Nguyễn Khuyến (1835-1909), được mệnh danh là nhà thơ của làng cảnh Việt Nam, không
chỉ nổi tiếng với thơ ca trữ tình đậm đà tình quê hương mà còn là một bậc thầy trong lĩnh vực
thơ trào phúng. Thơ trào phúng của ông sắc sảo nhưng không kém phần thâm thúy, luôn ẩn
chứa nỗi niềm ưu ái với dân, với nước. Trong số đó, bài thơ “Ông phỗng đá” được xem là
đỉnh cao chói sáng, là lời tự trào sâu cay của tác giả, mượn hình ảnh ông phỗng đá vô tri để
châm biếm sự thờ ơ của tầng lớp quan lại trước vận mệnh non sông.

Bài thơ ra đời trong hoàn cảnh Nguyễn Khuyến đang dạy học tại nhà quan Kinh lược Hoàng
Cao Khải. Nhân thấy tượng phỗng đá đặt giữa hòn non bộ, thi sĩ đã tức cảnh thành thơ. Hình
tượng “ông phỗng” vốn là một biểu tượng quen thuộc, mang tính ước lệ trong văn hóa Việt
Nam, nhưng qua con mắt của Nguyễn Khuyến, nó trở thành một ẩn dụ đắt giá về xã hội.

Ngay từ hai câu thơ mở đầu, nhà thơ đã tạo ra một sự chất vấn trực diện đầy mỉa mai:

“Ông đứng đó làm chi hỡi ông? Trơ trơ như đá, vững như đồng.”

Câu hỏi tu từ "làm chi hỡi ông?" chứa đựng sự băn khoăn, nhưng thực chất là một sự mỉa mai
kín đáo. Tiếp đó, các từ láy và so sánh như "trơ trơ như đá", "vững như đồng" đã khắc họa tư
thế bất động tuyệt đối của ông phỗng. Tư thế này không phải là vẻ kiên trung mà là sự vô
cảm, bất động, mặc kệ mọi biến động của thời gian và không gian. Tác giả đã ngầm châm
biếm tầng lớp quan lại trong triều đình thời bấy giờ – những kẻ chỉ biết giữ gìn chiếc ghế của
mình, sống "trơ trơ" như những khúc gỗ, những pho tượng vô hồn trước cuộc sống lầm than
của người dân.

Ý nghĩa trào phúng trở nên sâu sắc và cay đắng nhất trong hai câu thơ cuối, khi nỗi lo về thời
cuộc được đẩy lên cao trào:

“Đêm ngày giữ gìn cho ai đó? Non nước đầy vơi có biết không?”

Nếu câu thơ thứ ba là sự thăm dò về mục đích "giữ gìn" vô nghĩa, thì câu hỏi cuối cùng chính
là lời trách móc thâm thúy nhất. Hình ảnh "Non nước đầy vơi" không chỉ là cảnh sông núi
thiên nhiên mà còn là ẩn dụ cho vận mệnh đất nước đang đứng trước họa ngoại xâm, đang
suy vong. Việc ông phỗng "có biết không" chính là sự phê phán mạnh mẽ thái độ làm ngơ,
thờ ơ của những người cầm quyền – những người được ví như bù nhìn, không quan tâm đến
sự tồn vong của giang sơn, xã tắc.

Đặc biệt, bài thơ mang tính chất tự trào sâu sắc. Nguyễn Khuyến đã từng làm quan, từng là
một bộ phận của triều đình phong kiến. Khi chỉ ra sự vô dụng của "ông phỗng", nhà thơ cũng
đang ngầm tự trách chính mình vì đã rút về ở ẩn, cũng đành "trơ trơ" đứng nhìn mà không
giúp gì được cho dân, cho nước. Sự phê phán hướng ngoại đã quy về sự dằn vặt nội tâm, tạo
nên chiều sâu cảm xúc cho tác phẩm.

Về mặt nghệ thuật, bài thơ đã sử dụng thể thơ Thất ngôn tứ tuyệt một cách tài tình, với ngôn
ngữ giản dị, gần gũi. Lối trào phúng gián tiếp, kín đáo qua hình ảnh ẩn dụ khiến ý thơ thâm
thúy, nhẹ nhàng mà thấm sâu. Đặc biệt, việc sử dụng liên tiếp ba câu hỏi tu từ trong bốn câu
thơ đã tạo ra một giọng điệu dồn dập, khắc khoải, khơi gợi trong lòng người đọc bao suy tư,
băn khoăn về cái xã hội đầy rẫy những nghịch lý thời bấy giờ.
Tóm lại, bài thơ “Ông phỗng đá” là một trong những tác phẩm tiêu biểu, thể hiện tài năng
trào phúng và tấm lòng ưu dân ái quốc của Nguyễn Khuyến. Thông qua hình tượng "ông
phỗng" bất động, tác giả đã không chỉ phê phán tầng lớp quan lại bù nhìn, vô cảm mà còn bộc
lộ nỗi niềm tự vấn đầy chua xót của một nhà thơ luôn trăn trở về vận mệnh non sông. Lớp bụi
thời gian có thể phủ nhòa đi mọi thứ, nhưng giá trị châm biếm sâu sắc của bài thơ này vẫn
còn mãi, như một minh chứng bất hủ cho tâm hồn lớn của Nguyễn Khuyến.