Bài giảng toán trung cấp kỹ thuật
- 0 / 0
-
(Tài liệu chưa được thẩm định)
Nguồn:
Người gửi: Hà Thị Hà
Ngày gửi: 10h:44' 10-01-2026
Dung lượng: 1.2 MB
Số lượt tải: 0
Nguồn:
Người gửi: Hà Thị Hà
Ngày gửi: 10h:44' 10-01-2026
Dung lượng: 1.2 MB
Số lượt tải: 0
Số lượt thích:
0 người
Möc löc
CC KÞ HIU
7
1. HM SÈ NHIU BIN SÈ
9
1.1.
1.2.
1.3.
Kh¡i ni»m mð ¦u
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Khæng gian metric
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9
1.1.2.
ành ngh¾a h m sè n bi¸n sè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10
1.1.3.
Giîi h¤n cõa h m nhi·u bi¸n
1.1.4.
Sü li¶n töc cõa h m nhi·u bi¸n
¤o h m ri¶ng v vi ph¥n
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
11
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
12
1.2.1.
ành ngh¾a ¤o h m ri¶ng
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
12
1.2.2.
Vi ph¥n to n ph¦n
1.2.3.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
13
¤o h m ri¶ng v vi ph¥n c§p cao . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
14
1.2.4.
Cæng thùc Taylor èi vîi h m nhi·u bi¸n . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16
Cüc trà cõa h m nhi·u bi¸n
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16
1.3.1.
Cüc trà tü do cõa h m nhi·u bi¸n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16
1.3.2.
Cüc trà câ i·u ki»n cõa h m nhi·u bi¸n
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
20
1.3.3.
Gi¡ trà lîn nh§t v nhä nh§t cõa h m nhi·u bi¸n tr¶n mi·n âng, bà ch°n
22
B i tªp ch÷ìng 1
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2. TCH PH N KP V TCH PH N ×ÍNG LOI II
2.1.
2.2.
2.3.
25
29
T½ch ph¥n k²p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
29
2.1.1.
ành ngh¾a
29
2.1.2.
C¡ch t½nh t½ch ph¥n k²p trong h» tåa ë ·c¡c
. . . . . . . . . . . . . .
31
2.1.3.
êi bi¸n sè trong t½ch ph¥n k²p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
35
Ùng döng cõa t½ch ph¥n k²p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
41
2.2.1.
Ùng döng h¼nh håc v cì håc cõa t½ch ph¥n k²p . . . . . . . . . . . . . .
41
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
T½ch ph¥n ÷íng lo¤i hai . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
46
2.3.1.
ành ngh¾a v t½nh ch§t
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
46
2.3.2.
C¡ch t½nh
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
48
2.3.3.
Cæng thùc Green
2.3.4.
i·u ki»n º t½ch ph¥n ÷íng khæng phö thuëc ÷íng l§y t½ch ph¥n . . .
54
2.3.5.
Tr÷íng hñp ÷íng l§y t½ch ph¥n l mët ÷íng trong khæng gian . . . . .
56
B i tªp ch÷ìng 2
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3. PH×ÌNG TRNH VI PH N
3.1.
9
1.1.1.
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n c§p 1
49
58
63
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
63
3.1.1.
¤i c÷ìng v· ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n c§p 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . .
63
3.1.2.
Ph÷ìng tr¼nh khuy¸t
64
3.1.3.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n c§p mët câ bi¸n sè ph¥n ly(Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n
c§p mët t¡ch bi¸n ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
66
2
MÖC LÖC
3.1.4.
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n ¯ng c§p c§p 1 (Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n thu¦n nh§t
c§p 1)
3.2.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
68
3.1.5.
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n tuy¸n t½nh c§p 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
69
3.1.6.
Ph÷ìng tr¼nh Becnully . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
71
3.1.7.
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n c§p 1 to n ph¦n
. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
71
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
73
3.2.1.
¤i c÷ìng v· ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n c§p 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . .
73
3.2.2.
Ph÷ìng tr¼nh khuy¸t
74
3.2.3.
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n tuy¸n t½nh c§p hai câ h» sè thay êi
3.2.4.
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n tuy¸n t½nh c§p hai câ h» sè khæng êi
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n c§p 2
B i tªp ch÷ìng 3
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . .
76
. . . . . . .
79
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
84
4. MA TRN - ÀNH THÙC - H PH×ÌNG TRNH TUYN TNH
4.1.
4.2.
4.3.
4.4.
4.5.
Ma trªn
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
87
87
4.1.1.
Kh¡i ni»m ma trªn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
87
4.1.2.
Mët sè d¤ng °c bi»t cõa ma trªn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
87
4.1.3.
Ph²p to¡n tr¶n ma trªn
89
4.1.4.
Bi¸n êi sì c§p tr¶n ma trªn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ành thùc
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.2.1.
ành ngh¾a
4.2.2.
T½nh ch§t
4.2.3.
T½nh ành thùc b¬ng bi¸n êi sì c§p
91
92
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
92
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
92
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
95
Ma trªn nghàch £o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
96
4.3.1.
ành ngh¾a
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
96
4.3.2.
T½nh ch§t
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
96
4.3.3.
T¼m ma trªn nghàch £o b¬ng phö ¤i sè . . . . . . . . . . . . . . . . . .
98
4.3.4.
T¼m ma trªn nghàch £o b¬ng ph÷ìng ph¡p Gauss-Jordan
99
. . . . . . . .
H¤ng cõa ma trªn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
4.4.1.
ành ngh¾a
4.4.2.
T¼m h¤ng cõa ma trªn b¬ng bi¸n êi sì c§p
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
H» ph÷ìng tr¼nh tuy¸n t½nh
. . . . . . . . . . . . . . . . 100
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
4.5.1.
ành ngh¾a
4.5.2.
Gi£i h» ph÷ìng tr¼nh b¬ng ma trªn nghàch £o . . . . . . . . . . . . . . . 102
4.5.3.
Gi£i h» ph÷ìng tr¼nh b¬ng ph÷ìng ph¡p Cramer . . . . . . . . . . . . . . 102
4.5.4.
Gi£i h» ph÷ìng tr¼nh b¬ng ph÷ìng ph¡p Gauss
4.5.5.
Gi£i v bi»n luªn h» ph÷ìng tr¼nh düa v o ành lþ Kronecker-Capelli
4.5.6.
H» ph÷ìng tr¼nh tuy¸n t½nh thu¦n nh§t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
B i tªp ch÷ìng 4
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
. . . . . . . . . . . . . . 104
. . 105
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
A. PHP TNH VI, TCH PH N HM SÈ MËT BIN SÈ
PHP TNH VI, TCH PH N HM SÈ MËT BIN SÈ
121
121
A.1. nh x¤ v h m sè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
A.1.1. C¡c ành ngh¾a v· ¡nh x¤ v h m sè
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
A.1.2. H m sè sì c§p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
A.2. Ph²p t½nh vi ph¥n h m mët bi¸n
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
A.2.1. ¤o h m v vi ph¥n c§p mët
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
A.2.2. ¤o h m v vi ph¥n c§p cao . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134
A.2.3. C¡c ành lþ v· gi¡ trà trung b¼nh v mët sè ùng döng cõa chóng . . . . . 135
A.3. Ph²p t½nh t½ch ph¥n h m mët bi¸n
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
A.3.1. T½ch ph¥n b§t ành . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
MÖC LÖC
3
A.3.2. T½ch ph¥n x¡c ành . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
A.3.3. T½ch ph¥n suy rëng trong tr÷íng hñp cªn l§y t½ch ph¥n l væ h¤n
TI LIU THAM KHO
. . . . 157
159
Danh s¡ch h¼nh v³
1.1
V½ dö 1.11 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
23
1.2
V½ dö 1.12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
24
2.1
ành ngh¾a t½ch ph¥n k²p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
29
2.2
T½ch ph¥n mi·n têng qu¡t 1
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
33
2.3
T½ch ph¥n mi·n têng qu¡t 2
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
33
2.4
êi thù tü t½ch ph¥n
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
33
2.5
V½ dö 2.3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
34
2.6
V½ dö 2.4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
34
2.7
V½ dö 2.5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
34
2.8
V½ dö 2.6 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
36
2.9
V½ dö 2.7 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
36
2.10 Mi·n qu¤t 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
37
2.11 Mi·n qu¤t 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
37
2.12 Mi·n qu¤t 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
37
2.13 V½ dö 2.8 a) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
38
2.14 V½ dö 2.8 b)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
38
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
38
2.16 V½ dö 2.10 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
39
2.17 Chó þ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
39
2.18 V½ dö 2.11 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
41
2.19 V½ dö 2.12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
41
2.20 Di»n t½ch m°t cong
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
42
2.21 V½ dö 2.13 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
43
2.22 V½ dö 2.14 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
43
2.23 V½ dö 2.15 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
44
2.24 V½ dö 2.16 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
45
2.25 V½ dö 2.17 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
45
2.26 V½ dö 2.18 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
46
2.27 V½ dö 2.19 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
46
2.28 ành ngh¾a t½ch ph¥n ÷íng lo¤i 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
47
2.15 V½ dö 2.9
2.29 V½ dö 2.20 a)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
48
2.30 V½ dö 2.20 b)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
48
2.31 V½ dö 2.21 a)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
49
2.32 V½ dö 2.21 b)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
49
2.33 Cæng thùc Green
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
51
2.34 Cæng thùc Green
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
51
2.35 Cæng thùc Green
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
52
2.36 Cæng thùc Green
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
52
2.37 V½ dö 2.22 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
52
2.38 V½ dö 2.23
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
52
2.39 T½ch ph¥n khæng phö thuëc ÷íng l§y t½ch ph¥n . . . . . . . . . . . . . . . . . .
54
2.40 T½ch ph¥n khæng phö thuëc ÷íng l§y t½ch ph¥n . . . . . . . . . . . . . . . . . .
54
DANH SCH HNH V
5
2.41 T½ch ph¥n khæng phö thuëc ÷íng l§y t½ch ph¥n . . . . . . . . . . . . . . . . . .
55
2.42 H» qu£ 2.5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
56
A.1
H m l÷ñng gi¡c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
A.2
H m arctan
A.3
H m arccotan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
A.4
ành ngh¾a t½ch ph¥n x¡c ành . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
6
DANH SCH HNH V
CC KÞ HIU
N: Tªp c¡c sè tü nhi¶n;
N∗ : Tªp c¡c sè nguy¶n d÷ìng;
R : Tªp c¡c sè thüc;
R∗ : Tªp c¡c sè thüc kh¡c 0;
R∗+ : Tªp c¡c sè thüc d÷ìng;
R+ : Tªp c¡c sè thüc khæng ¥m;
∆ : Bt ¦u chùng minh;
: K¸t thóc chùng minh.
? : ành ngh¾a
♦ : ành lþ
♦: M»nh ·
5: H» qu£
•: V½ dö
∗: Chó þ
8
DANH SCH HNH V
Ch֓ng 1
HM SÈ NHIU BIN SÈ
1.1. Kh¡i ni»m mð ¦u
1.1.1. Khæng gian metric
Kþ hi»u
Rn
x = (x1 , x2 , ..., xn ), m ta công gåi l c¡c iºm.
x = (x1 , x2 , ..., xn ) v y = (y1 , y2 , ..., yn ) cõa Rn l biºu thùc
l tªp c¡c bë câ thù tü n sè thüc
Ta gåi kho£ng c¡ch giúa hai iºm
È
(x1 − y1 )2 + (x2 − y2 )2 + ... + (xn − yn )2 .
d(x, y) =
D¹ th§y kho£ng c¡ch trong
Rn
÷ñc cho bði (1.1) câ ba t½nh ch§t cì b£n sau cõa metric:
(a)
d(x, y) ≥ 0, ∀x, y ∈ Rn , d(x, y) = 0 ⇔ x = y;
(b)
d(x, y) = d(y, x), ∀x, y ∈ Rn ;
(c)
d(x, y) ≤ d(x, z) + d(z, y), ∀x, y, z ∈ Rn .
Nh÷ vªy tªp
Rn
(1.1)
vîi kho£ng c¡ch ÷ñc cho bði cæng thùc (1.1) l khæng gian metric [2, tr
39].
Gi£ sû
x∗ ∈ Rn
v
ε > 0.
Ta gåi
ε
- l¥n cªn cõa
x∗
l tªp hñp sau cõa
Rn
:
Vε (x∗ ) = {x ∈ Rn |d(x, x∗ ) < ε}.
Ta gåi l¥n cªn cõa
x∗
cõa
0
x
÷ñc kþ hi»u l
∗
∗
V
n
∗
l måi tªp cõa R chùa ÷ñc mët ε - l¥n cªn n o â cõa x . L¥n cªn
0
(x∗ ). Tªp Vε (x∗ ) = Vε (x∗ )\{x∗ } ÷ñc gåi l ε- l¥n cªn thõng cõa x∗ .
V (x ) = V (x )\{x } ÷ñc gåi l l¥n cªn thõng cõa x∗ .
n
∗
Gi£ sû D ⊂ R . iºm x ∈ D ÷ñc gåi l iºm trong cõa
Tªp
∗
x∗
∗
D n¸u tçn t¤i mët
ε
- l¥n cªn cõa
n¬m ho n to n trong D . Tªp D ÷ñc gåi l mð n¸u måi iºm cõa D ·u l iºm trong cõa
nâ.
iºm
y ∗ ∈ Rn
÷ñc gåi l iºm bi¶n cõa D n¸u måi
ε-
l¥n cªn cõa
x∗
·u vøa chùa iºm
thuëc D, vøa chùa iºm khæng thuëc D. iºm bi¶n cõa D câ thº thuëc D, công câ thº khæng
thuëc D. Tªp c¡c iºm bi¶n cõa D ÷ñc gåi l bi¶n cõa nâ v ÷ñc kþ hi»u l
∂D.
Tªp D ÷ñc gåi l âng n¸u nâ chùa t§t c£ c¡c iºm bi¶n cõa nâ.
∗
∗
l tªp mð. Ta gåi Vε (x ) l qu£ c¦u mð t¥m x , b¡n k½nh ε.
n
∗
n
∗
Bi¶n cõa qu£ c¦u §y l tªp c¡c iºm x ∈ R sao cho d(x, x ) = ε . Tªp {x ∈ R |d(x, x ) ≤ ε}
V½ dö
ε-
l¥n cªn
Vε (x∗ )
cõa
x∗
l mët tªp âng v ÷ñc gåi l qu£ c¦u âng t¥m
x∗ ,
b¡n k½nh
ε.
HM SÈ NHIU BIN SÈ
10
Tªp D ÷ñc gåi l bà ch°n n¸u tçn t¤i mët qu£ c¦u chùa nâ.
Tªp D ÷ñc gåi l li¶n thæng n¸u câ thº nèi hai iºm b§t ký cõa D b¬ng mët ÷íng li¶n
töc n¬m ho n to n trong D. Tªp D li¶n thæng ÷ñc gåi l ìn li¶n n¸u bi¶n cõa nâ gçm mët
m°t k½n, ÷ñc gåi l a li¶n n¸u bi¶n cõa nâ gçm nhi·u m°t k½n ríi nhau tøng æi mët.
1.1.2. ành ngh¾a h m sè n bi¸n sè
Gi£ sû
D ⊂ Rn
. nh x¤
f :
D
→
R
(x1 , x2 , ...xn ) 7→ u = f (x1 , x2 , ..., xn )
÷ñc gåi l h m sè n bi¸n sè. Tªp D ÷ñc gåi l tªp x¡c ành,
x1 , x2 , ..., xn
÷ñc gåi l c¡c bi¸n
ëc lªp, u ÷ñc gåi l bi¸n phö thuëc cõa h m.
H m hai bi¸n th÷íng ÷ñc kþ hi»u l
z = f (x, y),
cán h m ba bi¸n th÷íng ÷ñc kþ hi»u l
u = f (x, y, z).
V· sau ngo i c¡c chú c¡i nh÷
x, y, z, ...
ta cán kþ hi»u c¡c iºm cõa
Rn
b¬ng c¡c chú c¡i in
M, N, P, .... Công gièng nh÷ vîi h m mët bi¸n sè, vîi h m nhi·u bi¸n sè ta câ quy ÷îc
N¸u h m nhi·u bi¸n sè ÷ñc cho b¬ng biºu thùc gi£i t½ch u = f (x1 , x2 , ..., xn ) v khæng
hoa nh÷
sau:
nâi g¼ th¶m v· tªp x¡c ành cõa h m sè â th¼ ta quy ÷îc tªp x¡c ành cõa nâ l tªp t§t c£
n
c¡c iºm M ∈ R , sao cho f (M ) câ ngh¾a.
V½ dö 1.1.
•
Tªp x¡c ành cõa h m
z=
p
4 − x2 − y 2
l tªp c¡c iºm
(x, y) ∈ R2
tho£ m¢n
4 − x2 − y 2 ≥ 0 ⇔ x2 + y 2 ≤ 4.
â l h¼nh trán t¥m O(0,0), b¡n k½nh b¬ng 2.
1.1.3. Giîi h¤n cõa h m nhi·u bi¸n
C¡c kh¡i ni»m trong möc n y, möc 1.1.4, v trong c¡c ph¦n 1.2, 1.3 ÷ñc tr¼nh b y cho h m
hai bi¸n. Chóng câ thº ÷ñc mð rëng cho h m nhi·u hìn hai bi¸n.
ành ngh¾a 1.1.
?
v vi¸t
Mn → M0
D¹ th§y r¬ng
khi n d¦n ¸n væ
Mn → M0 (n → ∞) ⇔ xn → x0 , yn → y0 (n → ∞).
ành ngh¾a 1.2.
?
Mn (xn , yn ) ∈ R2 , n ∈ N∗ , d¦n ¸n iºm M0 (x0 , y0 ) ∈ R2
cüc hay Mn → M0 (n → ∞) n¸u d(Mn , M0 ) → 0(n → ∞).
Ta nâi d¢y iºm
Gi£ sû h m
z = f (x, y)
0
M0 (x0 , y0 ). Ta nâi h m f câ giîi h¤n l
lim
f (x, y) = l hay lim f (M ) = l n¸u
iºm
(x,y)→(x0 ,y0 )
0
Mn ∈ V (M0 ), ∀n
M →M0
∈ N ∗ , Mn → M0 (n → ∞)
V (M0 ) cõa
M(x,y) d¦n ¸n M0 (x0 , y0 ) v vi¸t
måi d¢y iºm Mn (xn , yn ) thäa m¢n
x¡c ành trong l¥n cªn thõng
khi
vîi
ta ·u câ
lim f (xn , yn ) = l.
n→∞
ành ngh¾a h m câ giîi h¤n væ cüc t÷ìng tü nh÷ ành ngh¾a tr¶n.
Nhªn x²t 1.1.
C¡c t½nh ch§t cì b£n cõa h m sè nh÷: giîi h¤n cõa têng, hi»u, t½ch, th÷ìng,
ành lþ kµp,... v¨n cán óng vîi giîi h¤n cõa h m hai bi¸n.
V½ dö 1.2.
•
1.1 Kh¡i ni»m mð ¦u
(a)
11
(x2 + y 2 ) = 02 + 02 = 0.
lim
(x,y)→(0,0)
∆.Gi£ sû {(xn , yn )}n l mët d¢y d¦n ¸n (0, 0) v x2n +yn2 > 0. Khi â, lim xn = 0, lim yn =
n→∞
n→∞
0,
n
⇒ lim (x2n + yn2 ) = 0 ⇒
n→∞
(b) X²t
√ xy
lim
x2 +y 2
(x,y)→(0,0)
(x2 + y 2 ) = 0
lim
.
(x,y)→(0,0)
. Ta th§y h m
√ xy
x2 +y 2
x¡c ành tr¶n
R2 \{(0, 0)}. Vîi (x, y) 6= (0, 0)
ta câ
0 ≤ | √ xy
2
x +y 2
m
|y| = 0,
lim
(x,y)→(0,0)
| = √ |x|
2
x +y 2
|y| ≤ 1.|y| = |y|,
n¶n theo ành lþ kµp v· giîi h¤n cõa h m sè
√ xy
lim
(x,y)→(0,0)
x2 +y 2
= 0.
1.1.4. Sü li¶n töc cõa h m nhi·u bi¸n
?
ành ngh¾a 1.3.
nâi h m f li¶n töc
m¢n c¡c i·u ki»n
f (x, y) x¡c ành trong tªp D ⊂ R2 , iºm M0 (x0 , y0 ) ∈ D. Ta
t¤i Mo n¸u vîi måi ε > 0 tçn t¤i δ > 0 sao cho vîi måi iºm M(x, y) thäa
M ∈ D, d(M, M0 ) < δ , ta ·u câ
Gi£ sû h m
|f (x, y) − f (x0 , y0 )| < ε.
Theo ành ngh¾a tr¶n, n¸u
Mo
Mo
l iºm cæ lªp cõa D, tùc l trong mët l¥n cªn n o â cõa
ch¿ câ mët iºm duy nh§t cõa D (ch½nh l iºm
Mo ),
th¼ h m f li¶n töc t¤i
iºm giîi h¤n cõa D, tùc l trong måi l¥n cªn thõng cõa
th¼ h m f li¶n töc t¤i
Mo
Mo
Mo .
N¸u
Mo
l
·u câ ½t nh§t mët iºm cõa D,
khi v ch¿ khi
lim f (M ) = f (M0 ),
M →M0
M ∈D
trong â giîi h¤n ð v¸ tr¡i ÷ñc hiºu theo ngh¾a cõa ành ngh¾a 1.2 vîi mët thay êi nhä l èi
∗
vîi d¢y iºm Mn câ th¶m ái häi Mn ∈ D, ∀n ∈ R .
f li¶n töc t¤i måi iºm cõa D ÷ñc gåi l li¶n töc tr¶n D.
H m f ÷ñc gåi l li¶n töc ·u tr¶n D n¸u vîi måi ε > 0 tçn t¤i δ > 0
iºm M, N ∈ D thäa m¢n i·u ki»n d(M, N ) < δ ta ·u câ
H m
sao cho vîi måi c°p
|f (M ) − f (N )| < ε.
H m
f
li¶n töc tr¶n tªp âng, bà ch°n D (tªp compact) câ c¡c t½nh ch§t t÷ìng tü nh÷ h m
mët bi¸n, â l :
f
bà ch°n tr¶n D,
f
¤t ÷ñc gi¡ trà lîn nh§t v nhä nh§t tr¶n D,
f
li¶n töc
·u tr¶n D.
Nhªn x²t 1.2.
C¡c t½nh ch§t cì b£n cõa sü li¶n töc cõa têng, hi»u, t½ch, th÷ìng cõa c¡c h m
mët bi¸n li¶n töc v¨n cán óng vîi h m hai bi¸n.
•
V½ dö 1.3.
Kh£o s¡t sü li¶n töc cõa h m sè
α
|xy|
khi(x, y) 6= (0, 0)
f (x, y) =
x2 + y 2
0
khi (x, y) = (0, 0),
trong â
α > 1.
HM SÈ NHIU BIN SÈ
12
B i gi£i
. H m f li¶n töc t¤i måi
(x, y) 6= (0, 0)
v¼ khi â h m
töc m m¨u sè kh¡c 0. º x²t t½nh li¶n töc cõa h m
f
f
l t¿ sè cõa hai h m li¶n
t¤i (0,0) ta t½nh giîi h¤n cõa h m sè §y
t¤i (0,0). Theo b§t ¯ng thùc Cauchy
|xy|α ≤
do â vîi
(x, y) 6= (0, 0)
α−1>0
x2 +y 2 α
,
2
ta câ
0 ≤ f (x, y) ≤
V¼
x2 +y 2 α 1
2
x2 +y 2
α−1
=
(x2 +y 2 )
2α
.
n¶n
(x2 +y 2 )
2α
(x,y)→(0,0)
α−1
= 0.
lim
Theo ành lþ kµp v· giîi h¤n cõa h m sè ta suy ra
lim
f (x, y) = 0 = f (0, 0),
(x,y)→(0,0)
tùc l h m f li¶n töc t¤i (0,0). Vªy h m f li¶n töc t¤i måi
(x, y) ∈ R2 .
1.2. ¤o h m ri¶ng v vi ph¥n
1.2.1. ành ngh¾a ¤o h m ri¶ng
ành ngh¾a 1.4.
?
∆x
Gi£ sû h m
z = f (x, y)
x¡c ành trong l¥n cªn cõa iºm
M0 (x0 , y0 ).
Vîi
câ gi¡ trà tuy»t èi õ nhä °t
∆x f = f (x0 + ∆x, y0 ) − f (x0 , y0 ).
¤i l÷ñng
h m
f
∆x f ÷ñc gåi l
x t¤i Mo l
sè gia ri¶ng cõa h m
f
theo bi¸n
x
t¤i
Mo .
¤o h m ri¶ng cõa
theo bi¸n
∂f
(M0 )
∂x
∆x f
∆x→0 ∆x
= lim
n¸u giîi h¤n ð v¸ ph£i cõa ¯ng thùc tr¶n tçn t¤i. ¤o h m ri¶ng §y công ÷ñc kþ hi»u b¬ng
mët trong c¡c kþ hi»u sau:
∂z
fx0 (M0 ), ∂x
(M0 ), zx0 (M0 ).
¤o h m ri¶ng cõa h m f theo bi¸n y t¤i
Mo
÷ñc ành ngh¾a t÷ìng tü.
Tø ành ngh¾a 1.4 ta suy ra quy tc thüc h nh sau: khi t½nh ¤o h m ri¶ng cõa h m hai
bi¸n theo bi¸n n o â ta coi bi¸n cán l¤i l h¬ng sè.
V½ dö 1.4.
•
Vîi
z = arctan xy
zx0 =
ta câ
1
( y )0
1+(y/x)2 x x
zy0 =
=
1
( y )0
1+(y/x)2 x y
1
(− xy2 )
1+(y/x)2
=
1
1
1+(y/x)2 x
y
= − x2 +y
2,
=
x
.
x2 +y 2
1.2 ¤o h m ri¶ng v vi ph¥n
13
1.2.2. Vi ph¥n to n ph¦n
ành ngh¾a 1.5.
?
∆x, ∆y
Gi£ sû h m
z = f (x, y)
x¡c ành trong l¥n cªn cõa iºm
M0 (x0 , y0 ).
Vîi
câ gi¡ trà tuy»t èi õ nhä °t
∆f = f (x0 + ∆x, y0 + ∆y) − f (x0 , y0 ).
¤i l÷ñng
∆f
÷ñc gåi l sè gia to n ph¦n cõa h m f t¤i
M0 (x0 , y0 ).
N¸u
∆f
câ d¤ng
∆f = A∆x + B∆y + o(ρ),
trong â A, B l c¡c sè thüc khæng phö thuëc v o
còng b² bªc cao hìn
ρ
khi
ρ
∆x
(1.2)
∆y , ρ =
v
d¦n ¸n 0, th¼ h m f ÷ñc gåi l kh£ vi
p
∆x2 + ∆y 2 , o(ρ) l
t¤i Mo v biºu thùc
df = A∆x + B∆y
÷ñc gåi l vi ph¥n to n ph¦n cõa h m f t¤i
væ
(1.3)
Mo .
ành lþ 1.1. N¸u h m f (x, y) kh£ vi t¤i M0(x0, y0) th¼ f câ c¡c ¤o h m ri¶ng t¤i Mo v vi
ph¥n to n ph¦n cõa h m f t¤i Mo l
♦
df = fx0 (M0 )∆x + fy0 (M0 )∆y.
∆.p
döng biºu di¹n (1.2) vîi
∆y = 0,
º þ r¬ng khi â
(1.4)
∆f = ∆x f , ρ =
√
∆x2 = |∆x|,
ta
֖c
∆x f = A∆x + o(|∆x|).
Vîi
∆x 6= 0
chia hai v¸ cõa ¯ng thùc tr¶n cho
∆x f
∆x
=A+
∆x
ta ֖c
o(|∆x|)
.
∆x
= ± o(|∆x|)
→ 0 khi
∆x → 0 v¼ o(|∆x|)
∆x
|∆x|
∆x f
∆x → 0. Suy ra ∆x câ giîi h¤n b¬ng A khi ∆x → 0, tùc l f câ ¤o h m ri¶ng theo x t¤i Mo
0
0
v A = fx (M0 ). T÷ìng tü ta câ h m f câ ¤o h m ri¶ng theo y t¤i Mo v B = fy (M0 ). Cuèi
0
0
.
còng thay A = fx (M0 ) v B = fy (M0 ) v o (1.3) ta ÷ñc (1.4)
V¸ ph£i cõa ¯ng thùc cuèi còng d¦n tîi A khi
ành lþ £o cõa ành lþ 1.1 khæng óng, tùc l t½nh câ c¡c ¤o h m ri¶ng cõa h m sè t¤i
mët iºm khæng k²o theo t½nh kh£ vi cõa h m sè t¤i iºm §y. ¥y l iºm kh¡c bi»t giúa h m
hai bi¸n v h m mët bi¸n. ành lþ d÷îi ¥y cho ta mët i·u ki»n õ cõa h m kh£ vi.
ành lþ 1.2. N¸u h m f (x, y) câ c¡c ¤o h m ri¶ng trong l¥n cªn cõa M0(x0, y0) v c¡c
¤o h m ri¶ng §y li¶n töc t¤i Mo th¼ h m f kh£ vi t¤i Mo.
♦
Ta thøa nhªn ành lþ 1.2. p döng ành lþ n y ta th§y h m
0
0
2
ri¶ng fx = 1 v fy = 0 li¶n töc tr¶n to n R n¶n kh£ vi tr¶n to n
câ
dx = 1.∆x + 0.∆y
hay
∆x = dx.
T÷ìng tü ta câ
∆y = dy .
f (x, y) = x câ
R2 . Theo cæng
c¡c ¤o h m
thùc (1.4) ta
Do â cæng thùc (1.4) cán câ
d¤ng
V½ dö 1.5.
•
T¼m vi ph¥n to n
df = fx0 (M0 )dx + fy0 (M0 )dy
p
ph¦n cõa h m z =
x2 + y 2 .
dz = zx0 dx + zy0 dy,
zx0 = √
x
, zy0
x2 +y 2
=√
y
x2 +y 2
do â
dz = √xdx
2
x +y 2
+ √ ydy
.
2
2
x +y
,
(1.5)
Ta câ
HM SÈ NHIU BIN SÈ
14
Trong ph¦n cuèi cõa möc n y chóng tæi giîi thi»u mët ùng döng cõa vi ph¥n to n ph¦n.
Gi£ sû h m f(x,y) kh£ vi t¤i
còng b²
o(ρ)
bªc cao hìn
ρ
Mo (xo , yo ).
Khi â sè gia to n ph¦n
∆f
câ d¤ng (1.2). Bä qua væ
ta ÷ñc cæng thùc x§p x¿
∆f ≈ A∆x + B∆y = fx0 (M0 )∆x + fy0 (M0 )∆y
hay
f (x0 + ∆x, y0 + ∆y) ≈ f (x0 , y0 ) + fx0 (M0 )∆x + fy0 (M0 )∆y.
(1.6)
Cæng thùc (1.6) cho ph²p ta t½nh gi¡ trà g¦n óng cõa h m f t¤i iºm õ g¦n iºm
V½ dö 1.6.
•
Mo .
T½nh g¦n óng gi¡ trà biºu thùc
A=
Líi gi£i.
°t
0.02, 4 + 0.01),
z(x, y) =
p
x2 + y 2
p
2.982 + 4.012 .
th¼
A = z(2.98, 4.01).
Vi¸t A d÷îi d¤ng
A = z(3 −
rçi ¡p döng cæng thùc (1.6) ta ÷ñc
A ≈ z(3, 4) + zx0 (3, 4)(−0.02) + zy0 (3, 4)0.01,
trong â
z(x, y) =
p
√
x2 + y 2 ⇒ z(3, 4) = 32 + 42 = 5,
3
x
3
zx0 (x, y) = p
⇒ zx0 (3, 4) = √
= ,
5
32 + 42
x2 + y 2
y
4
4
⇒ zy0 (3, 4) = √
= .
zy0 (x, y) = p
5
32 + 42
x2 + y 2
Ta suy ra
3
4
A ≈ 5 + (−0.02) + 0.01 ⇒ A ≈ 4.996.
5
5
1.2.3. ¤o h m ri¶ng v vi ph¥n c§p cao
1.2.3.1. ¤o h m ri¶ng c§p cao
Gi£ sû h m f(x,y) câ c¡c ¤o h m ri¶ng
fx0
v
fy0
tr¶n tªp mð
D ⊂ R2
. C¡c ¤o h m ri¶ng
n y l c¡c h m hai bi¸n x¡c ành tr¶n D. N¸u c¡c ¤o h m ri¶ng cõa c¡c ¤o h m ri¶ng n y
tçn t¤i th¼ ta gåi chóng l c¡c ¤o h m ri¶ng c§p hai cõa h m
hai cõa h m
f
f.
Câ bèn ¤o h m ri¶ng c§p
nh÷ sau:
2
∂ ∂f
00
( ). ¤o h m ri¶ng c§p hai n y cán ÷ñc kþ hi»u l ∂∂xf2 hay fxx
hay
∂x ∂x
2
∂ f
∂ ∂f
00
( ). ¤o h m ri¶ng c§p hai n y cán ÷ñc kþ hi»u l ∂y∂x
hay fxy .
∂y ∂x
∂2f
∂ ∂f
( ). ¤o h m ri¶ng c§p hai n y cán ÷ñc kþ hi»u l ∂x∂y
hay
∂x ∂y
2
∂ ∂f
( ). ¤o h m ri¶ng c§p hai n y cán ÷ñc kþ hi»u l ∂∂yf2 hay
∂y ∂y
C¡c ¤o h m ri¶ng cõa c¡c ¤o h m ri¶ng c§p hai cõa h m
f
00
fyx
.
00
fyy
V½ dö 1.7.
Vîi h m
z = x3 − 3x + x2 y 2
hay
fy002 .
n¸u tçn t¤i ÷ñc gåi l c¡c
¤o h m ri¶ng c§p ba cõa h mf . . .
•
fx002 .
ta l¦n l÷ñt câ
zx0 = 3x2 − 3 + 2xy 2 , zy0 = 2x2 y ,
00
00
00
00
zxx
= 6x + 2y 2 , zxy
= 4xy , zyx
= 4xy , zyy
= 2x2 .
1.2 ¤o h m ri¶ng v vi ph¥n
C¡c ¤o h m
00
zxy
v
00
zyx
15
÷ñc gåi l c¡c ¤o h m hén hñp cõa h m z. Trong v½ dö tr¶n ta
th§y c¡c ¤o h m hén hñp cõa h m z b¬ng nhau. Khæng ph£i h m sè n o công câ t½nh ch§t
n y. ành lþ sau cho ta mët i·u ki»n õ º c¡c ¤o h m hén hñp b¬ng nhau.
♦
ành lþ 1.3. ( ành lþ Schwartz). N¸u h m f(x,y) câ c¡c ¤o h m hén hñp trong l¥n cªn
cõa Mo(xo, yo) v c¡c ¤o h m hén hñp §y li¶n töc t¤i Mo th¼ c¡c ¤o h m hén hñp §y b¬ng
nhau t¤i Mo.
Ta công thøa nhªn khæng chùng minh ành lþ 1.3.
1.2.3.2. Vi ph¥n c§p cao
df = fx0 dx + fy0 dy
f (x, y) t¤i mët iºm l vi ph¥n c§p mët
cõa nâ t¤i iºm §y. Gi£ sû ta ¢ ành ngh¾a vi ph¥n c§p n ≥ 1 cõa h m f t¤i mët iºm. N¸u vi
ph¥n c§p n cõa h m f x¡c ành tr¶n mi·n D v kh£ vi t¤i iºm Mo n o â th¼ vi ph¥n cõa vi
ph¥n c§p n §y t¤i Mo ÷ñc gåi l vi ph¥n c§p (n+1) cõa h m f t¤i Mo . Vi ph¥n c§p n nguy¶n
n
d÷ìng cõa h m f t¤i Mo ÷ñc kþ hi»u l d f (M0 ).
Gi£ sû f l h m sè cõa hai bi¸n ëc lªp x v y, câ c¡c ¤o h m ri¶ng c§p hai trong l¥n cªn
00
00
cõa Mo (xo , yo ), v c¡c ¤o h m ri¶ng c§p hai §y li¶n töc t¤i Mo (do â fxy (M0 ) = fyx (M0 ) theo
0
0
ành lþ Schwartz). Khi â fx v fy kh£ vi t¤i Mo theo ành lþ 1.2. V¼ x v y l c¡c bi¸n ëc lªp
0
0
n¶n dx = ∆x v dy = ∆y l c¡c h¬ng sè, do â df = fx dx + fy dy kh£ vi t¤i Mo v vi ph¥n cõa
df t¤i Mo thäa m¢n
Ta gåi ph¥n to n ph¦n
cõa h m
d(df )(M0 ) = d(f 0 x dx + f 0 y dy)(M0 )
= d(f 0 x dx)(M0 ) + d(f 0 y dy)(M0 )
= d(f 0 x )(M0 )dx + d(f 0 y )(M0 )dy
= (f 00 xx (M0 )dx + f 00 xy (M0 )dy)dx + (f 00 yx (M0 )dx + f 00 yy (M0 )dy)dy
= f 00 xx (M0 )dx2 + f 00 xy (M0 )dxdy + f 00 yx (M0 )dxdy + f 00 yy (M0 )dy 2 .
2
Trong d¢y ¯ng thùc tr¶n, thay biºu thùc ¦u ti¶n b¬ng d f (M0 ) theo ành ngh¾a, v thay
00
00
fyx (M0 ) = fxy (M0 ) trong biºu thùc cuèi còng ta ÷ñc cæng thùc cõa vi ph¥n c§p hai cõa h
CC KÞ HIU
7
1. HM SÈ NHIU BIN SÈ
9
1.1.
1.2.
1.3.
Kh¡i ni»m mð ¦u
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Khæng gian metric
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9
1.1.2.
ành ngh¾a h m sè n bi¸n sè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10
1.1.3.
Giîi h¤n cõa h m nhi·u bi¸n
1.1.4.
Sü li¶n töc cõa h m nhi·u bi¸n
¤o h m ri¶ng v vi ph¥n
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
11
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
12
1.2.1.
ành ngh¾a ¤o h m ri¶ng
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
12
1.2.2.
Vi ph¥n to n ph¦n
1.2.3.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
13
¤o h m ri¶ng v vi ph¥n c§p cao . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
14
1.2.4.
Cæng thùc Taylor èi vîi h m nhi·u bi¸n . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16
Cüc trà cõa h m nhi·u bi¸n
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16
1.3.1.
Cüc trà tü do cõa h m nhi·u bi¸n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16
1.3.2.
Cüc trà câ i·u ki»n cõa h m nhi·u bi¸n
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
20
1.3.3.
Gi¡ trà lîn nh§t v nhä nh§t cõa h m nhi·u bi¸n tr¶n mi·n âng, bà ch°n
22
B i tªp ch÷ìng 1
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2. TCH PH N KP V TCH PH N ×ÍNG LOI II
2.1.
2.2.
2.3.
25
29
T½ch ph¥n k²p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
29
2.1.1.
ành ngh¾a
29
2.1.2.
C¡ch t½nh t½ch ph¥n k²p trong h» tåa ë ·c¡c
. . . . . . . . . . . . . .
31
2.1.3.
êi bi¸n sè trong t½ch ph¥n k²p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
35
Ùng döng cõa t½ch ph¥n k²p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
41
2.2.1.
Ùng döng h¼nh håc v cì håc cõa t½ch ph¥n k²p . . . . . . . . . . . . . .
41
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
T½ch ph¥n ÷íng lo¤i hai . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
46
2.3.1.
ành ngh¾a v t½nh ch§t
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
46
2.3.2.
C¡ch t½nh
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
48
2.3.3.
Cæng thùc Green
2.3.4.
i·u ki»n º t½ch ph¥n ÷íng khæng phö thuëc ÷íng l§y t½ch ph¥n . . .
54
2.3.5.
Tr÷íng hñp ÷íng l§y t½ch ph¥n l mët ÷íng trong khæng gian . . . . .
56
B i tªp ch÷ìng 2
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3. PH×ÌNG TRNH VI PH N
3.1.
9
1.1.1.
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n c§p 1
49
58
63
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
63
3.1.1.
¤i c÷ìng v· ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n c§p 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . .
63
3.1.2.
Ph÷ìng tr¼nh khuy¸t
64
3.1.3.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n c§p mët câ bi¸n sè ph¥n ly(Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n
c§p mët t¡ch bi¸n ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
66
2
MÖC LÖC
3.1.4.
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n ¯ng c§p c§p 1 (Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n thu¦n nh§t
c§p 1)
3.2.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
68
3.1.5.
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n tuy¸n t½nh c§p 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
69
3.1.6.
Ph÷ìng tr¼nh Becnully . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
71
3.1.7.
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n c§p 1 to n ph¦n
. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
71
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
73
3.2.1.
¤i c÷ìng v· ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n c§p 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . .
73
3.2.2.
Ph÷ìng tr¼nh khuy¸t
74
3.2.3.
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n tuy¸n t½nh c§p hai câ h» sè thay êi
3.2.4.
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n tuy¸n t½nh c§p hai câ h» sè khæng êi
Ph÷ìng tr¼nh vi ph¥n c§p 2
B i tªp ch÷ìng 3
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . .
76
. . . . . . .
79
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
84
4. MA TRN - ÀNH THÙC - H PH×ÌNG TRNH TUYN TNH
4.1.
4.2.
4.3.
4.4.
4.5.
Ma trªn
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
87
87
4.1.1.
Kh¡i ni»m ma trªn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
87
4.1.2.
Mët sè d¤ng °c bi»t cõa ma trªn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
87
4.1.3.
Ph²p to¡n tr¶n ma trªn
89
4.1.4.
Bi¸n êi sì c§p tr¶n ma trªn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ành thùc
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.2.1.
ành ngh¾a
4.2.2.
T½nh ch§t
4.2.3.
T½nh ành thùc b¬ng bi¸n êi sì c§p
91
92
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
92
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
92
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
95
Ma trªn nghàch £o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
96
4.3.1.
ành ngh¾a
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
96
4.3.2.
T½nh ch§t
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
96
4.3.3.
T¼m ma trªn nghàch £o b¬ng phö ¤i sè . . . . . . . . . . . . . . . . . .
98
4.3.4.
T¼m ma trªn nghàch £o b¬ng ph÷ìng ph¡p Gauss-Jordan
99
. . . . . . . .
H¤ng cõa ma trªn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
4.4.1.
ành ngh¾a
4.4.2.
T¼m h¤ng cõa ma trªn b¬ng bi¸n êi sì c§p
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
H» ph÷ìng tr¼nh tuy¸n t½nh
. . . . . . . . . . . . . . . . 100
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
4.5.1.
ành ngh¾a
4.5.2.
Gi£i h» ph÷ìng tr¼nh b¬ng ma trªn nghàch £o . . . . . . . . . . . . . . . 102
4.5.3.
Gi£i h» ph÷ìng tr¼nh b¬ng ph÷ìng ph¡p Cramer . . . . . . . . . . . . . . 102
4.5.4.
Gi£i h» ph÷ìng tr¼nh b¬ng ph÷ìng ph¡p Gauss
4.5.5.
Gi£i v bi»n luªn h» ph÷ìng tr¼nh düa v o ành lþ Kronecker-Capelli
4.5.6.
H» ph÷ìng tr¼nh tuy¸n t½nh thu¦n nh§t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
B i tªp ch÷ìng 4
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
. . . . . . . . . . . . . . 104
. . 105
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
A. PHP TNH VI, TCH PH N HM SÈ MËT BIN SÈ
PHP TNH VI, TCH PH N HM SÈ MËT BIN SÈ
121
121
A.1. nh x¤ v h m sè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
A.1.1. C¡c ành ngh¾a v· ¡nh x¤ v h m sè
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
A.1.2. H m sè sì c§p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
A.2. Ph²p t½nh vi ph¥n h m mët bi¸n
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
A.2.1. ¤o h m v vi ph¥n c§p mët
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
A.2.2. ¤o h m v vi ph¥n c§p cao . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134
A.2.3. C¡c ành lþ v· gi¡ trà trung b¼nh v mët sè ùng döng cõa chóng . . . . . 135
A.3. Ph²p t½nh t½ch ph¥n h m mët bi¸n
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
A.3.1. T½ch ph¥n b§t ành . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
MÖC LÖC
3
A.3.2. T½ch ph¥n x¡c ành . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
A.3.3. T½ch ph¥n suy rëng trong tr÷íng hñp cªn l§y t½ch ph¥n l væ h¤n
TI LIU THAM KHO
. . . . 157
159
Danh s¡ch h¼nh v³
1.1
V½ dö 1.11 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
23
1.2
V½ dö 1.12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
24
2.1
ành ngh¾a t½ch ph¥n k²p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
29
2.2
T½ch ph¥n mi·n têng qu¡t 1
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
33
2.3
T½ch ph¥n mi·n têng qu¡t 2
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
33
2.4
êi thù tü t½ch ph¥n
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
33
2.5
V½ dö 2.3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
34
2.6
V½ dö 2.4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
34
2.7
V½ dö 2.5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
34
2.8
V½ dö 2.6 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
36
2.9
V½ dö 2.7 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
36
2.10 Mi·n qu¤t 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
37
2.11 Mi·n qu¤t 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
37
2.12 Mi·n qu¤t 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
37
2.13 V½ dö 2.8 a) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
38
2.14 V½ dö 2.8 b)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
38
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
38
2.16 V½ dö 2.10 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
39
2.17 Chó þ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
39
2.18 V½ dö 2.11 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
41
2.19 V½ dö 2.12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
41
2.20 Di»n t½ch m°t cong
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
42
2.21 V½ dö 2.13 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
43
2.22 V½ dö 2.14 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
43
2.23 V½ dö 2.15 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
44
2.24 V½ dö 2.16 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
45
2.25 V½ dö 2.17 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
45
2.26 V½ dö 2.18 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
46
2.27 V½ dö 2.19 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
46
2.28 ành ngh¾a t½ch ph¥n ÷íng lo¤i 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
47
2.15 V½ dö 2.9
2.29 V½ dö 2.20 a)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
48
2.30 V½ dö 2.20 b)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
48
2.31 V½ dö 2.21 a)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
49
2.32 V½ dö 2.21 b)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
49
2.33 Cæng thùc Green
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
51
2.34 Cæng thùc Green
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
51
2.35 Cæng thùc Green
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
52
2.36 Cæng thùc Green
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
52
2.37 V½ dö 2.22 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
52
2.38 V½ dö 2.23
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
52
2.39 T½ch ph¥n khæng phö thuëc ÷íng l§y t½ch ph¥n . . . . . . . . . . . . . . . . . .
54
2.40 T½ch ph¥n khæng phö thuëc ÷íng l§y t½ch ph¥n . . . . . . . . . . . . . . . . . .
54
DANH SCH HNH V
5
2.41 T½ch ph¥n khæng phö thuëc ÷íng l§y t½ch ph¥n . . . . . . . . . . . . . . . . . .
55
2.42 H» qu£ 2.5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
56
A.1
H m l÷ñng gi¡c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
A.2
H m arctan
A.3
H m arccotan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
A.4
ành ngh¾a t½ch ph¥n x¡c ành . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
6
DANH SCH HNH V
CC KÞ HIU
N: Tªp c¡c sè tü nhi¶n;
N∗ : Tªp c¡c sè nguy¶n d÷ìng;
R : Tªp c¡c sè thüc;
R∗ : Tªp c¡c sè thüc kh¡c 0;
R∗+ : Tªp c¡c sè thüc d÷ìng;
R+ : Tªp c¡c sè thüc khæng ¥m;
∆ : Bt ¦u chùng minh;
: K¸t thóc chùng minh.
? : ành ngh¾a
♦ : ành lþ
♦: M»nh ·
5: H» qu£
•: V½ dö
∗: Chó þ
8
DANH SCH HNH V
Ch֓ng 1
HM SÈ NHIU BIN SÈ
1.1. Kh¡i ni»m mð ¦u
1.1.1. Khæng gian metric
Kþ hi»u
Rn
x = (x1 , x2 , ..., xn ), m ta công gåi l c¡c iºm.
x = (x1 , x2 , ..., xn ) v y = (y1 , y2 , ..., yn ) cõa Rn l biºu thùc
l tªp c¡c bë câ thù tü n sè thüc
Ta gåi kho£ng c¡ch giúa hai iºm
È
(x1 − y1 )2 + (x2 − y2 )2 + ... + (xn − yn )2 .
d(x, y) =
D¹ th§y kho£ng c¡ch trong
Rn
÷ñc cho bði (1.1) câ ba t½nh ch§t cì b£n sau cõa metric:
(a)
d(x, y) ≥ 0, ∀x, y ∈ Rn , d(x, y) = 0 ⇔ x = y;
(b)
d(x, y) = d(y, x), ∀x, y ∈ Rn ;
(c)
d(x, y) ≤ d(x, z) + d(z, y), ∀x, y, z ∈ Rn .
Nh÷ vªy tªp
Rn
(1.1)
vîi kho£ng c¡ch ÷ñc cho bði cæng thùc (1.1) l khæng gian metric [2, tr
39].
Gi£ sû
x∗ ∈ Rn
v
ε > 0.
Ta gåi
ε
- l¥n cªn cõa
x∗
l tªp hñp sau cõa
Rn
:
Vε (x∗ ) = {x ∈ Rn |d(x, x∗ ) < ε}.
Ta gåi l¥n cªn cõa
x∗
cõa
0
x
÷ñc kþ hi»u l
∗
∗
V
n
∗
l måi tªp cõa R chùa ÷ñc mët ε - l¥n cªn n o â cõa x . L¥n cªn
0
(x∗ ). Tªp Vε (x∗ ) = Vε (x∗ )\{x∗ } ÷ñc gåi l ε- l¥n cªn thõng cõa x∗ .
V (x ) = V (x )\{x } ÷ñc gåi l l¥n cªn thõng cõa x∗ .
n
∗
Gi£ sû D ⊂ R . iºm x ∈ D ÷ñc gåi l iºm trong cõa
Tªp
∗
x∗
∗
D n¸u tçn t¤i mët
ε
- l¥n cªn cõa
n¬m ho n to n trong D . Tªp D ÷ñc gåi l mð n¸u måi iºm cõa D ·u l iºm trong cõa
nâ.
iºm
y ∗ ∈ Rn
÷ñc gåi l iºm bi¶n cõa D n¸u måi
ε-
l¥n cªn cõa
x∗
·u vøa chùa iºm
thuëc D, vøa chùa iºm khæng thuëc D. iºm bi¶n cõa D câ thº thuëc D, công câ thº khæng
thuëc D. Tªp c¡c iºm bi¶n cõa D ÷ñc gåi l bi¶n cõa nâ v ÷ñc kþ hi»u l
∂D.
Tªp D ÷ñc gåi l âng n¸u nâ chùa t§t c£ c¡c iºm bi¶n cõa nâ.
∗
∗
l tªp mð. Ta gåi Vε (x ) l qu£ c¦u mð t¥m x , b¡n k½nh ε.
n
∗
n
∗
Bi¶n cõa qu£ c¦u §y l tªp c¡c iºm x ∈ R sao cho d(x, x ) = ε . Tªp {x ∈ R |d(x, x ) ≤ ε}
V½ dö
ε-
l¥n cªn
Vε (x∗ )
cõa
x∗
l mët tªp âng v ÷ñc gåi l qu£ c¦u âng t¥m
x∗ ,
b¡n k½nh
ε.
HM SÈ NHIU BIN SÈ
10
Tªp D ÷ñc gåi l bà ch°n n¸u tçn t¤i mët qu£ c¦u chùa nâ.
Tªp D ÷ñc gåi l li¶n thæng n¸u câ thº nèi hai iºm b§t ký cõa D b¬ng mët ÷íng li¶n
töc n¬m ho n to n trong D. Tªp D li¶n thæng ÷ñc gåi l ìn li¶n n¸u bi¶n cõa nâ gçm mët
m°t k½n, ÷ñc gåi l a li¶n n¸u bi¶n cõa nâ gçm nhi·u m°t k½n ríi nhau tøng æi mët.
1.1.2. ành ngh¾a h m sè n bi¸n sè
Gi£ sû
D ⊂ Rn
. nh x¤
f :
D
→
R
(x1 , x2 , ...xn ) 7→ u = f (x1 , x2 , ..., xn )
÷ñc gåi l h m sè n bi¸n sè. Tªp D ÷ñc gåi l tªp x¡c ành,
x1 , x2 , ..., xn
÷ñc gåi l c¡c bi¸n
ëc lªp, u ÷ñc gåi l bi¸n phö thuëc cõa h m.
H m hai bi¸n th÷íng ÷ñc kþ hi»u l
z = f (x, y),
cán h m ba bi¸n th÷íng ÷ñc kþ hi»u l
u = f (x, y, z).
V· sau ngo i c¡c chú c¡i nh÷
x, y, z, ...
ta cán kþ hi»u c¡c iºm cõa
Rn
b¬ng c¡c chú c¡i in
M, N, P, .... Công gièng nh÷ vîi h m mët bi¸n sè, vîi h m nhi·u bi¸n sè ta câ quy ÷îc
N¸u h m nhi·u bi¸n sè ÷ñc cho b¬ng biºu thùc gi£i t½ch u = f (x1 , x2 , ..., xn ) v khæng
hoa nh÷
sau:
nâi g¼ th¶m v· tªp x¡c ành cõa h m sè â th¼ ta quy ÷îc tªp x¡c ành cõa nâ l tªp t§t c£
n
c¡c iºm M ∈ R , sao cho f (M ) câ ngh¾a.
V½ dö 1.1.
•
Tªp x¡c ành cõa h m
z=
p
4 − x2 − y 2
l tªp c¡c iºm
(x, y) ∈ R2
tho£ m¢n
4 − x2 − y 2 ≥ 0 ⇔ x2 + y 2 ≤ 4.
â l h¼nh trán t¥m O(0,0), b¡n k½nh b¬ng 2.
1.1.3. Giîi h¤n cõa h m nhi·u bi¸n
C¡c kh¡i ni»m trong möc n y, möc 1.1.4, v trong c¡c ph¦n 1.2, 1.3 ÷ñc tr¼nh b y cho h m
hai bi¸n. Chóng câ thº ÷ñc mð rëng cho h m nhi·u hìn hai bi¸n.
ành ngh¾a 1.1.
?
v vi¸t
Mn → M0
D¹ th§y r¬ng
khi n d¦n ¸n væ
Mn → M0 (n → ∞) ⇔ xn → x0 , yn → y0 (n → ∞).
ành ngh¾a 1.2.
?
Mn (xn , yn ) ∈ R2 , n ∈ N∗ , d¦n ¸n iºm M0 (x0 , y0 ) ∈ R2
cüc hay Mn → M0 (n → ∞) n¸u d(Mn , M0 ) → 0(n → ∞).
Ta nâi d¢y iºm
Gi£ sû h m
z = f (x, y)
0
M0 (x0 , y0 ). Ta nâi h m f câ giîi h¤n l
lim
f (x, y) = l hay lim f (M ) = l n¸u
iºm
(x,y)→(x0 ,y0 )
0
Mn ∈ V (M0 ), ∀n
M →M0
∈ N ∗ , Mn → M0 (n → ∞)
V (M0 ) cõa
M(x,y) d¦n ¸n M0 (x0 , y0 ) v vi¸t
måi d¢y iºm Mn (xn , yn ) thäa m¢n
x¡c ành trong l¥n cªn thõng
khi
vîi
ta ·u câ
lim f (xn , yn ) = l.
n→∞
ành ngh¾a h m câ giîi h¤n væ cüc t÷ìng tü nh÷ ành ngh¾a tr¶n.
Nhªn x²t 1.1.
C¡c t½nh ch§t cì b£n cõa h m sè nh÷: giîi h¤n cõa têng, hi»u, t½ch, th÷ìng,
ành lþ kµp,... v¨n cán óng vîi giîi h¤n cõa h m hai bi¸n.
V½ dö 1.2.
•
1.1 Kh¡i ni»m mð ¦u
(a)
11
(x2 + y 2 ) = 02 + 02 = 0.
lim
(x,y)→(0,0)
∆.Gi£ sû {(xn , yn )}n l mët d¢y d¦n ¸n (0, 0) v x2n +yn2 > 0. Khi â, lim xn = 0, lim yn =
n→∞
n→∞
0,
n
⇒ lim (x2n + yn2 ) = 0 ⇒
n→∞
(b) X²t
√ xy
lim
x2 +y 2
(x,y)→(0,0)
(x2 + y 2 ) = 0
lim
.
(x,y)→(0,0)
. Ta th§y h m
√ xy
x2 +y 2
x¡c ành tr¶n
R2 \{(0, 0)}. Vîi (x, y) 6= (0, 0)
ta câ
0 ≤ | √ xy
2
x +y 2
m
|y| = 0,
lim
(x,y)→(0,0)
| = √ |x|
2
x +y 2
|y| ≤ 1.|y| = |y|,
n¶n theo ành lþ kµp v· giîi h¤n cõa h m sè
√ xy
lim
(x,y)→(0,0)
x2 +y 2
= 0.
1.1.4. Sü li¶n töc cõa h m nhi·u bi¸n
?
ành ngh¾a 1.3.
nâi h m f li¶n töc
m¢n c¡c i·u ki»n
f (x, y) x¡c ành trong tªp D ⊂ R2 , iºm M0 (x0 , y0 ) ∈ D. Ta
t¤i Mo n¸u vîi måi ε > 0 tçn t¤i δ > 0 sao cho vîi måi iºm M(x, y) thäa
M ∈ D, d(M, M0 ) < δ , ta ·u câ
Gi£ sû h m
|f (x, y) − f (x0 , y0 )| < ε.
Theo ành ngh¾a tr¶n, n¸u
Mo
Mo
l iºm cæ lªp cõa D, tùc l trong mët l¥n cªn n o â cõa
ch¿ câ mët iºm duy nh§t cõa D (ch½nh l iºm
Mo ),
th¼ h m f li¶n töc t¤i
iºm giîi h¤n cõa D, tùc l trong måi l¥n cªn thõng cõa
th¼ h m f li¶n töc t¤i
Mo
Mo
Mo .
N¸u
Mo
l
·u câ ½t nh§t mët iºm cõa D,
khi v ch¿ khi
lim f (M ) = f (M0 ),
M →M0
M ∈D
trong â giîi h¤n ð v¸ tr¡i ÷ñc hiºu theo ngh¾a cõa ành ngh¾a 1.2 vîi mët thay êi nhä l èi
∗
vîi d¢y iºm Mn câ th¶m ái häi Mn ∈ D, ∀n ∈ R .
f li¶n töc t¤i måi iºm cõa D ÷ñc gåi l li¶n töc tr¶n D.
H m f ÷ñc gåi l li¶n töc ·u tr¶n D n¸u vîi måi ε > 0 tçn t¤i δ > 0
iºm M, N ∈ D thäa m¢n i·u ki»n d(M, N ) < δ ta ·u câ
H m
sao cho vîi måi c°p
|f (M ) − f (N )| < ε.
H m
f
li¶n töc tr¶n tªp âng, bà ch°n D (tªp compact) câ c¡c t½nh ch§t t÷ìng tü nh÷ h m
mët bi¸n, â l :
f
bà ch°n tr¶n D,
f
¤t ÷ñc gi¡ trà lîn nh§t v nhä nh§t tr¶n D,
f
li¶n töc
·u tr¶n D.
Nhªn x²t 1.2.
C¡c t½nh ch§t cì b£n cõa sü li¶n töc cõa têng, hi»u, t½ch, th÷ìng cõa c¡c h m
mët bi¸n li¶n töc v¨n cán óng vîi h m hai bi¸n.
•
V½ dö 1.3.
Kh£o s¡t sü li¶n töc cõa h m sè
α
|xy|
khi(x, y) 6= (0, 0)
f (x, y) =
x2 + y 2
0
khi (x, y) = (0, 0),
trong â
α > 1.
HM SÈ NHIU BIN SÈ
12
B i gi£i
. H m f li¶n töc t¤i måi
(x, y) 6= (0, 0)
v¼ khi â h m
töc m m¨u sè kh¡c 0. º x²t t½nh li¶n töc cõa h m
f
f
l t¿ sè cõa hai h m li¶n
t¤i (0,0) ta t½nh giîi h¤n cõa h m sè §y
t¤i (0,0). Theo b§t ¯ng thùc Cauchy
|xy|α ≤
do â vîi
(x, y) 6= (0, 0)
α−1>0
x2 +y 2 α
,
2
ta câ
0 ≤ f (x, y) ≤
V¼
x2 +y 2 α 1
2
x2 +y 2
α−1
=
(x2 +y 2 )
2α
.
n¶n
(x2 +y 2 )
2α
(x,y)→(0,0)
α−1
= 0.
lim
Theo ành lþ kµp v· giîi h¤n cõa h m sè ta suy ra
lim
f (x, y) = 0 = f (0, 0),
(x,y)→(0,0)
tùc l h m f li¶n töc t¤i (0,0). Vªy h m f li¶n töc t¤i måi
(x, y) ∈ R2 .
1.2. ¤o h m ri¶ng v vi ph¥n
1.2.1. ành ngh¾a ¤o h m ri¶ng
ành ngh¾a 1.4.
?
∆x
Gi£ sû h m
z = f (x, y)
x¡c ành trong l¥n cªn cõa iºm
M0 (x0 , y0 ).
Vîi
câ gi¡ trà tuy»t èi õ nhä °t
∆x f = f (x0 + ∆x, y0 ) − f (x0 , y0 ).
¤i l÷ñng
h m
f
∆x f ÷ñc gåi l
x t¤i Mo l
sè gia ri¶ng cõa h m
f
theo bi¸n
x
t¤i
Mo .
¤o h m ri¶ng cõa
theo bi¸n
∂f
(M0 )
∂x
∆x f
∆x→0 ∆x
= lim
n¸u giîi h¤n ð v¸ ph£i cõa ¯ng thùc tr¶n tçn t¤i. ¤o h m ri¶ng §y công ÷ñc kþ hi»u b¬ng
mët trong c¡c kþ hi»u sau:
∂z
fx0 (M0 ), ∂x
(M0 ), zx0 (M0 ).
¤o h m ri¶ng cõa h m f theo bi¸n y t¤i
Mo
÷ñc ành ngh¾a t÷ìng tü.
Tø ành ngh¾a 1.4 ta suy ra quy tc thüc h nh sau: khi t½nh ¤o h m ri¶ng cõa h m hai
bi¸n theo bi¸n n o â ta coi bi¸n cán l¤i l h¬ng sè.
V½ dö 1.4.
•
Vîi
z = arctan xy
zx0 =
ta câ
1
( y )0
1+(y/x)2 x x
zy0 =
=
1
( y )0
1+(y/x)2 x y
1
(− xy2 )
1+(y/x)2
=
1
1
1+(y/x)2 x
y
= − x2 +y
2,
=
x
.
x2 +y 2
1.2 ¤o h m ri¶ng v vi ph¥n
13
1.2.2. Vi ph¥n to n ph¦n
ành ngh¾a 1.5.
?
∆x, ∆y
Gi£ sû h m
z = f (x, y)
x¡c ành trong l¥n cªn cõa iºm
M0 (x0 , y0 ).
Vîi
câ gi¡ trà tuy»t èi õ nhä °t
∆f = f (x0 + ∆x, y0 + ∆y) − f (x0 , y0 ).
¤i l÷ñng
∆f
÷ñc gåi l sè gia to n ph¦n cõa h m f t¤i
M0 (x0 , y0 ).
N¸u
∆f
câ d¤ng
∆f = A∆x + B∆y + o(ρ),
trong â A, B l c¡c sè thüc khæng phö thuëc v o
còng b² bªc cao hìn
ρ
khi
ρ
∆x
(1.2)
∆y , ρ =
v
d¦n ¸n 0, th¼ h m f ÷ñc gåi l kh£ vi
p
∆x2 + ∆y 2 , o(ρ) l
t¤i Mo v biºu thùc
df = A∆x + B∆y
÷ñc gåi l vi ph¥n to n ph¦n cõa h m f t¤i
væ
(1.3)
Mo .
ành lþ 1.1. N¸u h m f (x, y) kh£ vi t¤i M0(x0, y0) th¼ f câ c¡c ¤o h m ri¶ng t¤i Mo v vi
ph¥n to n ph¦n cõa h m f t¤i Mo l
♦
df = fx0 (M0 )∆x + fy0 (M0 )∆y.
∆.p
döng biºu di¹n (1.2) vîi
∆y = 0,
º þ r¬ng khi â
(1.4)
∆f = ∆x f , ρ =
√
∆x2 = |∆x|,
ta
֖c
∆x f = A∆x + o(|∆x|).
Vîi
∆x 6= 0
chia hai v¸ cõa ¯ng thùc tr¶n cho
∆x f
∆x
=A+
∆x
ta ֖c
o(|∆x|)
.
∆x
= ± o(|∆x|)
→ 0 khi
∆x → 0 v¼ o(|∆x|)
∆x
|∆x|
∆x f
∆x → 0. Suy ra ∆x câ giîi h¤n b¬ng A khi ∆x → 0, tùc l f câ ¤o h m ri¶ng theo x t¤i Mo
0
0
v A = fx (M0 ). T÷ìng tü ta câ h m f câ ¤o h m ri¶ng theo y t¤i Mo v B = fy (M0 ). Cuèi
0
0
.
còng thay A = fx (M0 ) v B = fy (M0 ) v o (1.3) ta ÷ñc (1.4)
V¸ ph£i cõa ¯ng thùc cuèi còng d¦n tîi A khi
ành lþ £o cõa ành lþ 1.1 khæng óng, tùc l t½nh câ c¡c ¤o h m ri¶ng cõa h m sè t¤i
mët iºm khæng k²o theo t½nh kh£ vi cõa h m sè t¤i iºm §y. ¥y l iºm kh¡c bi»t giúa h m
hai bi¸n v h m mët bi¸n. ành lþ d÷îi ¥y cho ta mët i·u ki»n õ cõa h m kh£ vi.
ành lþ 1.2. N¸u h m f (x, y) câ c¡c ¤o h m ri¶ng trong l¥n cªn cõa M0(x0, y0) v c¡c
¤o h m ri¶ng §y li¶n töc t¤i Mo th¼ h m f kh£ vi t¤i Mo.
♦
Ta thøa nhªn ành lþ 1.2. p döng ành lþ n y ta th§y h m
0
0
2
ri¶ng fx = 1 v fy = 0 li¶n töc tr¶n to n R n¶n kh£ vi tr¶n to n
câ
dx = 1.∆x + 0.∆y
hay
∆x = dx.
T÷ìng tü ta câ
∆y = dy .
f (x, y) = x câ
R2 . Theo cæng
c¡c ¤o h m
thùc (1.4) ta
Do â cæng thùc (1.4) cán câ
d¤ng
V½ dö 1.5.
•
T¼m vi ph¥n to n
df = fx0 (M0 )dx + fy0 (M0 )dy
p
ph¦n cõa h m z =
x2 + y 2 .
dz = zx0 dx + zy0 dy,
zx0 = √
x
, zy0
x2 +y 2
=√
y
x2 +y 2
do â
dz = √xdx
2
x +y 2
+ √ ydy
.
2
2
x +y
,
(1.5)
Ta câ
HM SÈ NHIU BIN SÈ
14
Trong ph¦n cuèi cõa möc n y chóng tæi giîi thi»u mët ùng döng cõa vi ph¥n to n ph¦n.
Gi£ sû h m f(x,y) kh£ vi t¤i
còng b²
o(ρ)
bªc cao hìn
ρ
Mo (xo , yo ).
Khi â sè gia to n ph¦n
∆f
câ d¤ng (1.2). Bä qua væ
ta ÷ñc cæng thùc x§p x¿
∆f ≈ A∆x + B∆y = fx0 (M0 )∆x + fy0 (M0 )∆y
hay
f (x0 + ∆x, y0 + ∆y) ≈ f (x0 , y0 ) + fx0 (M0 )∆x + fy0 (M0 )∆y.
(1.6)
Cæng thùc (1.6) cho ph²p ta t½nh gi¡ trà g¦n óng cõa h m f t¤i iºm õ g¦n iºm
V½ dö 1.6.
•
Mo .
T½nh g¦n óng gi¡ trà biºu thùc
A=
Líi gi£i.
°t
0.02, 4 + 0.01),
z(x, y) =
p
x2 + y 2
p
2.982 + 4.012 .
th¼
A = z(2.98, 4.01).
Vi¸t A d÷îi d¤ng
A = z(3 −
rçi ¡p döng cæng thùc (1.6) ta ÷ñc
A ≈ z(3, 4) + zx0 (3, 4)(−0.02) + zy0 (3, 4)0.01,
trong â
z(x, y) =
p
√
x2 + y 2 ⇒ z(3, 4) = 32 + 42 = 5,
3
x
3
zx0 (x, y) = p
⇒ zx0 (3, 4) = √
= ,
5
32 + 42
x2 + y 2
y
4
4
⇒ zy0 (3, 4) = √
= .
zy0 (x, y) = p
5
32 + 42
x2 + y 2
Ta suy ra
3
4
A ≈ 5 + (−0.02) + 0.01 ⇒ A ≈ 4.996.
5
5
1.2.3. ¤o h m ri¶ng v vi ph¥n c§p cao
1.2.3.1. ¤o h m ri¶ng c§p cao
Gi£ sû h m f(x,y) câ c¡c ¤o h m ri¶ng
fx0
v
fy0
tr¶n tªp mð
D ⊂ R2
. C¡c ¤o h m ri¶ng
n y l c¡c h m hai bi¸n x¡c ành tr¶n D. N¸u c¡c ¤o h m ri¶ng cõa c¡c ¤o h m ri¶ng n y
tçn t¤i th¼ ta gåi chóng l c¡c ¤o h m ri¶ng c§p hai cõa h m
hai cõa h m
f
f.
Câ bèn ¤o h m ri¶ng c§p
nh÷ sau:
2
∂ ∂f
00
( ). ¤o h m ri¶ng c§p hai n y cán ÷ñc kþ hi»u l ∂∂xf2 hay fxx
hay
∂x ∂x
2
∂ f
∂ ∂f
00
( ). ¤o h m ri¶ng c§p hai n y cán ÷ñc kþ hi»u l ∂y∂x
hay fxy .
∂y ∂x
∂2f
∂ ∂f
( ). ¤o h m ri¶ng c§p hai n y cán ÷ñc kþ hi»u l ∂x∂y
hay
∂x ∂y
2
∂ ∂f
( ). ¤o h m ri¶ng c§p hai n y cán ÷ñc kþ hi»u l ∂∂yf2 hay
∂y ∂y
C¡c ¤o h m ri¶ng cõa c¡c ¤o h m ri¶ng c§p hai cõa h m
f
00
fyx
.
00
fyy
V½ dö 1.7.
Vîi h m
z = x3 − 3x + x2 y 2
hay
fy002 .
n¸u tçn t¤i ÷ñc gåi l c¡c
¤o h m ri¶ng c§p ba cõa h mf . . .
•
fx002 .
ta l¦n l÷ñt câ
zx0 = 3x2 − 3 + 2xy 2 , zy0 = 2x2 y ,
00
00
00
00
zxx
= 6x + 2y 2 , zxy
= 4xy , zyx
= 4xy , zyy
= 2x2 .
1.2 ¤o h m ri¶ng v vi ph¥n
C¡c ¤o h m
00
zxy
v
00
zyx
15
÷ñc gåi l c¡c ¤o h m hén hñp cõa h m z. Trong v½ dö tr¶n ta
th§y c¡c ¤o h m hén hñp cõa h m z b¬ng nhau. Khæng ph£i h m sè n o công câ t½nh ch§t
n y. ành lþ sau cho ta mët i·u ki»n õ º c¡c ¤o h m hén hñp b¬ng nhau.
♦
ành lþ 1.3. ( ành lþ Schwartz). N¸u h m f(x,y) câ c¡c ¤o h m hén hñp trong l¥n cªn
cõa Mo(xo, yo) v c¡c ¤o h m hén hñp §y li¶n töc t¤i Mo th¼ c¡c ¤o h m hén hñp §y b¬ng
nhau t¤i Mo.
Ta công thøa nhªn khæng chùng minh ành lþ 1.3.
1.2.3.2. Vi ph¥n c§p cao
df = fx0 dx + fy0 dy
f (x, y) t¤i mët iºm l vi ph¥n c§p mët
cõa nâ t¤i iºm §y. Gi£ sû ta ¢ ành ngh¾a vi ph¥n c§p n ≥ 1 cõa h m f t¤i mët iºm. N¸u vi
ph¥n c§p n cõa h m f x¡c ành tr¶n mi·n D v kh£ vi t¤i iºm Mo n o â th¼ vi ph¥n cõa vi
ph¥n c§p n §y t¤i Mo ÷ñc gåi l vi ph¥n c§p (n+1) cõa h m f t¤i Mo . Vi ph¥n c§p n nguy¶n
n
d÷ìng cõa h m f t¤i Mo ÷ñc kþ hi»u l d f (M0 ).
Gi£ sû f l h m sè cõa hai bi¸n ëc lªp x v y, câ c¡c ¤o h m ri¶ng c§p hai trong l¥n cªn
00
00
cõa Mo (xo , yo ), v c¡c ¤o h m ri¶ng c§p hai §y li¶n töc t¤i Mo (do â fxy (M0 ) = fyx (M0 ) theo
0
0
ành lþ Schwartz). Khi â fx v fy kh£ vi t¤i Mo theo ành lþ 1.2. V¼ x v y l c¡c bi¸n ëc lªp
0
0
n¶n dx = ∆x v dy = ∆y l c¡c h¬ng sè, do â df = fx dx + fy dy kh£ vi t¤i Mo v vi ph¥n cõa
df t¤i Mo thäa m¢n
Ta gåi ph¥n to n ph¦n
cõa h m
d(df )(M0 ) = d(f 0 x dx + f 0 y dy)(M0 )
= d(f 0 x dx)(M0 ) + d(f 0 y dy)(M0 )
= d(f 0 x )(M0 )dx + d(f 0 y )(M0 )dy
= (f 00 xx (M0 )dx + f 00 xy (M0 )dy)dx + (f 00 yx (M0 )dx + f 00 yy (M0 )dy)dy
= f 00 xx (M0 )dx2 + f 00 xy (M0 )dxdy + f 00 yx (M0 )dxdy + f 00 yy (M0 )dy 2 .
2
Trong d¢y ¯ng thùc tr¶n, thay biºu thùc ¦u ti¶n b¬ng d f (M0 ) theo ành ngh¾a, v thay
00
00
fyx (M0 ) = fxy (M0 ) trong biºu thùc cuèi còng ta ÷ñc cæng thùc cõa vi ph¥n c§p hai cõa h
Các ý kiến mới nhất