BÀI 37. CHUYỂN ĐỘNG NHÌN THẤY CỦA MẶT TRỜI

1

Câu 1. Chọn từ thích hợp điền vào chỗ “…” trong câu sau:
 Trái Đất chuyển động tự quay quanh trục của nó theo chiều từ tây sang đông.
 Trái Đất quay một vòng xung quanh trục của nó hết 24 giờ (một ngày – đêm).
Câu 2. Chọn từ thích hợp điền vào chỗ “…” trong câu sau:
Trái Đất quay từ phía tây sang phía đông nên chúng ta thấy Mặt Trời mọc ở phía đông và lặn ở phía tây.

- Hiện tượng ngày, đêm luân phiên diễn ra trên Trái Đất là do Trái Đất được chiếu sáng bởi Mặt Trời và
chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất.
- Mỗi thời điểm, ánh sáng mặt trời chiếu sáng khoảng 50% diện tích bề mặt của Trái Đất. Phần được chiếu
sáng sẽ là ban ngày, phần không được chiếu sáng sẽ là ban đêm. Vì Trái Đất tự quay quanh trục của nó nên
vị trí phần sáng và tối trên bề mặt Trái Đất sẽ thay đổi dần.
A. TRẮC NGHIỆM
1B
2A
11B

12A

3C

4D

5B

13C

14B

15D

6D

7C

8C

9C

10D

Hướng dẫn giải trắc nghiệm
Câu 5.
Phát biểu đúng là (2), (4), (5).
(1) Sai vì sau khi lặn thì Mặt Trời vẫn không biến mất.
(3) Sai vì Trái Đất quay quanh Mặt Trời.
B. TỰ LUẬN
Câu 1.
a) Mặt Trời chỉ chiếu sáng được một nửa Trái Đất vì: Trái Đất có dạng hình cầu nên Mặt Trời luôn chỉ chiếu
sáng được một nửa Trái Đất.
b) Phần được Mặt Trời chiếu sáng sẽ là ban ngày, phần không được Mặt Trời chiếu sáng sẽ là ban đêm.
Câu 2. Dựa vào đồng hồ ta sẽ xác định được lúc đó là buổi sáng hay buổi chiều. Sau đó dựa vào bóng của
mình hoặc cây cối trong rừng trên mặt đất ta sẽ xác định được phương hướng. Hướng của bóng cây sẽ là
hướng tây nếu lúc đó là buổi sáng và sẽ là hướng đông nêu lúc đó là buổi chiều.
Câu 3.
STT

Phát biểu

Đúng

1

Chuyển động biểu kiến là chuyển động chỉ có trong cảm giác
của người nhìn, không có thật trong thực tế.

X

2

Chuyển động của Mặt Trăng quanah Trái Đất là một chuyển
2

Sai

X

động biểu kiến.
3

Có ngày và đêm là do Trái Đất tự quay quanh trục của nó.

X

4

Mặt Trời luôn luôn chỉ chiếu sáng một nửa Trái Đất nên có ngày
và đêm.

X

5

Đứng ở Bắc bán cầu thì thấy Trái Đất quay từ Tây sang Đông,
đứng ở Nam bán cầu thì thấy ngược lại.

X

Câu 4. Trong một năm (365 ngày) Trái Đất quay quanh trục của nó hết số giờ là 24.365 = 8760 (giờ)
Câu 5. Nhìn trên bầu trời tìm vị trí sao Bắc Đẩu; nhìn về sao Bắc Đẩu, giang 2 tay, tay phải là hướng Đông,
tay trái là hướng Tây, sau lưng là hướng Nam.
Câu 6. Đứng trước cửa nhà/căn hộ, giang 2 tay, để tay phải hướng về phía Mặt Trời mọc, đó là hướng
Đông, phía trước mặt là hướng Bắc, phía tay trái là hướng Tây, phía sau lưng là hướng Nam, từ đó xác định
được hướng ngôi nhà/căn hộ.
Câu 7. Nhiều nhất 3 lần và ít nhất 2 lần.
Câu 8. Nhật Bản đón giao thừa sớm hơn Việt Nam, vì Trái Đất quay từ Tây sang Đông, và Nhật Bản ở phía
Đông Việt Nam.
Câu 9. 1 – S; 2 – S; 3 – Đ; 4 – S.
Câu 10. 1 – C; 2 – A; 3 – B; 4 – D.
Câu 11. Hiện tượng mọc và lặn hằng ngày của Mặt Trời là do sự quay quanh trục của Trái Đất theo chiều từ
tây sang đông. Sau thời điểm 4 địa điểm sắp xếp như hình vẽ thì châu Úc sẽ là địa điểm thấy Mặt Trời mọc
đầu tiên lần lượt sau đó là Ấn Độ, châu Phi và châu Âu.
Câu 12. Qua kết quả cho thấy chiều dài bóng in trên mặt đất của cái cọ giảm dần từ 10 giờ đến 12 giờ trưa
sau đó sẽ tăng dần từ 12 giờ đến 14 giờ.
C. CÂU HỎI SÁCH GIÁO KHOA CHÂN TRỜI SÁNG TẠO

1. CHUYỂN ĐỘNG NHÌN THẤY CỦA MẶT TRỜI
Câu hỏi 1 (SGK trang 188): Em hãy mô tả sự "chuyển động” của Mặt Trời hằng ngày trên bầu
trời.
Trả lời:
Sự chuyển động của Mặt Trời hằng ngày trên bầu trời: Mặt Trời mọc ở đằng đông, lặn ở đằng
tây.
Câu hỏi 2 (SGK trang 188): Quan sát hình 43.2, em hãy cho biết Trái Đất tự quay quanh trục của
nó theo chiều nào và mỗi thời điểm, ánh sáng Mặt Trời chiếu tới Trái Đất sẽ làm bao nhiêu phần
diện tích mặt đất được chiếu sáng?
Trả lời:
Trái đất tự quay quanh trục của nó theo chiều ngược chiều kim đồng hồ, từ phía tây sang phía
đông. Mỗi thời điểm, ánh sáng Mặt Trời chiếu tới trái đất sẽ làm một nửa diện tích trái đất được
chiếu sáng.
Câu hỏi 3 (SGK trang 188): Người ở tại vị trí B (hình 43.2a) khi ánh sáng Mặt Trời vừa chiếu tới
sẽ quan sát thấy hiện tượng gì? Sau đó, người tại vị trí B sẽ tiếp tục thấy Mặt Trời “chuyến động"
như thế nào? Vì sao?
3

Trả lời:
Người ở vị trí B sẽ quan sát thấy hiện tượng Mặt Trời mọc. Sau đó sẽ tiếp tục thấy Mặt Trời
chuyển động lên cao. Bởi vì Trái Đất quay quanh trục khiến cho vị trí B được Mặt Trời chiếu tới.
Câu hỏi 4 (SGK trang 189): Người ở tại vị trí C (hình 43.2b) khi ánh sáng Mặt Trời vừa khuất sẽ
quan sát thấy hiện tượng gì? Vì sao?
Trả lời:
Người ở vị trí C sẽ quan sát thấy hiện tượng Mặt Trời lặn. Bởi vì trái đất quay quanh trục khiến
cho vị trí C bị quay đi khuất ánh Mặt Trời.
2. MẶT TRỜI MỌC VÀ LẶN 
Câu hỏi 5 (SGK trang 189): Giữ quả địa cầu tại một vị trí bất kì. Em hãy xác định các vị trí trên
quả địa cầu mà ánh sáng sẽ chiếu tới và các vị trí trên quả địa cầu mà ánh sáng sẽ khuất ngay khi ta
quay tiếp quả địa cầu?
Trả lời:
Học sinh thực hành theo yêu cầu và tự xác định các vị trí.
Câu hỏi 6 (SGK trang 189): Em hãy quay quả địa cầu để tại vị trí của Việt Nam trên quả địa cầu
sẽ có ánh sáng chiếu tới ngay khi ta quay tiếp quả địa cầu?
Trả lời:
Học sinh tìm vị trí của Việt Nam trên quả địa cầu, sau đó tự thực hành.
Câu hỏi 7 (SGK trang 189): Từ nội dung thảo luận 4 và 5, em hãy liên hệ tới hiện tượng ngày và
đêm trên Trái Đất, Mặt Trời mọc và Mặt Trời lặn khi quan sát từ Trái Đất?
Trả lời:
Liên hệ hiện tượng ngày và đêm trên Trái Đất, Mặt Trời mọc và Mặt Trời lặn khi quan sát từ Trái
Đất:
- Hiện tượng ngày và đêm: Hình khối cầu của Trái đất luôn được Mặt Trời chiếu sáng một nửa, vì
thế đã sinh ra ngày và đêm.
- Hiện tượng Mặt Trời mọc, Mặt Trời lặn: Khi Trái Đất quay, góc nghiêng giữa Mặt Trời và mặt đất
cũng dần lớn lên, đồng thời nó tự quay quanh trục theo hướng từ Tây sang Đông, vì vậy ta có cảm
giác Mặt Trời mọc từ thấp lên cao, mọc ở đằng đông, lặn ở đằng tây.
Câu hỏi 8 (SGK trang 189): Giải thích hiện tượng ngày, đêm trên Trái Đất và nguyên nhân dẫn
đến sự luân phiên ngày và đêm.
Trả lời:
Hiện tượng ngày và đêm sinh ra do Trái Đất tự quay quanh trục: Hình khối cầu của Trái đất luôn
được Mặt Trời chiếu sáng một nửa, vì thế đã sinh ra ngày và đêm, do Trái đất tự quay quanh trục,
nên mọi nơi bề mặt của Trái Đất đều lần lượt được Mặt Trời chiếu sáng.
BÀI TẬP
Câu hỏi 1. Khi Mặt Trời lặn nghĩa là ở bất kì đâu trên Trái đất đều không thể nhìn thấy Mặt trời.
Kết luận này đúng hay sai? Tại sao?
Trả lời:
4

Sai. Bởi vì Hiện tượng Mặt Trời lặn: là sự biến mất hàng ngày của Mặt Trời phía dưới đường chân
trời do kết quả của sự tự quay của Trái Đất. Khi Trái Đất quay, góc nghiêng giữa Mặt Trời và mặt
đất cũng dần lớn lên, đồng thời nó tự quay quanh trục theo hướng từ Tây sang Đông, vì vậy Mặt
Trời lặn ở phía tây bầu trời có nghĩa là ra khỏi vùng sáng ở phía đông, trong khi đó một nửa Trái đất
còn lại sẽ xảy ra hiện tượng  Mặt Trời mọc ở phía đông có nghĩa là bầu trời tại một vị trí bắt đầu đi
vào vùng sáng ở phía tây của vùng sáng.
Câu hỏi 2. Theo em, hằng ngày người sinh sống ở Hà Nội hay ở Điện Biên sẽ quan sát thấy Mặt
trời mọc trước? Tại sao?
Trả lời:
Hà Nội sẽ quan sát thấy Mặt Trời mọc sớm hơn Điện Biên. Vì Điện Biên nằm cách Thủ đô Hà Nội
504 km về phía Tây.
Câu hỏi 3. Khoảng thời gian mỗi ngày đêm trên Trái đất là bao lâu? Em hãy cho biết khoảng thời
gian đó thể hiện điều gì?
Trả lời:
Khoảng thời gian mỗi ngày đêm trên Trái Đất là 24h. Khoảng thời gian đó thể hiện Trái Đất quay
một vòng mất khoảng 24h. 
D. CÂU HỎI SÁCH GIÁO KHOA CÁNH DIỀU

Mở đầu trang 165 KHTN lớp 6:
Nếu quan sát bầu trời trong một ngày đêm, ta sẽ thấy Mặt Trời mọc ở phía đông vào buổi sáng, lên
cao dần cho đến trưa rồi xuống thấp dần và lặn ở phía tây. Khi ánh sáng mặt trời giảm dần thì trời
tối hơn, ta có thể nhìn thấy các ngôi sao trên bầu trời.
Mặt Trời có thực sự di chuyển trên bầu trời như mỗi ngày ta vẫn thấy không?
Trả lời:
Mặt Trời không di chuyển trên bầu trời như mỗi ngày ta vẫn thấy mà do Trái Đất tự quay quanh
trục của nó (từ Tây sang Đông).
Luyện tập 1 trang 165 KHTN lớp 6: Em hãy vẽ đường cong di chuyển của Mặt Trời trong một
ngày vào vở với phía đông và phía tây như hình vẽ.
Trả lời:

Luyện tập 2 trang 165 KHTN lớp 6: Hãy sắp xếp các từ hay cụm từ cho trong khung dưới đây
thành câu để mô tả chuyển động hằng ngày của Trái Đất?
Trả lời:
5

Trái Đất quay một vòng xung quanh trục theo chiều từ phía tây sang phía đông hết một ngày
đêm.
Vận dụng trang 166 KHTN lớp 6: Vào một ngày có nắng, em hãy so sánh độ dài bóng của một cái
que thẳng (cắm thẳng đứng trên mặt đất) in trên mặt đất vào lúc 8 giờ, 9 giờ, 10 giờ?
Trả lời:
- Sau khi quan sát ta thấy, độ dài bóng của một cái que thẳng (cắm thẳng đứng trên mặt đất) in trên
mặt đất vào lúc 8 giờ dài hơn lúc 9 giờ và dài hơn lúc 10 giờ.
- Vì càng tới gần trưa, Mặt Trời lên thiên đỉnh, ánh nắng sẽ chiếu vuông góc hơn với que thẳng, ta
thu được bóng của que càng ngắn hơn.
E. CÂU HỎI SÁCH GIÁO KHOA KẾT NỐI TRI THỨC

Khởi động: Có người nói ban ngày Mặt Trời chuyển động trên bầu trời từ Đông sang Tây. Em nghĩ
gì về điều này?
Trả lời:
Có người nói ban ngày Mặt Trời chuyển động trên bầu trời từ Đông sang Tây, đây là chuyển
động nhìn thấy chứ không phải là chuyển động thực của Mặt Trời.
I. Chuyển động "nhìn thấy" và chuyển động "thực"
Câu hỏi 1 (SGK trang 179): Tìm thêm ví dụ về chuyển động nhìn thấy và chuyển động thực?
Trả lời:
Khi ta ngồi trong ô tô, nhìn ra bên ngoài ta thấy hàng cây bên đường đang đi về phía ta thì
chuyển động của hàng cây là chuyển động “nhìn thấy”, chuyển động của ta trong ô tô là chuyển
động “thực”.
II. Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời
Câu hỏi 2 (SGK trang 180): Theo em, có thể giải thích hiện tượng từ Trái Đất nhìn thấy Mặt Trời
chuyển động từ Đông sang Tây bằng cách khác được không? Hãy sử dụng nội dung đã học ở mục I
để giải thích hiện tượng này?
Trả lời:
- Có thể giải thích hiện tượng từ Trái Đất nhìn thấy Mặt Trời chuyển động từ Đông sang Tây bằng
cách khác là sử dụng liên hệ giữa chuyển động nhìn thấy và chuyển động thực.
- Chuyển động của Mặt Trời chuyển động từ Đông sang Tây là chuyển động nhìn thấy. Chuyển
động của Trái Đất quay quanh Mặt Trời là chuyển động thực. Vậy nên để giải thích hiện tượng Mặt
Trời chuyển động từ Đông sang Tây là do Mặt Trời đứng yên và Trái Đất cùng các hành tinh khác
quay quanh Mặt Trời.
Câu hỏi 3 (SGK trang 180): Hình 52.2 có mô tả đúng sự quay của Trái Đất quanh trục của nó
không?
Trả lời:
Hình 52.2 mô tả đúng sự quay của Trái Đất quanh trục của nó, từ Tây sang Đông.

6

Hoạt động 1 (SGK trang 180): Mặt Trời lúc nào cũng chiếu sáng Trái Đất. Tại sao trên Trái Đất
lại có ngày và đêm liên tiếp? Hãy dùng quả địa là mô hình của Trái Đất được chiếu sáng bởi ánh
sáng Mặt Trời để minh họa câu trả lời của em?
Trả lời:
Mặt Trời lúc nào cũng chiếu sáng Trái Đất nhưng trên Trái Đất lại có ngày và đêm liên tiếp là do
Trái Đất lúc nào cũng quay quanh trục của nó nên khi quay phần nhận được ánh sáng sẽ là ban
ngày, phần không nhận được ánh sáng là ban đêm. Chúng xen kẽ nhau tạo ra ngày và đêm liên tiếp.
Hoạt động 2 (SGK trang 180): Hình 52.3 là ảnh chụp Trái Đất từ vệ tinh nhân tạo. Mỗi ảnh chỉ ghi
được các vùng lãnh thổ của một nửa phần Trái Đất. Tại sao? Hai ảnh này được chụp cách nhau ít
nhất là bao nhiêu giờ?
Trả lời:
- Mỗi ảnh chỉ ghi được các vùng lãnh thổ của một nửa phần Trái Đất, vì Trái Đất luôn tự quay
quanh trục của nó nên vệ tinh nhân tạo chỉ chụp được một nửa phần Trái Đất.
- Hai ảnh này cách nhau ít nhất là 12 giờ vì thời gian để Trái Đất hoàn thành một vòng quay là 24
giờ nên thời gian để Trái Đất quay nửa vòng là 12 giờ.
III. Phân biệt các thiên thể
Câu hỏi 4 (SGK trang 181): Spút-nhích là vệ tinh nhân tạo đầu tiên được Liên Xô (cũ) phóng lên
bầu trời vào năm 1957, bay được 1440 vòng quanh Trái Đất, mỗi vòng hết 96 phút 17 giây.
Spút-nhích có phải là một thiên thể không? Tại sao?
Trả lời:
Spút – nhích không phải là một thiên thể, vì:
- Thiên thể là các vật thể tự nhiên tồn tại trong không gian vũ trụ.
- Spút – nhích là một sản phẩm nhân tạo nên Spút – nhích không phải là một thiên thể.
F. CÂU HỎI SÁCH BÀI TẬP CHÂN TRỜI SÁNG TẠO

1/. Câu hỏi trắc nghiệm

Bảng đáp án
1
B
Hướng dẫn giải
Câu 1.
Chọn B
Trái Đất tự quay quanh trục của nó theo hướng từ tây sang đông.
2/. Câu hỏi tự luận
Câu 2.
a/ Mặt Trời chỉ chiếu sáng được một nửa Trái Đất vì: Trái Đất có dạng hình cầu nên Mặt Trời
luôn chỉ chiếu sáng được một nửa Trái Đất.
7

b/ Phần được Mặt Trời chiếu sáng sẽ là ban ngày, phần không được Mặt Trời chiếu sáng sẽ là ban
đêm.
Câu 3.
a/ Ở các vị trí P, Q đang là ban ngày vì các vị trí nàỵ đang được Mặt Trời chiếu sáng. Ở các vị trí
M và N đang là ban đêm vì các vị trí này lúc đó không được Mặt Trời chiếu sáng.
b/ Trong hai vị trí M và N, người đứng ở vị trí N sẽ thấy Mặt Trời mọc trước vì khi Trái Đất quay
quanh trục theo chiều từ tây sang đông, ánh sáng Mặt Trời sẽ chiếu tới N trước khi chiếu tới M.
c/ Trong hai vị trí P và Q, người đứng ở vị trí Q sẽ thấy Mặt Trời lặn trước vì khi Trái Đất quay
quanh trục theo chiều từ tây sang đông, ánh sáng mặt trời chiếu tới Q sẽ khuất trước so với ánh sáng
mặt trời chiếu tới P.
Câu 4.
Dựa vào đồng hồ ta sẽ xác định được lúc đó là buổi sáng hay buổi chiều. Sau đó dựa vào bóng
của mình hoặc cây cối trong rừng trên mặt đất ta sẽ xác định được phương hướng. Hướng của bóng
cây sẽ là hướng tây nếu lúc đó là buổi sáng và sẽ là hướng đông nếu lúc đó là buổi chiều.
G. CÂU HỎI ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC
Dựa vào các thông tin được cung cấp dưới đây để trả lời các câu hỏi từ 1 dến 5:
Hằng ngày, con người quan sát thấy Mặt Trời mọc ở hướng Đông và lặn ở hướng Tây. Tuy nhiên, đây chỉ là
“chuyển động nhìn thấy”, nguyên nhân thực tế là do Trái Đất tự quay quanh trục của nó theo hướng từ Tây
sang Đông. Một vòng quay của Trái Đất mất khoảng 24 giờ, tạo ra hiện tượng ngày và đêm. Mỗi khu vực
chỉ nhận được ánh sáng Mặt Trời khi phần đó của Trái Đất đang quay về phía Mặt Trời.

Trái Đất có dạng hình cầu, nên khi một nơi sáng thì nửa còn lại sẽ tối. Nếu đứng yên một chỗ và quan sát
bầu trời trong ngày, ta sẽ thấy Mặt Trời dường như “di chuyển” theo một quỹ đạo cong từ Đông sang Tây,
thực chất là do ta đang đứng trên một Trái Đất đang quay. Ở vĩ độ thấp như Việt Nam, người quan sát thấy
Mặt Trời lên cao nhất vào buổi trưa và tạo bóng ngắn nhất. Thực nghiệm với quả địa cầu và bóng đèn mô
phỏng ánh sáng Mặt Trời cho thấy rõ hiện tượng này. Khi quay địa cầu theo chiều ngược kim đồng hồ (nhìn
từ Bắc xuống), ta thấy ánh sáng “di chuyển” từ Đông sang Tây trên bề mặt địa cầu. Việc hiểu đúng cơ chế
này không chỉ giải thích hiện tượng mặt trời mọc – lặn mà còn là cơ sở cho các ứng dụng như xác định giờ
địa phương, múi giờ, và tính toán thời gian bay giữa các quốc gia.
Câu 1: Hiện tượng "Mặt Trời mọc ở phía Đông" là do:
A. Mặt Trời quay quanh Trái Đất
B. Trái Đất quay quanh Mặt Trời
C. Trái Đất quay quanh trục của nó
D. Trái Đất không chuyển động
Câu 2: Khi đứng tại một điểm cố định trên Trái Đất, ta thấy Mặt Trời “di chuyển” từ Đông sang Tây.
Nguyên nhân thực chất là:
8

A. Mặt Trời thực sự đang quay quanh Trái Đất
B. Trái Đất quay từ Đông sang Tây
C. Trái Đất quay từ Tây sang Đông
D. Mặt Trời quay ngược chiều kim đồng hồ
Câu 3: Tại sao người ở Hà Nội sẽ thấy Mặt Trời mọc trước người ở Điện Biên?
A. Vì Hà Nội có vĩ độ cao hơn
B. Vì Hà Nội gần Mặt Trời hơn
C. Vì Hà Nội nằm ở phía Đông so với Điện Biên
D. Vì ánh sáng mặt trời chiếu mạnh hơn ở Hà Nội
Câu 4: Khi dùng mô hình quả địa cầu và bóng đèn để minh họa hiện tượng ngày và đêm, cần đặt đèn và
quay địa cầu như thế nào để mô phỏng đúng?
A. Đặt đèn trên đỉnh địa cầu và quay theo chiều kim đồng hồ
B. Đặt đèn ngang với địa cầu, quay địa cầu ngược chiều kim đồng hồ
C. Quay địa cầu theo chiều kim đồng hồ để Mặt Trời “di chuyển”
D. Đặt đèn từ dưới chiếu lên địa cầu, không cần quay
Câu 5: Giả sử bạn đi du lịch từ Việt Nam đến Ai Cập, bạn thấy giờ ở Ai Cập chậm hơn Việt Nam khoảng 5
tiếng. Điều này phản ánh điều gì về chuyển động của Trái Đất và múi giờ?
A. Vì Ai Cập nằm ở phía Tây Việt Nam nên “Mặt Trời đến muộn” hơn
B. Vì Ai Cập quay nhanh hơn Việt Nam trên Trái Đất
C. Vì Trái Đất quay quanh Mặt Trời nên giờ bị lệch
D. Vì múi giờ do con người quy ước, không liên quan đến chuyển động Trái Đất
Dựa vào các thông tin được cung cấp dưới đây để trả lời các câu hỏi từ 1 dến 5:
Trái Đất nghiêng một góc khoảng 23,5 độ so với mặt phẳng quỹ đạo khi quay
quanh Mặt Trời. Sự nghiêng này là nguyên nhân chính tạo ra các mùa và thời gian
ngày – đêm dài ngắn khác nhau ở từng nơi trên Trái Đất. Tại đường xích đạo, thời
gian ngày và đêm hầu như bằng nhau quanh năm. Tuy nhiên, càng xa xích đạo, sự
chênh lệch giữa ngày và đêm càng rõ. Vào ngày hạ chí (21/6), bán cầu Bắc ngả về
phía Mặt Trời, các quốc gia như Na Uy có hiện tượng “mặt trời không lặn” – ngày
kéo dài 24 giờ.
Ngược lại, vào đông chí (21/12), bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời, khiến Úc có
mùa hè trong khi miền Bắc bán cầu bước vào mùa đông với ngày rất ngắn, đêm dài. Ở Việt Nam – nằm gần
chí tuyến Bắc – vào mùa hè, ban ngày có thể dài đến hơn 13 tiếng, còn mùa đông chỉ khoảng 11 tiếng.
Những thay đổi này gây ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt, nông nghiệp và văn hóa. Hiểu được cách ánh sáng
Mặt Trời chiếu lên Trái Đất và tương quan giữa trục nghiêng với quỹ đạo giúp giải thích hiện tượng thay đổi
thời gian ngày đêm trong năm và lý do vì sao có người “ăn Tết dưới nắng hè” ở Úc, trong khi ở miền Bắc
Việt Nam trời lại rét mướt cùng thời điểm đó.
Câu 1: Thời gian ngày và đêm hầu như bằng nhau quanh năm tại khu vực nào?
A. Vùng cực Bắc
B. Vùng chí tuyến
C. Đường xích đạo
D. Bắc bán cầu
Câu 2: Tại sao ở Na Uy vào mùa hạ lại có hiện tượng Mặt Trời không lặn?
9

A. Vì Trái Đất quay nhanh hơn
B. Vì Mặt Trời di chuyển về phía Bắc
C. Vì bán cầu Bắc đang nghiêng về phía Mặt Trời
D. Vì Mặt Trăng phản chiếu ánh sáng Mặt Trời liên tục
Câu 3: Vào khoảng tháng 12, nước Úc có thời tiết thế nào và vì sao?
A. Lạnh vì là mùa đông chung cho cả thế giới
B. Nóng vì bán cầu Nam nghiêng về phía Mặt Trời
C. Mát mẻ vì nằm gần biển
D. Lạnh vì ở gần Nam Cực
Câu 4: Tại sao người dân ở miền Bắc Việt Nam thấy ban ngày ngắn hơn vào mùa đông?
A. Vì Trái Đất ngừng quay một phần
B. Vì ánh sáng Mặt Trời yếu hơn
C. Vì bán cầu Bắc nghiêng ra xa Mặt Trời nên phần chiếu sáng trong ngày ít hơn
D. Vì mây che phủ Mặt Trời nhiều hơn vào mùa đông
Câu 5: Một người sống tại Argentina (bán cầu Nam) và một người tại Nhật Bản (bán cầu Bắc) gọi video cho
nhau vào ngày 21/6. Người ở Nhật Bản thấy trời sáng lúc 7h sáng, trong khi người Argentina vẫn là 8h tối
hôm trước. Điều này phản ánh điều gì?
A. Nhật Bản gần Mặt Trời hơn
B. Hai người ở hai múi giờ khác nhau và trái mùa do vị trí đối xứng qua xích đạo
C. Argentina có ngày ngắn hơn do mưa nhiều
D. Sự khác biệt do Nhật Bản quay nhanh hơn
Dựa vào các thông tin được cung cấp dưới đây để trả lời các câu hỏi từ 1 dến 5:
Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời không chỉ tạo nên hiện tượng ngày – đêm mà còn ảnh hưởng trực tiếp
đến hướng bóng đổ trong ngày. Vào buổi sáng, khi Mặt Trời mọc ở phía Đông, bóng của vật thể sẽ hướng về
phía Tây. Đến trưa, khi Mặt Trời lên cao nhất (gần vị trí chính ngọ), bóng đổ ngắn nhất và gần như nằm
ngay dưới vật. Vào buổi chiều, khi Mặt Trời ở phía Tây, bóng sẽ đổ về hướng Đông. Hiện tượng này được
ứng dụng để xác định thời gian và phương hướng ngoài trời.

Trong lịch sử, người xưa từng sử dụng đồng hồ mặt trời, dựa trên vị trí bóng đổ để tính giờ trong ngày. Hơn
nữa, việc quan sát bóng còn giúp xác định phương hướng: đặt một que thẳng đứng xuống đất, buổi sáng
bóng hướng Tây, chiều bóng hướng Đông, từ đó suy ra các hướng còn lại. Tuy nhiên, độ dài và hướng bóng
còn bị ảnh hưởng bởi vị trí địa lý và mùa. Vào mùa hè, Mặt Trời lên cao hơn nên bóng ngắn hơn; vào mùa
đông, Mặt Trời không lên cao bằng, bóng đổ dài hơn suốt cả ngày. Ở gần xích đạo, bóng đổ ngắn hơn so với
vùng vĩ độ cao. Thí nghiệm đơn giản với một cây gậy và ánh sáng Mặt Trời có thể giúp học sinh trải nghiệm
10

trực tiếp chuyển động biểu kiến của Mặt Trời, hiểu rõ hơn mối quan hệ giữa ánh sáng, thời gian và không
gian sống quanh ta.
Câu 1: Vào buổi sáng, khi Mặt Trời ở phía Đông, bóng đổ của một vật sẽ hướng về:
A. Đông
B. Tây
C. Bắc
D. Nam
Câu 2: Tại sao vào buổi trưa bóng đổ ngắn nhất?
A. Vì Mặt Trời ở gần Trái Đất nhất
B. Vì bóng bị hấp thụ
C. Vì Mặt Trời gần như thẳng đứng trên đầu
D. Vì ánh sáng yếu nhất
Câu 3: Khi đứng ngoài trời và quan sát bóng đổ của một cây gậy vào lúc 3 giờ chiều, hướng bóng có khả
năng cao là:
A. Hướng Bắc
B. Hướng Nam
C. Hướng Đông
D. Hướng Tây
Câu 4: Tại sao bóng đổ vào mùa đông thường dài hơn bóng đổ vào mùa hè, nếu xét cùng một thời điểm
trong ngày?
A. Vì Trái Đất quay chậm hơn
B. Vì ánh sáng yếu hơn
C. Vì góc chiếu của tia sáng Mặt Trời nhỏ hơn do vị trí Mặt Trời thấp hơn trên bầu trời
D. Vì nhiệt độ thấp làm bóng dài ra
Câu 5: Một nhóm học sinh đi dã ngoại vào ngày nắng, không mang theo đồng hồ và la bàn. Họ dùng một
que gỗ thẳng đứng cắm xuống đất để xác định phương hướng và ước lượng thời gian trong ngày. Cách làm
nào sau đây là đúng nhất?
A. Đo chiều dài bóng đổ một lần rồi chia đôi để tìm hướng Bắc và Nam
B. Quan sát hướng bóng đổ ngắn nhất trong ngày vì khi đó bóng chỉ về hướng Tây
C. Ghi nhận vị trí đầu bóng vào các thời điểm khác nhau, nối lại thành đường cong và xác định hướng Đông
– Tây dựa vào chiều thay đổi của bóng
D. Cắm thêm nhiều que theo vòng tròn và tìm hướng có nhiều bóng trùng nhau nhất để xác định hướng Bắc
Dựa vào các thông tin được cung cấp dưới đây để trả lời các câu hỏi từ 1 dến 5:
Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời không giống nhau ở mọi nơi trên Trái Đất. Tại xích đạo, Mặt Trời mọc
gần như thẳng đứng, nhanh chóng lên cao và lặn cũng nhanh, do đó thời gian bình minh và hoàng hôn ngắn.
Ngược lại, tại các vùng vĩ độ cao như Bắc Âu hay Canada, Mặt Trời mọc và lặn theo góc nghiêng nhỏ so với
đường chân trời, khiến hoàng hôn và bình minh kéo dài hơn. Hiện tượng này đặc biệt rõ vào các tháng gần
hạ chí (21/6), khi các vùng gần Cực Bắc có thể thấy Mặt Trời lặn rất chậm, tạo ra ánh sáng hoàng hôn kéo
dài hàng giờ, gọi là hoàng hôn trắng.

Ngoài ra, khi quan sát nhật thực – hiện tượng xảy ra khi Mặt Trăng che khuất Mặt Trời – người ở các khu
vực khác nhau sẽ thấy nhật thực khác nhau: có nơi thấy toàn phần, nơi chỉ thấy một phần, và nơi không thấy
gì cả. Điều này là do vị trí địa lý, thời gian trong ngày và góc chiếu của ánh sáng. Hiện tượng Mặt Trời “lặn”
ở nơi này nhưng vẫn “còn trên cao” ở nơi khác là minh chứng rõ ràng cho chuyển động quay của Trái Đất.
11

Nhờ hiểu được quy luật chuyển động nhìn thấy này, các nhà khoa học có thể tính toán chính xác thời điểm
Mặt Trời mọc/lặn ở từng nơi, xây dựng lịch thiên văn và dự báo các sự kiện như nhậ