BÀI. CẢNH NGÀY HÈ
(Bảokínhcảnhgiới – bài 43)
NGUYỄN TRÃI
I. KIẾN THỨC CƠ BẢN
1. TácgiảNguyễnTrãi
NguyễnTrãi (1380 – 1442) hiệulàỨcTrai, quêgốctạilàngNgái (Chi Ngại), huyệnPhượngSơn, lộLạngGiang (nay thuộchuyệnChíLinh, tỉnhHảiDương). Ôngmấtngày 19 - 9 - 1442, tức 16 thángTámnămNhâmTuất, niênhiệuĐạiBảothứba, trongvụánLệ Chi Viên (tứcvụánTrạiVải, huyệnGiaLương, nay thuộcBắcNinh), vụántru di tam tộcoankhốcnổitiếngtronglịchsửViệt Nam. Ônglànhàvănhoá, nhàthơlớncủadântộc, ngườimởđầuchosángtácthơNôm ở Việt Nam. Cảnhngàyhè làmộttrongnhữngbàithơđặcsắctrongtập Quốcâmthitập, mộttậpthơNômđượcxemlàcổnhất.
2. Về Quốcâmthitập
-       LàtậpthơNômsớmnhấtcònlạiđếnhôm nay. Nólàmột “bônghoanghệthuậtđầumùa” củathơ ca TiếngViệt.
-       Vềnội dung, Quốcâmthitập phảnánhvẻđẹp con ngườiNguyễnTrãi (lítưởngnhânnghĩa; lòngyêunước, thươngdân; tìnhyêuthiênnhiên, quêhương, con người, cuộcsống,…).
-       Vềnghệthuật, tácgiả Quốcâmthitập vậndụngmộtcáchthànhthụcthểthơthấtngônđườngluậtcủaTrungQuốc. Tuynhiên, cóchỗNguyễnTrãilạichenvàomộtsốcâuthơlụcngônthíchhợp (mộtsựphácáchtrongsángtạonghệthuậtcủanhàthơ).
Bàithơ Cảnhngàyhè thểhiệnvẻđẹpđộcđáocủabứctranhngàyhèvàvẻđẹptâmhồnyêuthiênnhiên, yêuđời, yêunhândân, đấtnướccủaNguyễnTrãi.Bàithơmangvẻđẹpbìnhdị, tựnhiên, cósựđanxencâulụcngôn (sáuchữ) vàbàithơthấtngôn (bảychữ).
II. PHÂN TÍCH NỘI DUNG
1. Mạchcảmxúccủabàithơ
Từthưthái, thanhthảnphasắctháibấtđắcdĩ, cóphầnchánngánđếnhứngkhởi, phấnchấnđólàmạchcảmxúccủa Cảnhngàyhè.
2. Bứctranhmùahè
Cảnhngàyhèhiệnrathậtđẹp, đầysứcsốngvớinhững chi tiếtcụthể, sinhđộng: tánhoèxanhthẫmcherợp, thạchhựubênhiênnhàcònphunmàuđỏ, senhồngtrongaongátmùihương, tiếnglaoxaovọnglạitừlàngchài, tiếngvenhưtiếngđànvangdộilên. Bứctranhchothấysứcsốngsinhsôi, rạorựckhắpnơinơi.
3. Nghệthuậtsửdụngtừngữ
Miêutảcảnhngàyhè, tácgiảđãsửdụngcácđộngtừ, tínhtừ, từláygiàusứcgợihìnhtượngvàcảmgiác. Ở câu 2, 3, 4, 5, 6 làcáctừ: đùnđùn, giương, phun, đỏ, tiễn, laoxao, dắngdỏi. Từđùnđùn gợitảsắcxanhthẫmcủatánhoèlớplớp, liêntiếptuônra, giươngrộngra; từ phun gợisựnổibật, bắtmắtcủamàuđỏhoalựu; tiễn (ngát, nức) gợitảsứclantoảcủahươngsen; từlaoxao, dắngdỏi đảolêntrước chợcá, cầmve làmnổibậtâmsắcrộnràng, râm ran rấtriêngcủamùahè. Dướicáinhìncủatácgiả, nhữngsựvậtvốn tĩnh trởnên động.Chuyển tĩnh thànhđộng, sựcảmnhậncảnhngàyhècủanhàthơbộclộrõtìnhyêusựsốngsinhsôi, cái động củathiênnhiên, cảnhvậtphảnánhcái động tronglòngngười.
4. Nhịpđiệuvàtiếttấugiàusứcgợitả
Bứctranhngàyhèsinhđộngkhôngnhữngđượcgợitảbằnghìnhảnhmàusắc, âmthanh, sựchuyểnđộngtinhtếcủasựvậtmàcònthểhiện ở nhịpđiệu, tiếttấu.Vớiđặcđiểmvềsốcâu (8 câu), cáchgieovần (cuốicáccâu 1, 2, 4, 6, 8), lốiđốingẫu ở hailiêngiữa (cặpcâu 3 – 4, 5 – 6) thìvẫnthấyđâylàbàithơthấtngônbátcú.Nhưngbàithơcómộtsốđiểmkhác so vớithấtngônbátcúĐườngluật:
-       Câu 1 vàcâu 8 chỉcósáuchữnênchúngthànhnhữngcâuđộclập, khônggắnvớicâu 2 vàcâu 7 thànhliênnhưthểthơĐườngluật.
-       Đadạnghơnvềnhịpđiệu:
+         Câu 1: 1 / 2 / 3
+         Câu 2: 4 / 3 (hoặc 1 / 3 / 3
+         Câu 3: 3 / 4
+         Câu 4: 3 / 4
+         Câu 5: 2 / 2 / 3
+         Câu 6: 2 / 2 / 3
+         Câu 7: 3 / 4
+         Câu 8: 3 / 3.
5. Tâmsựcủanhàthơ
Sắctháicủacảnhvậttrongbứctranhvềsựsốngmùahèđãchothấytâmtrạngphấnchấntrướcvẻđẹpcủacuộcsốngđã “phávỡ” cáitĩnhtạicủacuộcsốngnhàndậtthuầntuý, qua đóbộclộniềmquyếnluyến, thiếtthalớnvớicuộcđời. Nỗilòngcủanhàthơđốivớiđời, vớicuộcsốngnhândânhiệnrarõnét ở haicâucuốibài.ÔngnóiđếncâyđàncủaNguThuấnvớimongướcthanhbình, no đủchomuôndân. Niềmthathiết, gắnbóvớiđờiđượccụthểbằngniềmmongmỏigiàuđủchonhândân.Ngaycảtrongkhônggiannhàndật, ý thức nhậpthế, giúpđờiluônthườngtrựctrongtâmhồnNguyễnTrãi.
6. Cảnhvàtìnhtrongbàithơđượckếthợphàihoà.
Tảcảnhngàyhè, bàithơlàmộtbứctranhtrànđầysứcsống.Sứcsốngcủasựvậttrongtrongbứctranhtảcảnhmùahècũngthểhiệncảmxúc, niềmyêuđờitrongtâmhồnnhàthơ.Cảnhgợicảmxúc, cảmxúc chi phốicáinhìnvàtáihiệncảnhvật.