Bài 9
HIỆN TƯỢNG NGÀY ĐÊM DÀI NGẮN THEO MÙA

1. Sự chệnh lệch thời gian giữa mùa nóng và mùa lạnh ở hai bán cầu
Ngoài sự chênh lệch độ dài ngắn ngày – đêm tùy theo mùa ở các địa điểm trên Trái Đất (trừ xích đạo), vận động của Trái Đất quanh Mặt Trời còn gây nên sự khác nhau về độ dài của thời kì nóng lạnh ở hai bán cầu. Có sự chênh lệch này vì từ 21 – 3 đến 23 – 9, Trái đất chuyển động trên quỹ đạo ở xa Mặt Trời hơn so với thời gian từ 23 – 9 đến 21 – 3. Do vậy sức hút của Mặt Trời yếu hơn. Vận tốc Trái Đất giảm và nhỏ nhất là 29,3km/giây. Trái Đất phải chuyển động trong 186 ngày đêm để đi hết chặng đường này. (Đây là thời kì nóng của bán cầu Bắc). Ngược lại, từ 23 – 9 đến 21 – 3, Trái Đất chuyển động trên quỹ đạo gần Mặt Trời hơn, sức hút của Mặt Trời mạnh hơn nên vận tốc của Trái Đất tăng, lớn nhất là 30,3km/giây. Vì thế Trái Đất chỉ mất 179 ngày đêm để thực hiện nốt quãng đường còn lại (Đây là thời kì nóng của bán cầu Nam).

2. Sự thay đổi nóng, lạnh ở Bắc bán cầu lớn hơn ở Nam bán cầu
Trong một năm, nhiệt lượng Mặt Trời tỏa xuống Bắc bán cầu và Nam bán cầu gần như bằng nhau. Xét về mặt lí thuyết thì nhiệt độ ở 2 bán cầu cũng phải gần giống nhau. Nhưng trên thực tế nhiệt độ trung bình của từng bán cầu lại rất không giống nhau.
+ Nhiệt độ trung bình Bắc bán cầu tháng 1 là 8,1oC ; Tháng 7 là 22,4oC chênh lệch nhau 14,3oC.
+ Nam bán cầu tháng 1 là 17oC, tháng 7 là 9,7oC chỉ chênh lệch 7,3oC.
+ Nhiệt độ trung bình ở vĩ độ 40oB tháng 1 là 5oC, tháng 7 là 24oC chênh lệch nhau 19oC.
+ Nhiệt độ trung bình ở vĩ độ 40oN tháng 1 là 15,6oC, tháng 7 là 9oC chỉ chênh lệch nhau 6oC .
Như vậy, trong điều kiện bức xạ của Mặt Trời như nhau nhưng có thể xẩy ra những sự thay đổi nóng, lạnh khác nhau ở hai bán cầu. Nguyên nhân đó là : Diện tích của bán cầu Bắc và Nam bán cầu bằng nhau, nhưng sự phân bố đại dương và lục địa của hai bán cầu thì lại rất khác nhau. Lục địa ở Bắc bán cầu rất lớn, còn ở Nam bán cầu thì rất bé. Diện tích lục địa ở Bắc bán cầu chiếm 39%, đại dương chiếm 61%. Còn diện tích lục địa ở Nam bán cầu chỉ chiếm 19%, diện tích đại dương chiếm 81%, Do diện tích đại dương Nam bán cầu lớn. Về mùa hạ, khi bức xạ nhiệt Mặt Trời lớn nhất thì đại dương đã tích lũy được một lượng nhiệt khá lớn.
Về mùa Đông bức xạ Mặt Trời yếu, thì lại nhả ra rất nhiều nhiệt đã tích lũy được. Do vậy, mùa hè không nóng lắm, mùa đông không lạnh lắm. Sự thay đổi hàng năm giữa mùa nóng và mùa lạnh không lớn như ở Bắc bán cầu.

3. Hiện tượng “Đêm trắng” ở các vùng có vĩ độ cao
Đêm trắng là thuật ngữ dùng để chỉ hiện tượng ban đêm trời không tối hẳn như bình thường, mà có tình trạng tranh tối, tranh sáng như lúc hoàng hôn.
Hiện tượng này chỉ xảy ra ở các vùng có vĩ độ cao về mùa hạ, khi ngày dài hơn đêm rõ rệt. Ví dụ : Thành phố Xanh Pêtecbua (Liên bang Nga) nằm ở vĩ độ 60oB.
Ở đây về mùa hạ có ngày rất dài, vào ngày 22/6 hằng năm Mặt Trời chỉ lặn lúc 21h14’ và lại mọc lên ở chân trời lúc 2h 46’.
Trong gần 5h đồng hồ gọi là đêm ấy, thực ra hoàng hôn chỉ vừa mới tắt, thì bình minh đã ló rạng. Vì vậy người ta gọi là đêm trắng.
Ở vùng vĩ độ cao trên vùng cực (từ vĩ độ 66o33’ đến cực) có ngày Mặt Trời chưa kịp lặn xuống chân trời, đã lại mọc lên ngay, nghĩa là hoàn toàn không có đêm. ở vùng này mùa hạ có đêm ngắn bao nhiêu, thì mùa đông có đêm dài bấy nhiêu.
Nguyên nhân của tất cả các hiện tượng trên là do độ nghiêng của trục Trái Đất trên mặt phẳng quỹ đạo trong quá trình vận động của Trái Đất quanh Mặt Trời sinh ra.
4. Hiện tượng gì xảy ra nếu Trái Đất không chuyển động quanh trục, nhưng vẫn chuyển động quanh Mặt Trời
Nếu Trái Đất vẫn chuyển động tịnh tiến quanh Mặt Trời, nhưng không chuyển động quanh trục, thì lúc đó trên Trái Đất vẫn có ngày đêm, nhưng một năm chỉ có một ngày đêm, ngày sẽ dài sáu tháng và đêm cũng dài sáu tháng đối với tất cả mọi nơi trên Trái Đất.