Tiết 13
Đọc văn: BÀI CA NGẤT NGƯỠNG
♣♣ -Nguyễn Công Trứ-

A.MỤC TIÊU BÀI HỌC:
Giúp HS:
-Hiểu được phong cách sống của NCT với tính cách một nhà nho và hiểu được vì sao có thể coi đó là sự thể hiện bản lĩnh cá nhân mang ý nghĩa tích cực
-Hiểu đúng của khái niệm ngất ngưỡng để ko nhầm lẫn với lối sống lập dị của một số người hiện đại
-Nắm được những tri thức về thể loại hát nói là thể thơ dân tộc bắt đầu phổ biến rộng rãi từ thế kỉ XIX
B.TIẾN TRÌNH DẠY HỌC: *Ổn định:
*KT bài cũ:
*Bài mới:
Hoạt động của GV và HS
Yêu cầu cần đạt


Dựa vào phần tiểu dẫn trong SGK, HS nêu những ý chính về TG NCT














Nêu những hiểu biết của em về bài thơ?















GV yêu cầu HS đọc bài thơ, nhận xét về cách đọc của các em
Nêu bố cục bài thơ?



Trong bài thơ từ ngất ngưỡng được sử dụng mấy lần, hãy xác định nghĩa của từ ngất ngưỡng qua mỗi lần sử dụng đó?







Dựa vào bài thơ hãy giải thích vì sao NCT biết rằng việc làm quan là gò bó, mất tự do ngưng vẫn ra làm quan?

























Vậy tại sao biết làm quan gò bó mà NCT vẫn làm?




























Hình ảnh nhà thơ xuất hiện ở đây như thế nào?Tư thế, cảm xúc của nhà thơ là gì?





GV nói thêm về ảnh hưởng của tư tưởng Lão Trang, tư tưởng của đạo Phật trong bài thơ













Giữa cái ngất ngưỡng và sự vẹn đạo sơ chung ở đây có mâu thuẩn gì chăng?







Hãy chỉ ra những nét tự do của thể hát nói so với thơ đường luật và ý nghĩa của sự tự do đó trong sự thể hiện nội dung?















So với Bài ca phong cảnh Hương Sơn, Bài ca ngất ngưỡng có những khác biệt gì về mặt từ ngữ?
I.Tìm hiểu chung:
1.Tác giả:
-NCT (1778-1858), tự Tồn Chất, hiệu Ngộ Trai, biệt hiệu Hi Văn. Xuất thân trong một gia đình nho học, người làng Uy Viễn, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh
-Ông vốn yêu thích ca trù từ nhỏ, đã từng đỗ giải nguyên và tùng được ra làm quan. Là người có tài nhưng cuộc đời làm quan của ông được bằng phẳng, lúc lên voi lúc xuống chó, thế nhưng ông đã thể hiện được tài năng của mình trên mọi lĩnh vực
-Những sáng tác của NCT hầu hết là chữ Nôm, trong đó thể loại ông ưa thích là hát nói. NCT là người đầu tiên đã có công đem đến cho hát nói một nội dung phù hợp với chức năng và cấu trúc của nó
2.Bài thơ:
-Hoàn thành vào năm 1848, khi NCT cáo quan về hưu
-Thể hát nói gồm có 3 phần chính gồm có 11 câu. Ngoài ra nó còn có thể có mưỡu đầu và mưỡu hậu.Hát nói phát triển mạnh vào đầu TK XIX. Trong tư thế của con người cá nhân và tự do, NCT là người thể hiện đặc sắc nhất cái phẩm chất đa tình, thị tài của lớp người tài hoa, khí phách nhất của thời đại
-Bài thơ vừa mang tính chất hồi kí của một cuộc đời nhiều thăng trầm vừa như bức chân dung tự hoạ về một cá tính mạnh mẽ, ngang tàng ngông ngạo, trái khoáy để khẳng định bản ngã, vừa như một tuyên ngôn cho lối sống phóng khoáng, đối lập giữa cá nhân với XH tầm thường cổ lổ
II. Đọc- hiểu bài thơ:

*Có thể đi theo bố cục 3 phần của bài thơ:
-Ngất ngưỡng khi tại triều
-Ngất ngưỡng khi về hưu
-Tuyên ngôn khẳng định cá tính



*Ngất ngưỡng:-Tư thế người ko vững chắc
ngất nghểu, lắc lư, nghiêng
ngả
-Thái độ, quan niệm sống
lệch chuẩn, loại hình nhân
cách khác thường trong XH
PK vốn khuôn phép
*Phân tích bài thơ:
1.Ngất ngưỡng khi tại triều:

Mở đầu bằng câu thơ chữ Hán trang trọng
-Ý thức trách nhiệm của kẻ sĩ:
Vũ trụ nội mạc phi phận sự
(Mọi việc trong trời đất ko việc gì nằm ngoài phận sự của ta)


Tưởng như là sự thể hiện lí tưởng nhà nho, nhưng thực chất là sự khẳng định vai trò lớn lao của kẻ sĩ tài tử đối với nợ công danh mà mình phải đảm nhiệm trong cuộc chơi. Hơn nữa đó còn là niềm kiêu hãnh, tự hào vì sự có mặt của mình trên cõi thế, hay nói khác hơn là sự khẳng định bản lĩnh cá nhân cái tôi cá nhân
Bởi NCT đã nhiều lần nhắc tới nợ công danh trong TP của mình:
Chí làm trai Bắc, Tây, Đông
Cho phỉ sức vẫy vùng trong bốn bể
Hoặc: Đã mang tiếng ở trong trời đất
Phải có danh gì với núi sông
(Chí nam nhi)
Niềm kiêu hãnh đó cho phép TG tự xem mình một cách trang trọng:
Ông Hi Văn tài bộ đã vào lồng


Coi việc nhập thế làm quan như một sự bó buộc, giam hãm, hơn nữa đó còn là thái độ tự tôn cá nhân, một lối chơi ngông

NCT coi việc làm quan như một điều kiện, phương tiện để thể hiện hoài bão vì dân vì nước và tài năng của mình. Do đó dẫu biết chốn quan trường gò bó, mất tự do ông vẫn chọn. Điều quan trọng là trong môi trường này dù có nhiều trói buộc ông vẫn thực hiện được lí tưởng XH của mình, vẫn giữ được bản lĩnh cá tính
-Kể công trạng: Khi, lúc, có khi (điệp từ, nhấn mạnh như điệp khúc)

Cái cốt cách tài tử phóng túng củaTG; Cảm xúc tự hào, kiêu hãnh dồn dập về tài năng công trạng hiển hách

Bởi làm quan có 3, 7 đường: có ông quan quyền cao chức trọng nhưng chỉ là phường túi áo giá cơm; có người ra làm quan chỉ mong lập công đức để lại tiếng thơm cho đời; có ông lại muốn đem tài thao lược giúp vua trị nước an dân và coi đó như một phần cuộc chơi để tạo nên phong cách ngất ngưỡng của đời mình. Ông quan đó chính là NCT

Thì ra ở đây ko phải để khoe công trạng mà cốt là để khoe cái cótt các tài tử phóng túng
của mình. Cái kiểu ngất ngưỡng đó ko phải ai cũng làm được và dể làm được. Phải là người thật sự tài năng cốt cách hơn đời mới có thể chơi ngông được
2.Ngất ngưỡng khi đô môn giải tổ

Cụm từ: đeo ngất ngưỡng, ông ngất
ngưỡng
-Tư thế:-Thán từ: Kìa núi nọ
Từ láy: phau phau, đủng đỉnh

Từ ngữ gợi cảm gợi hình vừa thể hiện tư thế một con người, ngả nghiêng thoải mái trong những cuộc chơi bất tận, vừa thể hiện cảm giác, trạng thái tinh thần thoải mái của nhà thơ
Lối sống khác người, tư tưởng phóng túng
Được mất dương dương
-Thái độ:
Khen chê phơi phới

Xem nhẹ những ham muốn vật chất tầm thường vươn lên cuộc sống thanh cao, nghệ sĩ
-Khẳngđịnh:Không,chẳng(điệptừ)
Khẳng định, tự hào, kiêu hãnh: Một mình nhà thơ giữa cõi thế gian, không phải siêu phàm, không vướng nợ trần tục, nhưng cũng vào loại ít ai sánh kịp. Tất cả cũng là để thể hiện cho hết cái tôi cá nhân ngao nghễ, ngất ngưỡng
Với NCT ngay khi thực hiện nghĩa vua tôi, ông cũng thể hiện sự ngất ngưỡng của mình. Bởi thế ông mới có thể tồn tại được trong một cuộc chơi đầy thú vị mà không sợ hiểm nguy
Một cách đầy bản lĩnh, TG hạ câu thơ cuối cùng:
-Câu hỏi: chủ từ ai
đầy thách thức, đầy tự tin, nhưng cũng đầy cá tính ngông ngạo
III.Tổng kết:
-Trong bài thơ, giữa nội dung tư tuởng , cảm xúc của nhà thơ có một sự cộng hưởng tốt đẹp. Có lẽ phải nhờ đến thể hát nói, cái ngất ngưỡng của NCT mới được thể hiện hết cung bậc và ngược lại, phải nhờ đến cái ngất ngưỡng đó thì thể thơ hát nói mới phát lộ hết tiềm năng của mình trong việc thể hiện những nhu cầu, khao khát của con người cá nhân, tự do
-Bài ca ngất ngưỡng thể hiện đậm nét lí tưởng sống của NCT: coi tất cả là một cuộc chơi và luôn hết mình trong cuộc chơi đó. Không có gì mâu thuẩn giữa cái vì đời và cái vì mình. Ông tự hào về những đóng góp của bản thân và về thái độ sống ngất ngưỡng mà mình đã thể hiện ở mọi nơi mọi lúc
IV.Luyện tập:



-Giống: thể hát nói
-Khác: Trong Bài ca ngất ngưỡng có nhiều từ ngữ chỉ địa danh, quan chức, từ ngữ chỉ sinh hoạt giải trí (ca, tửu, cắc, tùng,…); còn trong Bài ca phong cảnh Hương Sơn dùng rất nhiều từ ngữ tôn giáo ( bụt, niệm, nam mô, cúng, nghe kinh, chày kình, từ bi, công đức,…)