Tiết 6
Đọc văn: CÂU CÁ MÙA THU
(Thu điếu)
-Nguyễn Khuyến-
A.MỤC TIÊU BÀI HỌC:
Giúp HS:
-Cảm nhận được vẻ đẹp của cảnh thu điển hình cho mùa thu làng cảnh VN vùng đồng bằng BB
-Vẻ đẹp tâm hồn thi nhân: tấm lòng yêu thiên nhiên, quê hương đất nước, tâm trạng thời thế
-Thấy được tài năng thơ Nôm Nguyễn Khuyến với bút pháp nghệ thuật tả cảnh, tả tình, nghệ thuật gieo vần, sử dụng từ ngữ
B.TIẾN TRÌNH DẠY HỌC:
*Ổn định:
*KT bài cũ: Qua bài thơ tự tình của HXH, ý nghỉa nhân văn toát lên từ bài thơ là gì?
*Bài mới:
Hoạt động của GV và HS
Yêu cầu cần đạt


Trên cơ sở tiểu dẫn của SGK, GV giới thiệu ngắn gọn TG Nguyễn Khuyến và chùm thơ thu của ông






















Em biết gì về vị trí cũng như giá trị của bài thơ?





GV yêu cầu HS đọc bài thơ, nhận xét và nêu câu hỏi
Điểm nhìn cảnh thu của TG có gì đặc sắc? Từ điểm nhìn ấy nhà thơ đã bao quát được cảnh thu ấy như thế nào?




Những từ ngữ hình ảnh nào gợi lên được nét riêng của cảnh sắc thu? Hãy cho biết đó là cảnh sắc thu ở miền nào?









Em có nhận xét gì về không gian trong bài thơ qua các chuyển động, màu sắc, hình ảnh, âm thanh?
Câu thơ cuối cung có 2 cách hiểu, nên hiểu theo cách nào để hợp với tâm trạng của TG?






Vậy đằng sau cái vẻ thanh sơ đượm buồn của bức tranh thu ấy là gì?Phải chăng là nổi lòng của thi nhân?
Đề tài bài thơ là câu cánhưng sự thực TG có chủ đích câu không?





















GV có thể so sánh với chữ vèo trong câu thơ của Tản Đà “Vèo trông lá rụng đầy sân”























GV gọi HS khái quát lại toàn bộ nội dung và nghệ thuật vừa học, sau đó nhấn mạnh:








GV lưu ý HS phần ghi nhớ
I.Tìm hiểu chung:



1.Tác giả:
- Nguyễn Khuyến (1835-1909), hiệu là Quế Sơn, lúc nhỏ tên Nguyễn Thắng, sinh tại quê ngoại-xã Hoàng Xá, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định, lớn lên và sống chủ yếu ở quê nội-xã Yên Đỗ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam
-Xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo. Ông từng đỗ đầu 3 kì thi Hương, Hội, Đình, nên được gọi là Tam nguyên Yên Đỗ. Nguyễn Khuyến làm quan chỉ hơn 10 năm rồi về quê dạy học và sống thanh bạch ở quê nhà. Là người có tài năng và có cốt cách thanh cao, có tấm lòng yêu nước thương dân, suốt đời gắn bó với làng cảnh VN
-Sáng tác cả chữ Hán lẫn chữ Nôm, hiện còn khoảng 800 bài gồm thơ, văn, câu đối, nhưng chủ yếu là thơ. Thơ NK nói lên tình yêu quê hương đất nước, gia đình , bè bạn; phản ánh cuộc sống đạm bạc của những người nông dân thuần phác; châm biếm đả kích thực dân phong kiến. Đóng góp nổi tiếng của ông là ở tài năng thơ Nôm
2.Bài thơ:
-Đây là 1 trong số 3 bài thơ Nôm viết về mùa thu nức danh nhất của Nguyễn Khuyến
-Bài thơ cho thấy vẻ đẹp điển hình của mùa thu làng cảnh VN. Đồng thời thể hiện được tâm hồn gắn bó với làng cảnh quê hương cùng tài năng thơ Nôm đặc sắc trong bút pháp tả cảnh tả tình của ông
II. Đọc-hiểu:




1.Cảnh thu:
- Điểm nhìn: Từ chiếc thuyền
mặt ao
bầu trời
ngõ trúc
ao thu
thuyền câu. Tức là từ gần đến cao xa, rồi từ cao xa trở lại gần. Cảnh sắc mùa thu mở ra nhiều hướng thật sinh động
-Không khí mùa thu được gợi lên từ sự dịu nhẹ , thanh sơ của cảnh vật:
trong veo
+Sắc thu:-biếc Trong sáng thanh
xanh ngắt khiết
hơi gợn tí
+Nét thu:khẻ đưa vèo Nhẹ nhàng thanh
lơ lửng thoát
Hoà sắc tạo hình. Bởi thế nét riêng về mùa thu, cái hồn dân dã được gợi lên từ khung ao hẹp, từ cánh bèo, từ ngõ trúc quanh co
Khí thu điển hình cho mùa thu của làng cảnh VN
-Không gian đẹp nhưng tĩnh lặng và đượm buồn:
sóng hơi gợn
mây lơ lửng Nhẹ
Những chuyển động: khẽ
lá khẽ đưa
cá đớp động
Thủ pháp lấy động tả tĩnh (NT miêu tả phương Đông). Những chuyển động rất nhẹ, khẽ không đủ tạo âm thanh . Tiếng cá đớp mồi càng tăng thêm sự yên ắng tĩnh mịch của cảnh vật. Cái tĩnh bao trùm lại được gợi lên từ những cái động rất nhỏ
Không gian điển hình cho mùa thu làng quê VN


2.Tình thu:
-Nói chuyện câu cá nhưng thực ra không chú ý vào việc câu cá. Nói câu cá nhưng thực chất là để đón nhận trời thu cảnh thu vào lòng
Phải là người thật sự hoà vào cảnh, trải lòng mình với trời đất vũ trụ, phải thật sự tĩnh lặng trong cõi lòng thì mới nghe được những rung động nhỏ nhất của trời đất
-Không gian tĩnh lặng đem đến sự cảm nhận về một nổi cô quạnh, uẩn khúc trong tâm hồn nhà thơ:
+Những gam màu xanh gợi cảm giác se lạnh. Cái lạnh của cảnh thu trời thu như thấm cào tâm hồn nhà thơ hay chính cái lạnh từ tâm hồn nhà thơ lan toả ra cảnh vật? Dễ thường có cả hai. Cái lạnh của trời thu cộng hưởng với những buồn vắng trong cõi lòng nhà thơ tạo nên những điệu xanh thật ấn tượng
+Cái đưa vèo của lá không chỉ tả ngoại cảnh mà còn nói tâm cảnh, cảm giác về sự trôi chảy của thời gian. Phải chăng đó còn là sự day dứt, trăn trở với những điều mà nhà thơ còn chưa làm được cho dân cho nước?
+Câu thơ cuối cùng “Cá đâu đớp động dưới chân bèo”. Câu cá nhưng không mong có cá, muốn tìm một chút thư thái thanh thản trong lòng mình mà cũng không được. Những tâm sự khó có thể nói thành lời!...
*Qua bài Câu cá mùa thu, người đọc cảm nhận ở NK một tâm hồn gắn bó tha thiết với thiên nhiên đất nước, một tấm lòng yêu nước thầm kín nhưng không kém phần sâu sắc
3.Những thành công về nghệ thuật:
-Ngôn ngữ giản dị trong sáng đến kì lạ, có khả năng diễn tả những biểu hiện rất tinh tế của sự vật, những uẩn khúc thầm kín khó giải bày của tâm trạng.
VD: Vần eo-tử vận, khó làm, được NK sử dụng một cách thần tình. Trong bài thơ này nó góp phần diễn tả một không gian vắng lặng thu nhỏ dần, phù hợp với tâm trạngđầy uẩn khúc của cá nhân
-Nghệ thuật tạo hình phương Đông rất đặc sắc: động
tĩnh. Để gợi nên cái yên ắng của cảnh vật, cái tĩnh lặng của tâm trạng TG đã xen vào bức tranh thu một nét động duy nhất “Cá đâu đớp động dưới chân bèo”
III.Tông kêt:

-Về nội dung: Cảnh mang vẻ đẹp điển hình cho mùa thu làng cảnh VN. Cảnh đẹp nhưng phảng phất buồn, vừa phản ánh tình yêu quê hương đất nước, vừa cho thấy tâm sự thời thế của TG
-Về nghệ thuật: Thơ xưa khi viết về mùa thu thường có hình ảnh ước lệ: sen tàn cúc nở, lá ngô đồng rụng, rừng phong lá đỏ,…nhưng thơ thu của NK đã có những nét vẽ hiện thực hơn, hình ảnh, từ ngữ đậm đà chất dân tộc
IV.Luyện tập:
Cái hay của nghệ thuật sử dụng từ ngữ trong bài thơ:
-Cảnh thanh sơ dịu nhẹ được gợi lên qua các tính từ: trong veo, biếc, xanh ngắt; các cụm động từ: gợn tí, khẽ đưa, lơ lửng,
-Từ vèo trong câu thơ thứ 4 nói lên tâm sự thời thế của nhà thơ
-Vần eo được TG dùng thần tình, gợi nên cái không gian thu nhỏ, vắng lặng rất phù hợp với tâm trạng của nhà thơ lúc bấy giờ