy vật
a. Quan điểm duy tâm về bản chất của thế giới
- Bản chất của thế giới là ý thức. Theo đó:
+ Ý thức có trước và quyết định vật chất.
+ Ý thức là cơ sở, nguồn gốc cho sự ra đời, tồn tại, biến đổi của các sự vật hiện tượng trong thế giới.
- Hình thức của chủ nghĩa duy tâm
+ Chủ nghĩa duy tâm chủ quan: ý thức chỉ là cảm giác của con người.
+ Chủ nghĩa duy tâm khách quan: ý thức tồn tại ngoài con người, nó có trước và sáng tạo ra thế giới. Đó là: “ý niệm” hay “ý niệm tuyệt đối”
b. Quan điểm của chủ nghĩa duy vật
- Bản chất của thế giới là vật chất. Theo đó:
+ Các sự vật hiện tượng chỉ là biểu hiện cụ thể của thế giới vật chất.
+ Vật chất là cái có trước và quyết định ý thức. ý thức chỉ là sự phản ánh thế giới vật chất vào đầu óc con người.
- Hình thức của chủ nghĩa duy vật: Chủ nghĩa duy vật chất phác, chủ nghĩa duy vật siêu hình, máy móc. chủ nghĩa duy vật biện chứng.
=> Là quan điểm đúng đắn làm cho con người không chỉ nhận thức đúng thế giới mà còn cải tạo thế giới.
- Ngoài hai quan điểm trên còn có quan điểm nhị nguyên: vật chất và ý thức tồn tại song song. Thực chất là CNDT vì ý thức không phụ thuộc vào vật chất
2. Phạm trù vật chất
a. Quan niệm của các nhà triết học duy vật trước Mác
- Thời cổ đại: xem khởi nguyên của vũ trụ từ một dạng vật thể nào đó. Chẳng hạn là “nước”; “lửa”, “nguyên tử”… Từ vật thể đó sinh ra các sự vật, hiện tượng của thế giới.
- Thời cận đại: xem vật chất là tất cả những gì tác động vào giác quan ta.
=> Sai lầm chung phổ biến của tất cả những quan niệm trên về vật chất là đã đồng nhất vật chất với vật thể, quy vật chất về một dạng vật thể nào đó.
b. Quan niệm triết học Mác-Lênin về vật chất
Định nghĩa
“Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”
Phân tích
- “Vật chất là một phạm trù triết học”. Vật chất không tồn tại cảm tính, nghĩa là nó không đồng nhất với các dạng tồn tại cụ thể, mà ta thường gọi là vật thể. Vật thể là cái có hạn, có sinh, có diệt và chuyển hoá từ dạng này sang dạng khác; còn vật chất là cái vô hạn, vô tận, không sinh ra, không mất đi. Vì vậy không thể quy vật chất về vật thể và cũng không thể đồng nhất vật chất với vật thể.
- Thuộc tính chung nhất của vật chất là “thực tại khách quan”, nghĩa là:
+ Vật chất tồn tại bên ngoài, không phụ thuộc vào cảm giác, ý thức của con người.
+ Vật chất được xem là tiêu chuẩn để phân biệt vật chất với cái không phải vật chất, cả trong tự nhiên và xã hội.
- Vật chất “đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh”, nghĩa là:
+ Vật chất tồn tại khách quan nhưng không trừu tượng, mà tồn tại thông qua các dạng cụ thể của mình.
+ Khi tác động vào giác quan gây nên cảm giác và được cảm giác chép lại. Điều đó chứng tỏ con người có khả năng nhận thức được thế giới.
Ý nghĩa
- Đã giải quyết được vấn đề cơ bản của triết học trên lập trường duy vật biện chứng, khẳng định vật chất có trước và quyết định ý thức. ý thức chỉ là sự phản ánh vật chất.
- Đã bác bỏ quan điểm duy tâm, khắc phục được tính siêu hình, máy móc trong quan niệm về vật chất của chủ nghĩa duy vật cũ.
- Đã trang bị thế giới quan, phương pháp luận khoa học và trong nhận thức và cải tạo thế giới.
3. Vận động của vật chất
a. Định nghĩa vận động
- Định nghĩa
"Vận động là một phương thức tồn tại của vật chất bao gồm tất cả mọi sự thay đổi và mọi quá trình diễn ra trong vũ trụ, kể từ sự thay đổi vị trí đơn giản cho đến tư duy