Mục lục

Trang

Mục lục
1

Phần mở đầu
2

1. Lí do chọn đề tài
2

2. Lịch sử vấn đề
4

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
7

4. Phương pháp nghiên cứu
7

5. Đóng góp của luận văn
8

6. Cấu trúc của luận văn
8

Phần nội dung
9

Chương 1: Khái quát về đề tài chiến tranh và người lính trong
văn học hiện đại Việt Nam.
9

1. 1. Đề tài chiến tranh và người lính trong văn học trước 1975
9

1. 2. Đề tài chiến tranh và người lính trong văn học sau 1975
15

Chương 2: Chiến tranh và người lính trong thơ 1975 - 2000
nhìn từ phương diện nội dung trữ tình
22

2.1. Khái niệm trữ tình
22

2.2. Chiến tranh và người lính từ góc nhìn sử thi
23

2.3. Chiến tranh và người lính từ góc nhìn thế sự - đời tư
31

Chương 3: Các phương thức thể hiện cơ bản chiến tranh và
người lính trong thơ 1975 - 2000
48

3.1. Thể loại thơ
3.2. Ngôn ngữ thơ
48
60

3.3. Giọng điệu thơ
65

3.4. Câu thơ
70

Phần kết luận
Tài liệu tham khảo
75
78

Phần mở đầu
1. Lí do chọn đề tài
1.1. "Bất cứ một nền văn học chân chính nào, sự ra đời và phát triển của nó đều gắn bó sâu sắc với thời đại sinh ra nó, thực hiện xuất sắc nhiệm vụ của thời đại đó" [54, tr. 126]. Văn học Việt Nam từ 1945 - 1975, đặc biệt là mảng văn học viết về đề tài chiến tranh cách mạng và người lính được xem là trung tâm, đáp ứng được những đòi hỏi bức thiết của lịch sử, sáng tạo trên cảm hứng lớn của thời đại và có vị trí xứng đáng trong tiến trình văn học dân tộc.
Chiến tranh chấm dứt "cuộc sống dần trở lại với những quy luật bình thường của nó, con người trở về với đời thường, phải đối mặt với bao nhiêu vấn đề trong một giai đoạn có nhiều biến động, đổi thay của xã hội. Bối cảnh đó đã thúc đẩy sự thức tỉnh ý thức cá nhân, đòi hỏi sự quan tâm đến mỗi người và từng số phận" [46, tr.15]. Văn học Việt Nam từ sau 1975, tồn tại, phát triển trong điều kiện lịch sử xã hội, trong môi trường ý thức, tinh thần có nhiều thay đổi. Những yếu tố đó đã tác động và chi phối mạnh mẽ xu hướng vận động và đặc điểm của văn học. Đặc biệt là từ sau Đại hội VI của Đảng, những người cầm bút hầu như không phải "kị húy" hay né tránh khi muốn đề cập đến các vấn đề trong xã hội. Những bất hạnh cá nhân, những thói đời đen bạc, những xói mòn đạo đức, những nhu cầu bản năng...đều được các nhà văn, nhà thơ đi sâu khai thác.
Văn học từng bước trở lại với chức năng và bản chất của chính nó. Chưa bao giờ nhu cầu sáng tạo trong dân chủ, nhu cầu sống trong mỗi vấn đề của đời sống để tìm kiếm những giá trị phong phú của tinh thần con người lại được văn học quan tâm như lúc này. Văn học gắn bó với hiện thực, nhưng không chỉ phản ánh hiện thực mà còn là suy ngẫm về hiện thực. Đối tượng nghiên cứu và khám phá của văn học không chỉ là xã hội mà còn là con người với tất cả sự phức tạp và bí ẩn của nó. Vấn đề quyền sống, nỗi đau khổ và hạnh phúc của con người được văn chương khai thác với cảm hứng nhân đạo sâu sắc.
1.2. Đất nước bước sang thời kì hòa bình, nhưng hậu quả, dư âm của nó vẫn tồn tại dai dẳng trong đời sống của mỗi người. Sự khốc liệt của chiến tranh và hình tượng người lính vẫn là cảm hứng của nhiều nhà văn, nhà thơ, đặc biệt là những người mặc áo lính. Tuy không chiếm vị trí số một như văn học giai đoạn trước, nhưng đề tài chiến tranh và người lính vẫn phản ánh rõ nét quá trình chuyển biến của ý thức văn học, nhất là từ khi đất nước bước vào thời kì đổi mới. Trong quan niệm của nhiều nhà văn chiến tranh vẫn là “siêu đề tài", người lính vẫn là "siêu nhân vật", càng khám phá càng thấy những "độ rung không mòn nhẵn" và công việc của những người cầm bút trong những năm chiến tranh chỉ mới nói được một phần nào về cuộc sống, con người thời chiến. Điều đó khẳng định, văn học thời bình vẫn luôn quan tâm dành cho đề tài chiến tranh và người lính những trang viết có giá trị.
1.3. Trong sự nhập cuộc với đời thường, thơ viết về chiến tranh và người lính tuy chưa có những thành tựu rực rỡ, những đỉnh cao tiêu biểu, nhưng việc thẳng thắn trong phản ánh hiện thực đã mang đến cho thơ một diện mạo mới, một sắc thái mới. Khát vọng biểu hiện cuộc sống, thế giới tâm hồn con người sau chiến tranh đã thôi thúc những người cầm bút có lương tri phải nói "bao điều bão tố ở bên trong" mà một thời họ chưa kịp nói. Điều đáng mừng là những điều họ nói ra đã được xã hội chấp nhận và đón đợi.
Với độ lùi thời gian, cách cảm nhận của các nhà thơ về chiến tranh có sự từng trải, thấu đáo và đa dạng hơn. Họ đã "tái bút" về chiến tranh và người lính trên những bình diện, cấp độ và cách diễn đạt mới. Đó là một hành trình thơ ca khởi nguồn từ những sắc màu có phần lấp lánh, đầy hào quang của ngoại giới để đến với sự đồng cảm âm thầm mà mãnh liệt của sức sống nội tâm. Các tác giả ý thức viết về sự thật thay thế cho sự mô tả hiện thực. Vấn đề nhân bản, khám phá thế giới bên trong của nhân vật trữ tình vượt lên trên những ràng buộc của tính thời sự và tuyên truyền. Các nhà thơ đi sâu vào khai thác tâm trạng, nỗi niềm của những người lính đã qua một thời binh lửa trở về với đời thường, cố gắng phát hiện thế giới tâm hồn đầy phức cảm của những con người thời hậu chiến. Bên cạnh đó, còn khơi gợi được tình yêu, niềm tin và lẽ sống của con người với con người, của con người với cuộc đời sau những vinh quang và mất mát của chiến tranh.
Các nhà thơ viết về chiến tranh và người lính hôm nay không còn không khí ào ạt, dữ dội của những người trong trận mạc như trước đây, mà là những hồi ức, chiêm nghiệm, những trăn trở, suy tư đầy trách nhiệm về hiện thực. Đó là cơ sở để có được những chuyển đổi về chất trong thơ viết về chiến tranh và người lính. Thơ được trả về đúng nghĩa với sắc thái là "tiếng lòng" là "tiếng nói của trái tim" rất dễ tìm được sự đồng điệu của người đọc. Có thể nói, thơ viết về chiến tranh và người lính giai đoạn 1975 - 2000, đã nói rất thật những vấn đề của xã hội và tâm trạng của nhân vật trữ tình trước cuộc sống. Chiều kích của thơ hình thành từ sự "vang vọng" của hiện thực, được mở rộng trong không gian, thời gian tâm tưởng, trở thành những rung động thẳm sâu trong tâm hồn nghệ sĩ.
Chúng tôi chọn đề tài Nghệ thuật thể hiện chiến tranh và người lính trong thơ 1975 - 2000 với mong muốn góp phần làm rõ hơn diện mạo thơ về chiến tranh và người lính sau 1975, từ đó xác định một số bình diện đặc sắc trong cách cảm nhận và cách thể hiện của các nhà thơ thời kì này.
2. Lịch sử vấn đề
Đề tài chiến tranh và người lính là một dòng chảy không ngừng của văn học Việt Nam. Mỗi giai đoạn lịch sử, các nhà văn, nhà thơ lại phản ánh vấn đề ở những điểm nhìn và cách cảm nhận khác. Điều đó phản ánh sự trưởng thành hơn trong nhận thức, bút pháp thể hiện của các thế hệ cầm bút qua từng thời kì. Khi tập trung khảo sát Nghệ thuật thể hiện chiến tranh và người lính trong thơ 1975 - 2000, chúng tôi thấy đã có nhiều bài viết trực tiếp hay gián tiếp đề cập đến vấn đề này. Những bài nghiên cứu đó, chúng tôi chia thành hai nhóm dưới đây:
2.1. Những bài nghiên cứu về văn xuôi: Người viết cần thấu hiểu chiến tranh (Nguyễn Quang Hà), Tản mạn về tiểu thuyết sử thi (Hồ Phương), Có gì mới trong tiểu thuyết về đề tài chiến tranh hôm nay (Hồ Phương), Sử thi và hoành tráng câu trả lời cho một đời (Chu Lai), Viết về chiến tranh đôi điều suy ngẫm (Chu Lai), Lại nói về chiến tranh và viết về chiến tranh (Nam Hà), Bộ đội cụ Hồ - nhân vật trung tâm của văn xuôi, một giá trị độc đáo của văn hóa kháng chiến (Ngô Vĩnh Bình), Văn xuôi viết về người lính hôm nay - một thách đố nhà văn (Sương Nguyệt Minh), Tiểu thuyết về đề tài chiến tranh cách mạng và lực lượng vũ trang sau 1975 - những thành tựu nghệ thuật còn bị bỏ lỡ (Nguyễn Thiệu Vũ), Vấn đề nhân vật trong tiểu thuyết sử thi về đề tài chiến tranh cách mạng (Nguyễn Thanh Tú), Người lính sau hòa bình trong tiểu thuyết chiến tranh thời kì đổi mới (Nguyễn Hương Giang), Văn học về người lính (Ngô Thảo)...
2.2. Những bài nghiên cứu về thơ: Thơ Việt Nam trong hai cuộc chiến tranh (Mai Hương), Đổi mới ngôn ngữ thơ trong thơ kháng chiến (Vũ Duy Thông), Thơ về người lính hôm nay (Vương Trọng), Suy nghĩ về thơ Việt Nam từ sau năm 1975 (Nguyễn Văn Hạnh), Thơ cách mạng và kháng chiến - một dòng sông thơ rất mới và tuyệt đẹp (Võ Gia Trị), Thơ chống Mĩ trong tiến trình thơ hiện đại Việt Nam (Lưu Khánh Thơ), Cái đẹp trong thơ kháng chiến 1945 - 1975 (Vũ Duy Thông), Một phác thảo về thơ bộ đội sau 1975 (Nguyễn Hữu Quý), Thơ trữ tình Việt Nam 1975 - 1900 (Lê Lưu Oanh), Trước đèn...thơ (Lê Thành Nghị), Thơ 75 - 95, biến đổi của thể loại (Vũ Văn Sĩ), Thơ năm 1992 (Lưu Khánh Thơ), Chiến tranh trong thơ hôm nay (Bích Thu), Nhân đọc Nguyễn Đức Mậu nghĩ về cũ và mới trong thơ (Hữu Đạt), Thơ Việt Nam sau 1975 - từ cái nhìn toàn cảnh (Nguyễn Đăng Điệp), Nhìn