HỘI ĐỒNG CHỈ ĐẠO XUẤT BẢN

Chủ tịch Hội đồng
Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương
LÊ MẠNH HÙNG
Phó Chủ tịch Hội đồng
Q. Giám đốc - Tổng Biên tập
Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật
PHẠM CHÍ THÀNH
Thành viên
PHẠM THỊ THINH
NGUYỄN ĐỨC TÀI
TRẦN THANH LÂM
NGUYỄN HOÀI ANH

2

4

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

C

hủ tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải
phóng dân tộc, lãnh tụ thiên tài, người

thầy vĩ đại của Đảng và cách mạng Việt Nam, một
tấm gương sáng ngời về đạo đức cách mạng, “vô
cùng cao thượng và phong phú, vô cùng trong
sáng và đẹp đẽ”, giản dị, khiêm tốn, chí công vô
tư, hết lòng vì nước, vì dân và nhân loại bị áp bức.
Trong đời sống hằng ngày cũng như trong công
việc, Người luôn chú trọng việc giữ gìn đạo đức
cách mạng; rèn luyện cán bộ, đảng viên phải tận
trung với nước, tận hiếu với dân, cần, kiệm, liêm,
chính, chí công vô tư, nói đi đôi với làm.
Nhằm giúp độc giả có tài liệu nghiên cứu, học
tập những lời dạy quý báu của Chủ tịch Hồ Chí
Minh, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật
xuất bản cuốn sách Bác Hồ - Những câu chuyện
và bài học, do TS. Chu Đức Tính - nguyên Giám
đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh biên soạn. Thông qua
lời kể của những người từng được làm việc và phục
vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh, tác giả đã ghi lại thành
những câu chuyện ngắn gọn, súc tích và rút ra
5

những bài học quý báu trong công việc cũng như
cuộc sống mà mọi người cần học tập, noi theo.
Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách cùng
độc giả.
Tháng 9 năm 2020
NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

6

LỜI TÁC GIẢ

N

ăm 1976, tôi trở lại khoa Lịch sử, Trường
Đại học Tổng hợp Hà Nội từ chiến trường
miền Nam để học tiếp đại học. Năm 1980, sau
khi ra trường, tôi được về làm việc ở Bảo tàng Hồ
Chí Minh cho tới khi nghỉ hưu. Ba mươi tư năm
(1980-2014), tôi được sống và làm việc trong một
môi trường khoa học, nghiêm túc và đầy ắp tình
người. Nhờ sự giáo dục, dìu dắt, chỉ bảo và giúp
đỡ của các bác, các anh chị lãnh đạo và các đồng
nghiệp, tôi dần trưởng thành, được giao trách
nhiệm: Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh. Thời
gian làm việc ở đây, tôi may mắn được tiếp xúc
trực tiếp với các đồng chí đã gắn bó cả cuộc đời
bên Bác Hồ. Tôi đã được chuyện trò với nhiều
đồng chí mang tên - khẩu hiệu, do chính Bác Hồ
đặt: Trường, Kỳ, Kháng, Chiến, Nhất, Định,
Thắng, Lợi, Đồng, Tâm, Kiên, Quyết, Trung,
Dũng, Cần, Kiệm, Liêm... Nhân dịp thực hiện
cuộc vận động học tập và làm theo tư tưởng, đạo
đức, phong cách Hồ Chí Minh do Đảng ta phát
động, tôi xin ghi lại một số mẩu chuyện, được
nghe ở các cuộc tiếp xúc ấy, nhằm chứng minh
một chân lý đã được khẳng định: Chủ tịch Hồ Chí
Minh là một người cộng sản mẫu mực, một lãnh
tụ luôn nói đi đôi với làm.
7

Xin được coi đây là một nén tâm nhang dâng lên
Bác Hồ và là lời tri ân của chúng tôi đối với người
Thầy - người Chú - người Thủ trưởng kính yêu:
đồng chí Vũ Kỳ.
TS. Chu Đức Tính

Vạn Bảo, ngày 21 tháng 6 năm 2018

8

LÝ LỊCH TỰ KHAI NĂM 1934
CỦA NGUYỄN ÁI QUỐC

B

ản lý lịch do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc (Chủ
tịch Hồ Chí Minh) tự khai khi vào học
Trường Quốc tế Lênin cuối năm 1934, bằng tiếng
Anh, viết bằng mực tím, theo một mẫu in sẵn của
Quốc tế Cộng sản. Lý lịch được cấu trúc theo kiểu
bảng hỏi và trả lời, có 4 trang. Bảo tàng Hồ Chí
Minh đã sưu tầm bản lý lịch này tại Lưu trữ Lịch
sử chính trị - xã hội quốc gia Nga. Toàn văn được
dịch như sau:
BẢN ĐIỀU TRA
Số 375.
CÂU HỎI:
1. Họ tên: Linốp.
2. Đảng Cộng sản nào và tổ chức nào trực thuộc:
Quốc tế Cộng sản và Đảng Cộng sản Đông Dương.
3. Ngày tháng năm sinh và nơi sinh: năm 18941,
tại Đông Dương.
________

1. Về ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh có nhiều
nguồn tài liệu nói khác nhau. Ngày công bố chính thức
là ngày 19/5/1890.

9

4. Quốc tịch: Đông Dương.
5. Công dân: Đông Dương.
6. Nguồn gốc xã hội: Công nhân.
7. Tình trạng gia đình (những người phải nuôi).
Nếu đã lập gia đình thì vợ làm gì, địa vị của vợ,
nguồn gốc, vị trí đảng, và lương: Không gia đình,
chưa vợ.
8. Số thành viên trong gia đình và nghề nghiệp
của họ: Không.
9. Có người thân nào tại Liên Xô. Họ là ai, làm
gì và địa chỉ: Không.
10. Tài sản sở hữu trước khi vào Đảng. Nếu
thất nghiệp thì đã bao lâu và tại sao?: Không.
11. Bắt đầu kiếm sống từ khi nào?: Từ năm
1912.
12. Nghề nghiệp, chuyên môn và đã làm việc
bao lâu?: Không có chuyên môn.
13. Ngành công nghiệp nào có liên quan và loại
hình công việc nào có thể làm được?: 1: Không.
2: Không.
14. Học vấn chung?
15. Cơ cấu Đảng?
16. Biết sử dụng những ngôn ngữ nào ngoài tiếng
mẹ đẻ?: Tiếng Anh, tiếng Trung và tiếng An Nam,
có thể đọc và viết tiếng Pháp.
17. Đã sống ở những nước nào ngoài Tổ quốc
mình?: Pháp, Anh, Trung Quốc sau năm 1912.
10

18. Có phục vụ quân đội không? Và làm gì? Có
tri thức đặc biệt gì về quân sự?: Không.
19. Đã tham gia quân đội cách mạng nào (Hồng
quân, tại mặt trận Hồng quân)?: Không.
20. Có tham gia Bạch vệ, phát xít hay lính viễn
chinh?: Không.
21. Có người thân tham gia Bạch vệ, phát xít
và đội quân viễn chinh? Nếu có thì họ là ai và ở
đâu?: Không.
22. Có phục vụ trong cơ quan tình báo, cảnh
sát, điều tra... Nếu có thì ở đâu và công việc?:
Không.
23. Có người thân nào làm trong các cơ quan
tình báo, cảnh sát, điều tra... Nếu có thì ở đâu và
làm gì?: Không.
24. Ngày tháng tham gia Đảng: Năm 1920,
Đảng Cộng sản Pháp.
25. Ngày tháng tham gia Đoàn Thanh niên
Cộng sản: Không.
26. Trước đây đã tham gia một đảng phái nào
khác hay Liên đoàn Thanh niên Cộng sản? Nếu có
thì đảng nào, khi nào và ở đâu, nguyên nhân cụ
thể việc rời tổ chức này?: Không.
27. Có tham gia tổ chức quần chúng hay công
nhân nào không? Nếu có thì tổ chức nào và công
việc?: Không.
11

28. Có tham gia (hay có cảm tình) với một
nhóm, phe phái đối lập nào trong đảng không?
Nếu có thì nhóm hoặc phe nào?: Không.
29. Đã khi nào bị khiển trách, nguyên nhân?:
Không.
30. Đã bao giờ bị kết án, bị bắt, bị tù? Khi nào,
ở đâu và nguyên nhân? Ở tù bao lâu?: Có, gần 2
năm vì hoạt động cộng sản.
31. Có là thành viên của Liên hiệp Thương
mại? Liên hiệp nào, ở đâu và sự ràng buộc hội
viên?: Không.
32. Có làm việc cho cơ quan bầu cử nào trong
Liên hiệp Thương mại không? Được trả lương hay
tình nguyện, ở đâu, loại công việc?: Không.
33. Có tham gia tổ chức đình công và các tổ
chức khác? Nếu có thì công việc gì?: Tôi tổ chức
Hội Liên hiệp thuộc địa trong Đảng, Liên hiệp các
dân tộc bị áp bức ở Trung Quốc.
34. Công việc nào gần đây nhất trước khi được
cử đến Trường Quốc tế Lênin?: Thành lập Đảng
Cộng sản Đông Dương.
35. Có tham gia vào văn phòng bầu cử của
đảng nào không? Làm gì, như thế nào và khi nào?
36. Đã làm công việc quần chúng gì của đảng?
37. Có hoạt động không công khai? Mức độ nào
và bao lâu?: Từ năm 1924.
38. Có tham gia phong trào chống thất nghiệp
không? Và chức trách là gì?: Không.
12

39. Khi nào thì được cử đến Trường Quốc tế
Lênin và đã được phổ biến những quy định về
bảo mật chưa? Ai biết việc anh sang học tại
Trường?: Tháng 9 năm 1934. Các đồng chí tại
Quốc tế Cộng sản.
40. Tiểu sử vắn tắt:
Sinh năm 1894. Bắt đầu làm việc và kiếm sống
từ năm 1912. Tôi đã đến Anh quốc, Pháp, châu
Phi và Mỹ. Năm 1919, tôi bắt đầu hoạt động cách
mạng. Năm 1920, tham gia Đại hội Tua, tại đây
Đảng Cộng sản Pháp đã được thành lập. Năm
1924, tham dự Đại hội V Quốc tế Cộng sản, sau đó
tôi được cử đến công tác tại Trung Quốc. Năm
1927, tôi buộc phải dời Trung Quốc vì cuộc phản
biến của Quốc dân Đảng. Năm 1928, tôi tham dự
Hội nghị chống đế quốc tại Brúcxen và từ đây trở
về châu Á. Tôi đã đến các nước Đông Nam Á.
Năm 1929, tôi đã bị kết án tử hình vắng mặt
và chính phủ đã trao giải thưởng cho ai tìm được
tôi. Năm 1931, tôi bị bắt bởi một chính phủ khác
và bị tù gần 2 năm.
Tôi không có gia đình và chưa lập gia đình.
Tôi nghĩ đây là tất cả những gì có thể viết về lý
lịch của tôi cho đến hiện nay1.
________
1. Bản sao và bản dịch lưu tại Bảo tàng Hồ Chí Minh.
Chữ in nghiêng là trả lời của Nguyễn Ái Quốc.

13

BÀI HỌC
Trong môi trường hoạt động bí mật, dù phải
thay tên đổi họ nhiều lần để tránh sự truy nã của
đế quốc, song điều nổi bật ở Nguyễn Ái Quốc - Hồ
Chí Minh là sự trung thực với tổ chức đảng. Đây
là phẩm chất cao quý của người cộng sản mà mỗi
người chúng ta phải noi theo.

14

GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY
NGHỆ THUẬT TRUYỀN THỐNG

C

hủ tịch Hồ Chí Minh đã từng viết: “Đời

sống mới không phải cái gì cũ cũng bỏ hết,

không phải cái gì cũng làm mới. Cái gì cũ mà xấu,
thì phải bỏ... Cái gì cũ mà không xấu, nhưng
phiền phức thì phải sửa đổi lại cho hợp lý... Cái gì
cũ mà tốt, thì phải phát triển thêm... Cái gì mới
mà hay thì ta phải làm...”1.
Sáng tạo là nhạy cảm với cái mới, khát khao
tìm hiểu và áp dụng cái mới, song, nhanh nhạy với
cái mới không có nghĩa là vứt bỏ tất cả những cái
cũ. Việc duy trì và phát huy nghệ thuật truyền
thống của dân tộc được Chủ tịch Hồ Chí Minh ân
cần chỉ bảo rất cụ thể, thiết thực.
Nghệ sĩ Ngô Thị Liễu vốn là diễn viên của
Đoàn tuồng khu V tập kết ra miền Bắc năm 1954.
Bà và các đồng nghiệp đã có vinh dự hai lần diễn
cho Bác xem trong các năm 1954, 1959. Bà kể lại:
“... năm 1959, chúng tôi lại được Bác gọi lên lần nữa.
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia,
Hà Nội, 2011, t.5, tr.112-113.

15

Lần này ông Tảo và tôi diễn lớp Trại Ba níu
chồng là Địch Thanh. Theo lời đồng chí Lê Văn
Hiến kể lại thì Bác thích lớp tuồng này lắm. Diễn
xong, tôi được nắm tay Bác và được nghe lời Bác
dạy. Tôi quên sao được cái nhìn trìu mến như cha
nhìn con, tiếng nói đượm hơi ấm tình thương của
Bác: “Hay lắm! Nghệ thuật của cha ông để lại
hay lắm. Phải giữ cho được, nhưng chớ gieo vừng
ra ngô!””1.
Vì lời Bác nói trực tiếp với các nghệ sĩ, không có
văn bản lưu hay băng ghi âm, nên ở chỗ này, chỗ
khác nhiều người dẫn lại câu nói của Bác không hoàn
toàn chính xác. Tuy vậy, mọi người đều thống nhất
hàm ý Bác dặn, đó là: cần giữ lấy bộ môn hát truyền
thống này và nếu có cải tiến cũng cần hết sức thận
trọng, đừng có làm thay đổi nghệ thuật và giá trị
truyền thống, theo kiểu “gieo vừng ra ngô”.
Năm 1966, một đoàn văn công của ta được mời
sang biểu diễn ở Pháp. Với ý nghĩ tốt đẹp nhân
dịp này đem nghệ thuật truyền thống của ta giới
thiệu với khán giả châu Âu, đoàn đã chọn hai tiết
mục chèo đang “ăn khách” lúc đó là “Đường về
trận địa” và trích đoạn chèo “Xúy Vân giả dại”.
Rất may là trong quá trình tập luyện, một ai đó
________
1. Xem Bác Hồ sống mãi với chúng ta (Hồi ký),
Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t.2, tr.560.

16

đã có sáng kiến nên xin ý kiến Bác, vì Bác hiểu
văn hóa Âu châu, Bác sẽ gợi ý nên lựa chọn tác
phẩm nào. Thông qua đồng chí Vũ Kỳ, đồng chí
Trưởng đoàn đã được báo cáo với Bác. Nghe đồng
chí Trưởng đoàn trình bày xong, Bác nói (đại ý):
Các cô chú chọn nghệ thuật chèo đi giới thiệu
với nhân dân Pháp là tốt. Nhưng chọn tiết mục
nào phải cân nhắc. Người Pari quen xem ôpêra,
mỗi tiết mục chỉ 5 đến 10 phút. Nay vở chèo
“Đường về trận địa” dài tới 45 phút, liệu người
ta có hào hứng xem hết? Lại nữa, ở Việt Nam
bao nhiêu phụ nữ sản xuất, chiến đấu giỏi, sao
lại đưa người giả dại đi quảng bá, khán giả
Pháp sẽ hiểu phụ nữ Việt Nam như thế nào, vì
người Pháp liệu mấy ai biết gốc gác trích đoạn
chèo này?1. Nghe lời Bác, đoàn đã chọn tiết mục
khác, và đã được nhân dân Pháp và kiều bào ta
rất hoan nghênh.
BÀI HỌC
Cải biên nghệ thuật truyền thống để phục vụ
thị hiếu quần chúng cần phải rất thận trọng,
________
1. PGS.TS. Nguyễn Trọng Phúc, nguyên Viện trưởng
Viện Lịch sử Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí
Minh, trong bài nói tại lớp nghiên cứu Chỉ thị số 05CT/TW ngày 15/5/2016 của Bộ Chính trị, tại Bảo tàng
Hồ Chí Minh, năm 2016.

17

tránh làm thay đổi bản chất của bộ môn truyền
thống đó.
Khi đưa các bộ môn nghệ thuật truyền thống đi
biểu diễn, quảng bá (nhất là đi nước ngoài), cần
xem xét kỹ yêu cầu, thị hiếu, thói quen thưởng
thức... của khán giả để lựa chọn những tiết mục
cho phù hợp.

18

KHẨU HIỆU THI ĐUA CẦN THIẾT THỰC, CỤ THỂ

Đ

ồng chí Vũ Kỳ, thư ký của Chủ tịch Hồ
Chí Minh kể lại:
Đội ngũ giúp việc, phục vụ, bảo vệ Chủ tịch
Hồ Chí Minh ở Phủ Chủ tịch (Hà Nội) rất gọn
nhẹ, chủ yếu gồm các lực lượng: các cán bộ,
nhân viên Văn phòng Phủ Chủ tịch, các chiến sĩ
bảo vệ thuộc Cục Cảnh vệ (Bộ Công an) và một
đơn vị thuộc Trung đoàn 600 Công an nhân dân
vũ trang. Mọi cán bộ, chiến sĩ được điều động về
làm việc tại đây đều được tuyển chọn kỹ, anh em
nói chung đều rất tự giác và luôn phấn đấu làm
tròn nhiệm vụ.
Với mục đích bảo vệ và phục vụ Chủ tịch Hồ
Chí Minh tốt nhất, như mọi cơ quan khác, Văn
phòng Phủ Chủ tịch đã chủ trì cuộc họp với các lực
lượng cùng làm nhiệm vụ trên địa bàn, thống nhất
giao ước thi đua. Khẩu hiệu được mọi người thống
nhất là: “Phục vụ Bác Hồ vô điều kiện!”. Ai cũng
nghĩ rằng với khẩu hiệu ấy, mọi người đều ra sức
thi đua làm tốt nhiệm vụ được phân công.
Tuy nhiên, sau một thời gian thực hành, xuất
hiện mấy việc khiến Bác Hồ không vui.
19

Thường các buổi chiều, sau giờ làm việc Bác
hay đi dạo trong vườn. Đồng chí Vũ Kỳ thường đi
cùng Bác, khi thì kết hợp báo cáo công việc, khi
thì chỉ đơn giản là đi cùng Bác cho vui. Chiều hôm
ấy, trên đường đi, hai Bác cháu đang vui chuyện,
bỗng thấy Bác dừng lại và tạt vào hàng cây râm
bụt, bẻ một cành cây, rồi cúi xuống cẩn thận gạt
con ốc sên bị ai đó giẫm nát từ bao giờ xuống ao
cá. Vừa làm, Bác vừa khẽ nói: “Chú nào vô ý, đã
giẫm chết ốc sên rồi mà không dọn đi để người sau
khỏi trượt chân!”.
Một lần khác, chiều hôm trước Bác vừa khen
cây đu đủ trồng ven bờ ao năm nay sai quả, cùng
một lúc có mấy quả đã chuyển màu vàng, báo hiệu
sắp chín. Chiều hôm sau đã thấy quả biến mất.
Bác nhẹ nhàng nói với đồng chí Vũ Kỳ: “Ở ngoài
phố, các cháu nhặt được của rơi còn biết mang trả
người mất, vậy mà ở đây, quả mới ương, chưa kịp
chín, chú nào đã ngắt mất rồi”.
Trước mấy việc nhỏ ấy, đồng chí Vũ Kỳ đã
họp chi bộ, thống nhất với công đoàn cùng các
lực lượng công an, cảnh vệ, thay đổi khẩu hiệu
thi đua thành: “Từ việc to đến việc nhỏ, không
để Bác Hồ phiền lòng”. Từ đấy trở đi, mọi thành
viên trong cơ quan Văn phòng Phủ Chủ tịch và
các đơn vị phối thuộc đều tự giác, chủ động làm
việc, ai nấy đều ra sức thi đua tận tụy phục vụ
20

Chủ tịch Hồ Chí Minh, không lần nào lặp lại
những điều đáng tiếc như trên.
BÀI HỌC
Để phong trào thi đua thực sự đi vào cuộc
sống, bên cạnh việc xác định đúng mục đích, có
kế hoạch và biện pháp tổ chức thực hiện rõ ràng,
thì việc đề ra khẩu hiệu thi đua cần thiết thực,
cụ thể. Có như vậy mới có tác dụng kích thích
phong trào thi đua, làm cho thi đua hiệu quả,
thiết thực.

21

NGƯỜI CHIẾN SĨ CỘNG SẢN
CHÂN CHÍNH

N

gày 19/5/1948, cơ quan Phủ Chủ tịch
đang đóng ở Khuôn Tát, xã Phú Đình,
huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên. Các chiến sĩ
cảnh vệ phục vụ Bác Hồ đã bí mật sửa soạn từ tối
hôm trước để tổ chức chúc thọ Bác. Anh em dậy
từ đêm, hái một bó hoa rừng, chờ khi Người vừa
bước từ gác nhỏ nhà sàn xuống, anh em chạy lại
xếp hàng ngang trước mặt Bác, và cử một đồng
chí nhanh nhẹn nói một câu ngắn gọn: “Nhân dịp
sinh nhật Bác, chúng cháu kính chúc Bác mạnh
khỏe, sống lâu”.
Anh em đều rất vui mừng vì đã tổ chức sinh
nhật Bác rất đúng kế hoạch, giản dị mà vui vẻ.
Nhưng khi cầm bó hoa rừng anh em vừa trao
tặng, Bác rưng rưng nước mắt, Người nói: “Bác
cảm ơn các chú. Bác nhờ các chú đem bó hoa này
đặt lên mộ chú Đồng cho Bác”. Lúc đó anh em ai
cũng chảy nước mắt vì nhớ thương đồng chí cấp
dưỡng của cơ quan tên là Đồng, vừa qua đời
ngày 03/5/1948, do một cơn sốt rét ác tính. Sau
khi mọi người đem bó hoa rừng ra viếng mộ
22

đồng chí Đồng trở về, Bác cháu quây quần dưới
nhà sàn, Bác kể cho anh em nghe về đồng chí
Đồng. Lúc này mọi người mới biết người đồng
chí nhỏ nhắn, thông minh, nhanh nhẹn, linh
hoạt, hay cười, lạc quan, không bao giờ nói đến
khó khăn, gian khổ, một người làm công việc
tưởng chừng như nhỏ bé, giản đơn lại có một
tiểu sử rất đáng khâm phục.
Đồng là tên do Bác Hồ đặt, tên thật của anh là
Phạm Văn Lộc (còn có tên gọi khác là Nguyễn Văn
Ty), sinh năm 1900, quê tại xã Lương Ninh, huyện
Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình.
Năm 1928, khi Nguyễn Ái Quốc (lúc này lấy
tên là Thầu Chín) đến Xiêm (Thái Lan) hoạt
động, đồng chí Lộc nhiều lần được cử đưa Người
đi các tỉnh có Việt kiều sinh sống nhằm tuyên
truyền cách mạng cho kiều bào yêu nước. Tháng
11/1929, từ Xiêm, Nguyễn Ái Quốc trở về Hồng
Kông để triệu tập Hội nghị hợp nhất các tổ chức
đảng, thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (mùa
xuân năm 1930). Cũng chính dịp này, đồng chí
Phạm Văn Lộc để lại người vợ trẻ ở Xiêm và đi
theo Nguyễn Ái Quốc sang Trung Quốc, tiếp tục
con đường hoạt động cách mạng.
Ngày 06/6/1931, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc bị bắt
tại Hồng Kông. Trải qua gần 3 năm bị giam giữ và
lưu lạc, tháng 7/1934, Người trở về hoạt động ở Liên
Xô. Năm 1938, Người được Quốc tế Cộng sản điều về
23

hoạt động ở Trung Quốc. Cuối tháng 5/1940, đồng chí
Phạm Văn Lộc tới Côn Minh, Vân Nam, Trung Quốc
và gặp lại Nguyễn Ái Quốc. Ngày 28/01/1941 (mùng 2
Tết năm Tân Tỵ) trong đoàn 5 cán bộ cùng Nguyễn
Ái Quốc vượt qua cột mốc biên giới Việt - Trung số
108 về Cao Bằng có Phạm Văn Lộc, người đã gắn bó
với Nguyễn Ái Quốc từ những ngày đầu hoạt động
đầy khó khăn ở Thái Lan (những năm 1928, 1929).
Những ngày hoạt động ở Pác Bó, cuộc sống vô
cùng gian khổ và thiếu thốn. Đồng chí Lộc được
giao nhiệm vụ nấu ăn cho cả cơ quan. Để cải thiện
bữa ăn đạm bạc cho Bác và anh em, đồng chí Lộc
không ngại khó khăn, vất vả, mò cua, bắt ốc,
trồng rau, đơm cá,... đặc biệt, đồng chí biết rất
nhiều loại rau rừng và cũng rất chịu khó cải thiện
món ăn. Trong thời gian hoạt động tại Cao Bằng,
đồng chí đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của
một người đầu bếp đầu tiên của Bác Hồ.
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công,
Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng và
các cơ quan Trung ương trở về Thủ đô Hà Nội. Các
đồng chí hoạt động cách mạng từ trước khởi nghĩa
nhiều người được giao đảm đương những cương vị
xứng đáng. Riêng đồng chí Lộc cùng với một số
đồng chí khác được Bác Hồ tin tưởng giao nhiệm
vụ ở lại Việt Bắc tiếp tục xây dựng “hậu phương
lưu trú” - dự phòng khi Chính phủ phải trở lại
Tân Trào để tiếp tục kháng chiến.
24

Đúng như Bác dự đoán, ngày 19/12/1946, kháng
chiến toàn quốc bùng nổ, tháng 5/1947, Bác Hồ
cùng Trung ương Đảng trở lại Tân Trào. Đồng chí
Lộc đang phụ trách công binh xưởng được gọi trở
về cơ quan Phủ Chủ tịch để làm nhiệm vụ nấu ăn
cho Bác. Để biểu thị quyết tâm trong cuộc kháng
chiến, cũng là để nhắc nhở các cán bộ, chiến sĩ
đồng lòng quyết tâm, Bác Hồ đã đặt tên cho các
chiến sĩ, cán bộ phục vụ xung quanh Người theo
khẩu hiệu: Trường, Kỳ, Kháng, Chiến, Nhất,
Định, Thắng, Lợi và Đồng, Tâm, Kiên, Quyết,
Trung, Dũng, Cần, Kiệm, Liêm... Đồng chí Lộc
được mang tên là Đồng. Không phụ lòng tin cậy
của Bác, đồng chí Lộc (Đồng) một lần nữa nỗ lực
hết mình, tận tụy hoàn thành nhiệm vụ được
Đảng phân công.
Anh em càng xúc động hơn khi kết thúc câu
chuyện, Bác nói: “Chú Đồng làm nhiệm vụ nấu ăn
cho Bác và cho các chú, không phải vì chú ấy
không có năng lực, ngược lại chú Đồng rất có khả
năng, có thể đảm đương nhiều công việc quan
trọng. Nhưng do tổ chức tin tưởng phân công cho
chú ấy nấu ăn cho Bác và các chú, nên chú vui vẻ
làm và làm việc gì cũng đến nơi đến chốn”. Ngừng
một lát, Bác chậm rãi nói: “Chú Đồng là một người
cộng sản chân chính, trong lúc khó khăn, gian khổ
làm việc không chút nề hà, đến lúc nước nhà độc
lập cũng không mảy may đòi hưởng thụ”.
25

BÀI HỌC
Người chiến sĩ cộng sản chân chính, mẫu mực
là người luôn luôn nhận và hoàn thành mọi công
việc được tổ chức phân công, không đòi hỏi
hưởng thụ.

26

ÂN NHÂN CỨU MẠNG BÁC VÀ LIỆT SĨ
CỦA CÁCH MẠNG VIỆT NAM
Ân nhân cứu mạng
Luật sư Phơrăngxít Henri Lôdơbi sinh năm
1883 trong một gia đình có truyền thống về luật,
tại vùng Lâyxetxtơsia, nước Anh. Sau khi tốt nghiệp
trường Luật, ông làm luật sư cho quân đội Anh
trong Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918).
Năm 1926, ông sang Hồng Kông, làm việc tại Văn
phòng luật sư mang tên: RUSS & CO. Sau đó, ông
mua lại văn phòng này vào năm 1928.
Ngày 06/6/1931, Tống Văn Sơ - tên gọi của Chủ
tịch Hồ Chí Minh thời gian này - bị nhà cầm
quyền Anh bắt tại số 186 đường Tam Kung, Cửu
Long, Hồng Kông. Nhà đương cục Hồng Kông
giam Tống Văn Sơ tại nhà ngục Víctoria.
Được tin nhà đương cục Anh bắt được Tống Văn
Sơ, chính quyền thực dân Pháp ở Đông Dương tiến
hành cuộc vận động ngoại giao rầm rộ, nhằm yêu
cầu người Anh cho dẫn độ Tống Văn Sơ về Việt Nam
để xử theo bản án tử hình mà tòa án Nam triều đã
27

tuyên từ năm 1929 tại Vinh1 (Nghệ An), hoặc ít
nhất, nếu không dẫn độ được, thì Chính phủ Pháp
sẽ trả cho Chính phủ Anh một khoản tiền lớn, để
người Anh giam giữ Tống Văn Sơ tại một thuộc địa
xa xôi nào đó của Anh.
Tuy nhiên, sự cấu kết, mặc cả của chính quyền
thực dân Anh - Pháp cuối cùng vẫn thất bại. Nguyên
nhân thất bại có nhiều, nhưng tựu trung lại, có ba lý
do chính: Thứ nhất, về bản chất, Tống Văn Sơ không
có tội. Thực dân Pháp có thể cố tình kết tội Tống Văn
Sơ, vì ông đã tiến hành cuộc vận động chống lại sự
xâm lược của thực dân Pháp ở Đông Dương, nhưng
với người Anh, họ không thể quy kết Tống Văn Sơ đã
phạm tội gì theo luật pháp Anh. Thứ hai, ngay từ khi
bị bắt, Tống Văn Sơ đã tự đấu tranh để bảo vệ mình.
Thứ ba, không thể không kể tới công lao to lớn của
Luật sư Lôdơbi và các cộng sự tài năng của ông trong
công ty luật RUSS & CO.
Chúng ta biết rằng, như mọi công ty luật khác,
công ty luật RUSS & CO nhận tiền thù lao từ thân
chủ để bảo vệ quyền lợi cho thân chủ. Nhưng với
Tống Văn Sơ, Luật sư Lôdơbi đã vượt qua quan hệ
thông thường đó. Đúng như sau này ông kể lại
________

1. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh - Viện Hồ
Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng: Hồ Chí Minh - Biên
niên tiểu sử, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội,
2016, t.1, tr.330.

28

trong chuyến thăm Việt Nam năm 1960: “Sau 30
phút gặp gỡ, Người đã hoàn toàn chinh phục tôi. Ở
Người toát ra một sức mạnh cảm hóa rất kỳ diệu”1.
Từ sự kính trọng, ngưỡng mộ Tống Văn Sơ, Lôdơbi
và các cộng sự đã viện dẫn tất cả những điều có thể
khai thác trong luật pháp Anh để bảo vệ thân chủ,
rồi buộc tòa án Hồng Kông phải tuyên Người vô tội,
sau 9 phiên tòa xét xử, thậm chí phải chống án lên
tới Hội đồng cơ mật nhà vua ở Luân Đôn. Năm
1960, nhớ ơn gia đình Luật sư Lôdơbi, Chủ tịch Hồ
Chí Minh đã mời ông bà cùng con gái sang thăm
Việt Nam. Người sắp xếp thời gian để đích thân
đưa gia đình Luật sư đi thăm một số công trình
kinh tế, văn hóa của Việt Nam. Tại cuộc míttinh
chào mừng Luật sư ở Hội trường Đại học Tổng hợp
Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cùng lên bục
giảng với Luật sư, Người cầm tay Luật sư giơ cao,
trân trọng giới thiệu: “Đây là ân nhân cứu mạng
của Bác”. Để đáp lại, Luật sư Lôdơbi khiêm tốn nói:
“Hồi ấy, khi nhận lời bảo vệ Ngài, tôi chỉ nghĩ rằng
đó là một việc tốt nên làm, chứ không dám nghĩ là
ân nhân của nhân dân Việt Nam”.
Liệt sĩ của cách mạng Việt Nam
Ngày 13/8/1942, lấy tên mới là Hồ Chí Minh,
Nguyễn Ái Quốc (tên gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh
________
1. Hồi ký của ông bà Lôdơbi, lưu trữ tại Viện Lịch sử
Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.

29

khi đó) với tư cách là đại biểu của phong trào Việt
Minh và đại diện Phân hội Việt Nam của Hiệp hội
quốc tế chống xâm lược sang Trung Quốc nhằm liên
lạc với các lực lượng chống phát xít Nhật ở đó. Khi tới
phố Túc Vinh, huyện Thiên Bảo, tỉnh Quảng Tây
(Trung Quốc), Người bị tuần cảnh của chính quyền
Tưởng Giới Thạch bắt giam, bởi lý do những giấy tờ
tùy thân của Người đã quá hạn sử dụng. Hơn một
năm trời, bị giải qua hơn 30 nhà lao của 13 huyện, thị
của tỉnh Quảng Tây, Hồ Chí Minh phải trải qua
những ngày tháng bị giam cầm thiếu thốn, khổ cực,
bệnh tật. Đồng hành cùng Hồ Chí Minh trong những
ngày tháng thiếu thốn, gian khổ, đó là người thanh
niên nông dân Trung Quốc, tên là Dương Đào. Anh là
người thôn Pà Mông, xã Vinh Lao, huyện Tĩnh Tây,
tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc, đã được cơ sở cách
mạng của ta giới thiệu là người dẫn đường cho Hồ Chí
Minh trên đất Trung Quốc. Do đó, khi Hồ Chí Minh
bị bắt ở Túc Vinh, Dương Đào cũng không thoát cảnh
tù đày cùng với Người. Sau khi Hồ Chí Minh được trả
tự do, Dương Đào cũng được ra tù, rồi chết ở Liễu
Châu vì bệnh lao, hậu quả của những ngày bị đày đọa
trong tù. Trong cuốn Nhật ký trong tù, bài thơ số 117,
Hồ Chí Minh đã viết về người bạn đồng hành này:
“Dương Đào ốm nặng
Sóng dậy đất bằng hỏi cớ sao,
Đẩy anh vào ngục, anh Dương Đào;
30

Cháy thành lây vạ, buồn khôn xiết,
Nay lại thương anh mắc chứng lao”.
(Hoàng Trung Thông dịch)1

Năm 1960, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mời 9
người, là cơ sở cách mạng Việt Nam trong thời kỳ
trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Quảng
Tây, Trung Quốc sang thăm Việt Nam, trong đoàn
có Dương Thắng Cường là em trai của Dương Đào2.
Trong buổi tiếp đoàn tại Phủ Chủ tịch, Chủ tịch
Hồ Chí Minh đã xúc động nhắc tới Dương Đào,
Người nói: Dương Đào là liệt sĩ của cách mạng
Việt Nam.
BÀI HỌC
Trọng tình, trọng nghĩa là nét đẹp văn hóa của
người Việt Nam. Trong công việc cũng như trong
cuộc sống phải luôn luôn nhớ ơn những người đã
giúp đỡ mình trong lúc khó khăn, gian khổ.

________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.3, tr.434.
2. Năm 1996, khi tham gia đoàn sưu tầm của huyện
Hà Quảng, Cao Bằng, người viết bài này đã được gặp
Dương Thắng Cường tại quê hương ông ở Pà Mông,
Vinh Lao, Tĩnh Tây, Quảng Tây. Ông trân trọng khoe
với tác giả những kỷ vật được đích thân Chủ tịch Hồ
Chí Minh trao tặng tận tay năm 1960: quyển thơ Nhật
ký trong tù, chiếc mũ cát đội đầu và mấy mét vải.

31

NGƯỜI CON HIẾU THẢO

T

ại lớp chỉnh Đảng Trung ương khóa II,
tháng 3/1953, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã
nói: “Bây giờ nói đến tình, đến nghĩa:
Có người nói: Người cộng sản là vô tình, là bất
hiếu. Con làm cách mạng có khi phải bỏ cả bố mẹ.
Cái đó có không? Có.
Người kiên quyết cách mạng nhất lại là người
đa tình, chí hiếu nhất. Vì sao? Nếu không làm
cách mạng thì chẳng những bố mẹ mình mà hàng
chục triệu bố mẹ người khác cũng bị đế quốc,
phong kiến giày vò.
Mình không những cứu bố mẹ mình mà còn
cứu bố mẹ người khác, bố mẹ của cả nước nữa.
Phải hiểu chữ hiếu của cách mạng rộng rãi
như vậy”1.
Sau ngày Bác Hồ qua đời, thể theo nguyện
vọng của toàn Đảng, toàn dân, Viện Bảo tàng Hồ
Chí Minh đã được thành lập. Công việc đầu tiên
của các cán bộ bảo tàng là tiến hành kiểm kê theo
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.8, tr.99.

32

địa hình1 các tài liệu, hiện vật của Bác để lại. Khi
mở chiếc hộp sơn mài được Bác để trên ngăn cao
nhất của tủ sách trong phòng làm việc của Người
ở nhà sàn, anh chị em ngỡ ngàng phát hiện mấy
tấm ảnh cỡ 6x9 cm được gói cẩn thận trong mấy lớp
bao nilon: ảnh ngôi mộ cụ Phó bảng Nguyễn Sinh
Sắc ở Cao Lãnh, Đồng Tháp. Cùng với ảnh ngôi mộ,
có mấy ảnh chụp các chiến sĩ Tiểu đoàn Long Châu
Sa viếng mộ cụ Phó bảng trước khi xuống tàu tập
kết ra Bắc năm 1954.
Từ cậu thiếu niên Nguyễn Sinh Cung sinh ra ở
Kim Liên (Nghệ An), đến anh thanh niên Nguyễn
Tất Thành học Trường Quốc học Huế, đến người
cộng sản Nguyễn Ái Quốc và đến khi trở thành
lãnh tụ Hồ Chí Minh, Bác Hồ của chúng ta luôn
lưu giữ trong mình truyền thống tốt đẹp của quê
hương, gia đình, Tổ quốc. Người con hiếu thảo ấy
học được từ cha mẹ sự ham học, ham làm, đức hy
sinh, chia sẻ, lòng thương mẹ, kính cha và tinh
thần thương yêu, quý trọng nhân dân. Đặc biệt,
Người không bao giờ cho phép bản thân mình được
hưởng những đặc quyền, đặc lợi hơn người khác. Về
việc riêng cũng vậy, mặc dù suốt cuộc đời, Người
luôn nhớ về mẹ, nhất là nhớ về những ngày ở
Thành Nội (Huế), lúc mẹ lâm chung, bên mẹ chỉ có
________
1. Kiểm kê địa hình: thuật ngữ bảo tàng, tức kiểm
kê theo vị trí đang để hiện vật ở thời điểm Bác mất.

33

Người lúc đó 11 tuổi và đứa em mới sinh đang ngằn
ngặt khóc vì thiếu sữa. Nhưng hai lần về thăm quê
(năm 1957 và năm 1961), Người không yêu cầu thu
xếp đi thăm mộ mẹ được cải táng trên núi Đại Huệ.
Không phải vì khi đó chưa có đường lên mộ, mà vì
trong thời điểm ấy, cả nước vừa ra khỏi cuộc kháng
chiến chống thực dân Pháp, lại đang trước nguy cơ
can thiệp tăng cường của đế quốc Mỹ, nên mọi
người đều chưa có điều kiện lo cho việc riêng, kể cả
việc chăm lo phần mộ tổ tiên.
Chủ tịch Hồ Chí Minh vô cùng kính yêu cha,
nhưng trong bối cảnh đất nước những năm 1960,
lại trong môi trường công tác, Người không thể
yêu cầu Văn phòng Phủ Chủ tịch bố trí nơi tưởng
niệm cha mình. Đồng chí Vũ Kỳ nói: “Tuổi già
nước mắt chảy vào trong. Bác giấu kín tâm sự của
mình và chọn nơi thờ Cha ở vị trí cao nhất trong
căn phòng Bác ở”.
Anh trai và chị gái Bác Hồ khi còn trẻ đều
tham gia hoạt động yêu nước, đều từng bị thực
dân Pháp bắt tù đày. Anh chị Bác đều không lập
gia đình và không có con cái. Năm 1950, từ chiến
khu Việt Bắc, Bác đã gửi những lời thăm hỏi
thắm thiết về dòng họ Nguyễn Sinh, khi nghe tin
ông Cả Khiêm từ trần: “Nghe tin anh Cả mất,
lòng tôi rất buồn rầu. Vì việc nước nặng nhiều,
lúc anh đau yếu tôi không thể trông nom, lúc anh
tạ thế tôi không thể lo liệu. Than ôi! Tôi chịu tội
34

bất đệ trước linh hồn anh và xin bà con nguyên
lượng cho một người con đã hy sinh tình nhà vì
phải lo việc nước”1.
BÀI HỌC
Hiếu thảo với cha mẹ, lễ phép với bề trên là
phẩm chất tự nhiên và cần thiết đối với mỗi người.
Song, mỗi người khi thực hiện chữ hiếu ấy phải
phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh và luôn luôn đặt
sự hiếu thảo của mình dưới công việc chung.

________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.463.

35

CHỌN NGƯỜI VÀ THAY NGƯỜI

T

háng 10/1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết
tác phẩm Sửa đổi lối làm việc, trong đó đề
cập toàn diện các lĩnh vực tổ chức và cán bộ. Ở
mục V: Cách lãnh đạo, Người viết: “Chọn người
và thay người cũng là một vấn đề quan trọng
trong việc lãnh đạo.
Những người mắc phải bệnh quan liêu, bệnh
bàn giấy, không làm được việc, phải thải đi. Ngoài
ra còn có hai hạng người, cũng phải chú ý:
Một là những người cậy mình là “công thần
cách mạng”, rồi đâm ra ngang tàng, không giữ gìn
kỷ luật, không thi hành nghị quyết của Đảng và
Chính phủ. Thế là họ kiêu ngạo, họ phá kỷ luật
của Đảng, của Chính phủ.
Cần phải mời các ông đó xuống công tác hạ
tầng, khép họ vào kỷ luật, để chữa tính kiêu ngạo,
thói quan liêu cho họ và để giữ vững kỷ luật của
Đảng và của Chính phủ.
Hai là hạng người nói suông. Hạng người này
tuy thật thà, trung thành, nhưng không có năng
36

lực làm việc, chỉ biết nói suông. Một thí dụ: hôm
nọ tôi hỏi một cán bộ L:
- Mùa màng năm nay thế nào?
L trả lời: Việc đó tôi đã động viên nhân dân rồi.
Hỏi: Rồi sao nữa?
L trả lời: Tôi đã bày tỏ vấn đề đó một cách rất
đầy đủ.
Hỏi: Rồi sao nữa?
L t...