Thành Cát Tư Hãn
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm




Chân dung Thành Cát Tư Hãn
Mục lục
[giấu]
1 Thời thơ ấu
2 Thống nhất các bộ lạc
3 Thành lập đế chế
3.1 Trung Hoa
3.2 Trung Á
3.3 Châu Âu
4 Chiến dịch cuối cùng
5 Tài năng của Thành Cát Tư Hãn
5.1 Chính trị và kinh tế
6 Thành Cát Tư Hãn trong thế giới hiện đại
6.1 Nhận thức về ông
6.2 Di sản
7 Tiểu thuyết hoá
8 Xem thêm
9 Tham khảo
10 Đọc thêm
11 Liên kết ngoài



Thành Cát Tư Hãn (tiếng Mông Cổ: Чингис Хаан), sinh ra với tên Thiết Mộc Chân (Тэмүүжин) khoảng năm 1155/1162/1167 và mất ngày 18 tháng 8 năm 1227, là Hãn vương của Mông Cổ và là người sáng lập ra Đế chế Mông Cổ sau khi hợp nhất các bộ lạc độc lập của Mông Cổ năm 1206. Là một nhà lãnh đạo lỗi lạc và quan trọng của lịch sử thế giới, ông được người Mông Cổ dành cho sự tôn trọng cao nhất, như là một vị lãnh đạo đã loại bỏ hàng thế kỷ của các cuộc giao tranh, mang lại sự ổn định về chính trị và kinh tế cho khu vực Á-Âu trong lãnh thổ của ông, mặc dù đã gây ra những tổn thất to lớn đối với những người chống lại ông. Cháu nội của ông và là người kế tục sau này, đại hãn Hốt Tất Liệt đã thiết lập ra triều đại nhà Nguyên của Trung Quốc (1271–1368) sau khi lật đổ triều đại nhà Nam Tống.
Có rất nhiều nhân vật nổi tiếng được cho là hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn, là những kẻ đi xâm chiếm nhiều đất đai về tay mình như Timur Lenk, kẻ chinh phục dân Thổ Nhĩ Kỳ, Babur, người sáng lập ra Đế chế Mogul ở Ấn Độ. Những hậu duệ khác của Thành Cát Tư Hãn còn tiếp tục cai trị Mông Cổ đến thế kỷ 17 cho đến khi nó bị thống trị lại bởi người Trung Quốc.
[sửa] Thời thơ ấu
Thành Cát Tư Hãn sinh khoảng giữa 1155 (hay 1162) và 1167, là con trai thứ hai của Dã Tốc Cai (Yesükhei), một thủ lĩnh của bộ tộc Ki Dát (Kiyad). Dã Tốc Cai là người thuộc dòng họ Bột Nhi Chỉ Cân (Borjigin). Mẹ ông là bà Nguyệt Luân (U Luân hay Hoelun) từ bộ lạc Ong-gút (Olkunut). Ông được đặt tên theo tên của một thủ lĩnh rất dũng cảm của một bộ tộc khác đã bị cha ông đánh bại.
Thời thơ ấu của Thiết Mộc Chân cực kỳ khó khăn. Khi ông lên chín tuổi, cha ông đã đưa ông đến gia đình vợ tương lai và ông phải sống ở đó cho đến khi đủ tuổi lấy vợ là 14 tuổi. Một thời gian ngắn sau đó cha ông bị đầu độc bởi bộ lạc Thát Đát (Tartar) láng giềng trên đường trở về nhà và Thiết Mộc Chân đã trở thành thủ lĩnh của bộ tộc của mình. Bộ tộc của ông không chấp nhận ông do họ không muốn ở dưới sự chỉ huy của một đứa trẻ. Trong những năm sau đó, ông và gia đình sống một cuộc đời du cư nghèo khó, sống được là nhờ các loài động vật gặm nhấm. Trong một lần đi săn bắn như vậy ông đã giết chết một người em cùng cha khác mẹ trong một cuộc tranh giành chiến lợi phẩm. Một lần khác, ông đã bị những người cùng bộ lạc cũ bắt trong một cuộc tập kích và bị giam cầm với gông trên cổ. Sau đó ông trốn thoát với sự trợ giúp của những người coi ngục có cảm tình. Mẹ ông đã dạy ông nhiều bài học từ sống sót trong những điều kiện thời tiết khắc nghiệt của Mông Cổ tới sự cần thiết của liên minh với những người khác, những bài học này đã hình thành nên sự hiểu biết của ông trong những năm sau này về sự cần thiết của thống nhất.
Năm 16 tuổi, Thiết Mộc Chân lấy Bật Tê (Börte) của bộ tộc Ong-ki-rát (Qonggirat hay Chunggirat) sau này là Quang Hiến hoàng hậu. Bà họ là Hoằng Cát Sắc (Angcatthat), và nhận được áo lông chồn đen như là của hồi môn; đây là tài sản ban đầu để ông tăng thêm sự giàu có về sau từ chiến tranh. Sau đó vợ ông bị bắt cóc trong một cuộc tập kích của bộ tộc Miệt Nhĩ (Merkit) và ông đã nhờ bạn (sau này là kẻ thù) là Trác Mộc Hợp (Jamuka) và người che chở cho ông là Tô Ha Rin (Toghril) của bộ tộc Khắc Liệt (Kereit). Việc sinh đứa con đầu lòng (Truật Xích hay Joci) quá sớm đã dẫn đến sự nghi ngờ của ông và Truật Xích cũng như hậu duệ của ông ta không bao giờ được coi là những người kế vị.
[