III Cái Chết
Cái chết dường là một câu hỏi làm con người lo sợ nhất. Câu hỏi đó dường như là câu hỏi chính đặt giữa những thắc mắc của con người về lẽ huyền. Cái chết mang lại cho con người cái gì? Ý nghĩa của cái chết là gì? Ba câu hỏi đó đã được nhiều nhà triết học tây phương nghiên cứu, nhưng dường như là chưa có ai có câu trả lời xác đáng.
Trong sách Nam Hoa Kinh, Trang Tử, chương Chí Lạc, theo bút pháp đặc biệt của ông, cũng đã từng nhiều phen trả lời những câu hỏi này. Tiêu biểu là đoạn sau đây[11]:
Thầy Trang sang Sở, thấy cái đầu lâu không, có hình trọc lốc, xâu bắng chiếc roi ngựa, nhân mà hỏi rằng :
- Kia ngươi tham sống mất lẽ, mà đến nỗi này chăng? Hay ngươi có truyện mất nước; có tội rìu búa mà đến nỗi này chăng? Hay ngươi có nết chẳng hay, thẹn nỗi để xấu cho cha mẹ vợ con, mà đến nỗi này chăng? Hay ngươi chrết đói chết rét mà dến nỗi này chăng? Hay vì xuân thu ngươi đã đáng thế này chăng?
Nói thế rồi gối chiếc đầu lâu mà ngủ. Nửa đêm đầu lâu hiện lên trong chiêm bao mà rằng:
- Lời ngươi nói giống như kẻ biện sĩ. Phàm những truyện ngươi nói đều là lụy cho đời người. chết thì không có nhưng cái ấy. Ngươi muốn nghe thuyết chết chăng?
Thầy Trang đáp :
- Phài!
Đầu lâu nói:
- Chết thì không có vua ở trên, không có tôi ở dưới. Cũng không có truyện bốn mùa. Theo đó lấy Trời Đất làm Xuân Thu. Dù cái sướng của kẻ nghảng mặt sang Nam mà làm vua cũng không thể hơn được
Thầy Trang không tin hỏi
- Tôi sai thần Tư Mệnh làm sống hình ngươi; cho ngươi nẩy ra xương thịt, de dẻ; trả lại cha mẹ vợ con, làng xóm, kẻ quen biết cho ngươi. Ngươi muốn thế chăng?
Đầu lâu nhăn mặt nhăn trán mà rằng:
Tôi sao có thể bỏ cái sung sướng của ông vua quay mặt về phương Nam, mà lại chịu cái khó nhọc ở nhân gian?
Tiêu biểu cho con người buông bỏ cái có, dưòng như không có hình ảnh nào tượng trưng rõ rệt hơn chiếc đầu lâu. Chiếc đầu lâu rỗng, không những không còn gì là cái có ngoại lai mà cái có nội thân, như bộ não cũng đã chút bỏ. Câu chuyện của Trang Tử trao đổi với cái đầu lâu trên đây, cho thấy dương như khi chút bỏ cái có đến như hình ảnh cái đầu lâu, thì con người đã đồng nhất được vói cái diệu huyền, hay nói vắn tắt theo ngôn từ Đạo Lão là con người đã huyền đồng. Trang Tử không cho biết là cõi diệu huyền này như thế nào. Nhưng cái đầu lâu thì cho mình sung sướng như ông vua, không phải một ông vua bận bịu vì việc trị nước dẹp loạn, mà một ông vua ngảnh mặt về Nam, ông vua thủa nước nhà thanh bình. Trong cảnh đó, cái đầu lâu khước từ không nhận lại những cái có: cha mẹ vợ con làng xóm. Lời khước từ này tương tự như lời Thằng Bờm khước từ ba bò chín trâu, ao sau cá mè cùng bè gỗ lim và con chim đồi mồi mà mỉm cười với nắm sôi. Lời khước từ của cái đầu lâu còn cho thấy hình ảnh của dòng nước mắt nàng Lệ Cơ sau khi biết mùi sô hoạn bên vua nước Tấn, để hiểu ra tại sao con người trong cõi chết còn hối tiếc là đã mong sống dài hơn trên trần thế. Tóm lại Trang Tử cho người đọc thấy là cõi chết không có gì đáng sợ, mà dương như Trang Tử muốn cho người đọc thấy là trong cõi chết có thể có lắm điều hấp dẫn.
Phải chăng vì vậy, trong những bài thơ Nguyễn Khuyến viết về cái chết, trên ba ngả:
.   cái chết của người, .   cái chết của ta, và .   cái chết của người thân của ta
người đọc thơ đều không gặp những hình ảnh đáng ghê sợ?
Tiêu biểu cho ý thơ về cái chết của người, Nguyễn Khuyến có hai bài. Một là bài :
春 夜 憐 蛾 Xuân Dạ Liên Nga 羨 爾 纖 纖 一 羽 翰  Tiện nhĩ tiêm tiêm nhất vũ hàn 投 明 而 死 死 而 安 Đầu minh nhi tử tử nhi an 若 為 倘 猝 臨 宜  Nhược vi thảng thốt lâm nghi dị 到 得 逡 巡 辯 亦 難 Đáo đắc thoan tuần biện diệc nan 素 賦 知 能 猶 未 泯 Tố phú tri năng do vị dẫn 當 前 名 利 不 相 關 Đương tiền danh lợi bất tương quan 孤 燈 殺 爾 猶 憐 爾 Cô đăng sát nhĩ do liên nhĩ 到 得 成 灰 淚 未 乾 Đáo đắc thành hôi lệ vị can.
dịch là
Đêm Xuân Thương