Leâ Thaùnh Toâng
Leâ Thaùnh Toâng (1442 - 1497) laø vò vua maø teân tuoåi vaø söï nghieäp veû vang ñaõ gaén lieàn vôùi giai ñoaïn cöôøng thònh cuûa Vieät Nam nöûa cuoái theá kyû 15. Trong gaàn 40 naêm laøm vua, oâng ñaõ tieán haønh nhieàu caûi caùch veà chính trò, quaân söï, kinh teà; khôûi xöôùng boä luaät Hoàng Ñöùc ñöôïc xem laø söï kieän ñaùnh daáu trình ñoä vaên minh cao cuûa Vieät Nam; ñoù cao nhöõng giaù trò vaên hoùa daân toäc. Baûn thaân oâng laø moät nhaø thô lôùn, ñeå laïi nhieàu taùc phaåm coù giaù trò
Teân tuoåi vaø söï nghieäp Leâ Thaùnh Toâng gaén chaët vôùi moät giai ñoaïn cöôøng thònh cuûa Vieät Nam ôû nöûa sau theá kyû 15.
Leâ Thaùnh Toâng teân laø Tö Thaønh, hieäu Thieân Nam ñoäng chuû, con thöù tö Leâ Thaùi Toâng, meï laø Ngoâ Thò Ngoïc Dao. OÂng sinh ngaøy 20 thaùng 7 naêm Nhaâm Tuaát (1442) taïi nhaø oâng ngoaïi ôû khu ñaát chuøa Huy Vaên Haø Noäi ngaøy nay, maát ngaøy 30 thaùng gieâng naêm Ñinh Tyù (1497).
Leâ Thaùnh Toâng leân laøm vua naêm 1460, hai laàn ñoåi nieân hieäu: Quang Thuaän (1460-1469) vaø Hoàng Ñöùc (1470-1497). Trong gaàn 40 naêm laøm vua, oâng ñaõ ñöa trieàu Leâ phaùt trieån tôùi ñænh cao veà moïi maët: chính trò, xaõ hoäi, kinh teá, quoác phoøng, vaên hoùa. Söû gia Ngoâ Só Lieân khen Leâ Thaùnh Toâng laø "vua saùng laäp cheá ñoä, môû mang ñaát ñai, bôø coõi khaù roäng, vaên vaät toát ñeïp, thaät laø vua anh huøng, taøi löôïc".
Veà phöông dieän vaên hoïc, Leâ Thaùnh Toâng laø moät nhaø thô lôùn, taùc phaåm oâng ñeå laïi raát phong phuù, vöøa thô, vöøa vaên xuoâi, vöøa Haùn, vöøa Noâm, hieän coøn ñöôïc sao cheùp trong caùc taäp: Thieân Nam dö haï (trong ñoù coù baøi phuù noåi tieáng Lam Sôn Löông Thuûy phuù), Chaâu Cô thaéng thöôûng Chinh Taây kyû haønh, Minh löông caåm tuù, Vaên minh coå xuùy, Quyønh uyeån cöûu ca, Coå taâm baùch vinh, Thaäp giôùi coâ hoàn quoác ngöõ vaên...
* Nhaø caûi toå vaø xaây döïng ñaày nhieät huyeát. Nhôø söï uûng hoä saùng suoát, quyeát lieät cuûa nhoùm ñaïi thaàn Nguyeãn Xöù, Ñinh Lieät..., Leâ Thaùnh Toâng ñaõ böôùc leân ngai vaøng giöõa luùc trieàu chính nhaø Leâ ñang luïc ñuïc maâu thuaãn. Leân naém chính quyeàn, Leâ Thaùnh Toâng nhanh choùng chaám döùt tình traïng 
phe phaùi trong cung ñình, khaån tröông toå chöùc xaây döïng ñaát nöôùc vôùi moät tinh thaàn caûi caùch maïnh meõ, taùo baïo. Veà cô caáu chính quyeàn caùc caáp, oâng ñaõ tieán haønh xoùa boû heä thoáng toå chöùc haønh chính coù thôøi Leâ Lôïi teá 5 ñaïo ñoåi thaønh 12 ñaïo (töùc 12 thöøa tuyeân). Beân caïnh caûi toå cô cheá Nhaø nöôùc, Leâ Thaùnh Toâng ñaëc bieät chuù yù caùc bieän phaùp phaùt trieån kinh teá, söûa ñoåi cheá ñoä thueá khoùa, ñieàn ñoùa, khuyeán khích noâng nghieäp, troàng troït, chaên nuoâi, môû ñoàn ñieàn, khai khaån ñaát hoang. Nhöõng noã löïc nhaèm xaây döïng phaùt trieån ñaát nöôùc cuûa Leâ Thaùnh Toâng ñaõ ñöôïc phaûn aùnh khaù roõ qua caùc baøi chieáu, chæ duï do oâng ban boá, nhö Chieáu khuyeán noâng, Chieáu laäp ñoàn ñieàn, Chieáu ñinh quan cheá... Döôùi thôøi Leâ Thaùnh Toâng, löïc löôïng quoác phoøng baûo veä ñaát nöôùc ñöôïc taêng cöôøng huøng haäu. Tröôùc kia, quaân ñoäi chia laøm 5 ñaïo veä quaân, nay ñoåi laøm 5 phuû ñoâ ñoác. Moãi phuû coù veä, sôû. Beân caïnh coøn coù 2 ñaïo noäi, ngoaïi, goàm nhieàu ti, veä. Ngoaøi toå chöùc quaân thöôøng tröïc, Leâ Thaùnh Toâng coøn chuù yù löïc löôïng quaân döï bò ôû caùc ñòa phöông. 43 ñieàu quaân chính Leâ Thaùnh Toâng ban haønh cho thaáy kyû luaät quaân ñoäi cuûa oâng raát nghieâm ngaët, coù söùc chieán ñaáu cao.
* Ngöôøi khôûi xöôùng boä luaät Hoàng Ñöùc. Boä luaät Hoàng Ñöùc laø moät trong nhöõng thaønh töïu ñaùng töï haøo nhaát cuûa söï nghieäp Leâ Thaùnh Toâng vaø cuûa caû thôøi ñaïi oâng. Söï ra ñôøi cuûa boä luaät Hoàng Ñöùc ñöôïc xem laø söï kieän ñaùnh daáu trình ñoä vaên minh cao cuûa xaõ hoäi Vieät Nam hoài theá kyû 15. Leâ Thaùnh Toâng, ngöôøi khôûi xöôùng luaät Hoàng Ñöùc, laø ngöôøi thöïc hieän nghieâm chænh phaùp luaät ñaõ ban haønh. OÂng ñaõ thu laïi quyeàn chæ huy cuûa toång quaân ñoâ ñoác Leâ Thieät vì con Leâ Thieät giöõa ban ngaøy phoùng ngöïa treân ñöôøng phoá vaø dung tuùng gia noâ ñaùnh ngöôøi. Leâ Thaùnh Toâng thöôøng baûo vôùi caùc quan raèng: "Phaùp luaät laø pheùp taéc chung cuûa Nhaø nöôùc, ta vaø caùc ngöôøi phaûi tuaân”.
Nguyeãn Traõi, ngoâi sao Khueâ cuûa vaên hoùa Vieät Nam
Nguyeãn Traõi (1380 - 1442) laø anh huøng daân toäc, nhaø tö töôûng, nhaø thô, nhaø vaên hoùa vó ñaïi trong lòch söû Vieät Nam. Naêm 1406, giaëc Minh xaâm l-öôïc Ñaïi Vieät, ñaùnh baïi nhaø Hoà, aùp böùc muoân daân, baét cha Nguyeãn Traõi ñaõ veà Trung Quoác. Nôï nöôùc, thuø nhaø, oâng ñaõ tìm ñeán vôùi phong traøo khôûi nghóa Lam Sôn cuûa Leâ Lôïi vaø trôû thaønh nhaø toå chöùc soaïn thaûo vaø thöïc thi nhöõng quyeát saùch ñuùng ñaén, ñöa cuoäc khaùng chieán ñeán thaéng lôïi hoaøn toaøn. Döôùi trieàu Leâ, caû luùc vinh hoa toät ñænh laøm quan tôùi chöùc Giaùn nghi ñaïi phu tri tam quaân sö hay khi lui veà ôû aån, taám loøng trung vôùi nöôùc, vôùi daân vaãn luoân ngôøi saùng. Bò boïn gian thaàn haõm haïi, phaûi chòu hoïa "tru di tam toäc", maõi ñeán naêm 1464 oâng môùi ñöôïc vua Leâ Thaùnh Toâng minh oan. Nguyeãn Traõi ñeå laïi nhieàu taùc phaåm noåi tieáng nhö Dö ñòa chí, Quoác aâm thi taäp, v.v vaø ñaëc bieät baøi Bình Ngoâ ñaïi caùo ñöôïc ngöôøi ñôøi sau ca ngôïi laø aùng "thieân coå huøng vaên".
Nguyeãn Traõi, sinh ôû Thaêng Long trong gia ñình oâng ngoaïi laø quan Ñaïi ñoà Traàn Nguyeân Ñaùn. Cha oâng laø Nguyeãn Ung Long, hieäu ÖÙc Trai (töùc laø Nguyeãn Phi Khanh). Meï oâng laø Traàn Thò Thaùi, con gaùi Traàn Nguyeân Ñaùn.
Naêm Nguyeãn Traõi leân 5 tuoåi, meï oâng maát. Sau ñoù khoâng laâu, Traàn Nguyeân Ñaùn cuõng maát. OÂng veà ôû vôùi cha taïi queâ noäi ôû laøng Nhö Kheâ.
Naêm 1400, ñeå cöùu vaõn cheá ñoä phong kieán ñang khuûng hoaûng traàm troïng, Hoà Quyù Ly laät ñoå nhaø Traàn vaø tieáp tuïc thi haønh caùc caûi caùch nhö chính saùch haïn noâ, haïn ñieàn, toå chöùc laïi giaùo duïc, thi cöû vaø y teá.
Cuøng naêm 1400, sau khi leân ngoâi Vua, Hoà Quyù Ly môû khoa thi. Nguyeãn Traõi ra thi, oâng ñoã Thaùi hoïc sinh (tieán só) naêm oâng 20 tuoåi. Hoà Quyù Ly cöû oâng giöõ chöùc Ngöï söû ñaøi chaùnh chöôûng. Coøn cha oâng laø Nguyeãn Phi Khanh ñoã baûng nhaõn tö naêm 1374, ñöôïc Hoà Quyù Ly cöû giöõ chöùc Ñaïi lyù töï khanh Thò lang toøa trung thö kieâm Haøn laâm Vieän hoïc só tö nghieäp Quoác Töû Giaùm. 
Naêm 1406, Minh Thaønh Toå sai Tröông Phuï mang quaân sang xaâm löôïc Vieät Nam. Nhaø Hoà ñem quaân ra choáng cöï, nhöng bò ñaùnh baïi. Cha con Hoà Quyù Ly vaø moät soá trieàu thaàn trong ñoù coù Nguyeãn Phi Khanh bò baét vaø bò ñöa veà Trung Quoác.
Nghe tin cha bò baét, Nguyeãn Traõi cuøng em laø Nguyeãn Phi Huøng khoùc theo leân taän cöûa Nam Quan vôùi yù ñònh sang beân kia bieân giôùi ñeå haàu haï cha giaø trong luùc bò caàm tuø.
Nhaân luùc vaéng veû, Nguyeãn Phi Khanh baûo Nguyeãn Traõi:
- Con laø ngöôøi coù hoïc, coù taøi, neân tìm caùch röûa nhuïc cho nöôùc, traû thuø cho cha. Nhö theá môùi laø ñaïi hieáu. Loï laø cöù phaûi ñi theo cha, khoùc loùc nhö ñaøn baø môùi laø hieáu hay sao?
Nguyeãn Traõi nghe lôøi cha quay trôû laïi tìm con ñöôøng ñaùnh giaëc, cöùu nöôùc.
Veà ñeán Thaêng Long, oâng bò quaân Minh baét. Thöôïng thö nhaø Minh laø Hoaøng Phuùc bieát Nguyeãn Traõi laø moät nhaân vaät coù taøi, tìm caùch duï doã, nhöng oâng kieân quyeát khoâng theo giaëc.
Sau moät thôøi gian bò giam loûng ôû Ñoâng Quan (töùc Thaêng Long), Nguyeãn Traõi vöôït ñöôïc voøng vaây cuûa giaëc vaøo Thanh Hoùa theo Leâ Lôïi. OÂng gaëp vò thuû lónh nghóa quaân Lam Sôn ôû Loãi Giang. OÂng trao cho Leâ Lôïi baûn chieán löôïc ñaùnh ñuoåi quaân Minh maø söû saùch Vieät Nam goïi laø Bình Ngoâ saùch.
Trong baøi töïa öùc Trai di taäp, Ngoâ Thì Vinh cho bieát: Bình Ngoâ saùch "hieán möu tröôùc lôùn khoâng noùi ñeán vieäc ñaùnh thaønh, maø laïi kheùo noùi ñeán vieäc ñaùnh vaøo loøng ngöôøi".
Leâ Lôïi khen chieán löôïc cuûa Nguyeãn Traõi laø ñuùng. Vaø oâng ñaõ vaän duïng chieán löôïc naøy ñeå ñaùnh quaân Minh. Töø ñaây, oâng thöôøng giöõ Nguyeãn Traõi gaàn beân mình ñeå cuøng baøn möu tính keá ñaùnh quaân Minh.
Cuoái naêm 1426, Leâ Lôïi laäp baûn doanh ôû baûn Boà Ñeá (Gia Laâm). Taïi ñaây, oâng cho döïng moät caùi choøi cao ngang baèng thaùp Baùo Thieân ôû Ñoâng Quan. 
Leâ Lôïi ngoài taàng thöù nhaát cuûa choøi, Nguyeãn Traõi ngoài taàng thöù hai. Hai nhaân vaät luoân luoân trao ñoåi yù kieán vôùi nhau.
Trong khaùng chieán, Nguyeãn Traõi chuû tröông phaûi döïa vaøo daân thì môùi ñaùnh ñöôïc giaëc, cöùu ñöôïc nöôùc. Khi khaùng chieán ñaõ thaéng lôïi, oâng cuõng thaáy raèng phaûi lo ñeán daân, thì môùi xaây döïng ñöôïc ñaát nöôùc. Trong tôø bieåu taï ôn ñöôïc cöû giöõ chöùc Giaùn nghò ñaïi phu tri tam quaân sö, oâng ñaõ vieát: "Cho nhöõng muoán, vieäc coá nhaân ñaõ muoán: ñeå taâm daân chuùng, mình lo tröôùc ñieàu thieân haï phaûi lo".
Naêm 1437, khi vua Leâ Thaùi Toâng cöû oâng ñònh ra leã nhaïc, oâng cuõng noùi cho vua bieát nhöõng ñieàu maø vua phaûi laøm tröôùc heát laø chaên nuoâi nhaân daân:
- Daùm mong Beä haï ruû loøng yeâu thöông vaø chaên nuoâi muoân daân khieán cho trong thoân cuøng xoùm vaéng, khoâng coù moät tieáng hôøn giaän oaùn saàu. Ñoù töùc laø giöõ ñöôïc caùi goác cuûa nhaïc.
Do luoân luoân "lo tröôùc ñieàu thieân haï phaûi lo, vui sau caùi vui cuûa thieân haï", Nguyeãn Traõi luùc naøo cuõng soáng moät cuoäc ñôøi giaûn dò, caàn kieäm lieâm chính. Nhaø cuûa oâng ôû Ñoâng Kinh (Thaêng Long) chæ laø moät tuùp nhaø tranh (goùc thaønh Nam leàu moät gian). Khi oâng cai quaûn coâng vieäc quaân daân ôû haûi ñaûo Ñoâng Baéc, nhaø cuûa oâng ôû Coân Sôn "boán maët troáng traûi, xaùc xô chæ coù saùch laø giaøu thoâi" (thô Nguyeãn Moäng Tuaân, baïn Nguyeãn Traõi).
Baøi Bình Ngoâ ñaïi caùo cuûa oâng laø moät "thieân coå huøng vaên". Ñoù laø moät thieân anh huøng ca baát huû cuûa daân toäc.
Quaân trung tö meänh taäp cuûa Nguyeãn Traõi laø nhöõng thö töø do oâng vieát trong vieäc giao thieäp vôùi quaân Minh. Nhöõng thö naøy laø nhöõng taøi lieäu cuï theå chöùng minh ñöôøng loái ngoaïi giao v