Ngày soạn 22/10/2023
CHƯƠNG 3. VIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾ KỈ XVI ĐẾN THẾ KỈ XVIII
Tiết 9,10
BÀI 4

XUNG ĐỘT NAM – BẮC TRIỀU, TRỊNH -NGUYỄN
(2Tiết)

I. MỤC TIÊU
1. Kiến thức:
- Nêu được những nét chính về sự ra đời của Vương triều Mạc.
- Giải thích được nguyên nhân bùng nổ xung đột Nam - Bắc triều, Trịnh - Nguyễn.
- Nêu được hệ quả của xung đột Nam - Bắc triều, Trịnh - Nguyễn.
2. Năng lực:
- Phát triển năng lực tìm hiểu lịch sử:
+ Biết cách thu thập thông tin, đọc hiểu, giải mã tư liệu văn bản trong sgk để tìm hiểu về tình
hình nước ta đầu thế kỉ XVI và hệ quả của các cuộc xung đột., những biện pháp ứng phó của họ
Nguyễn trong cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn.
+ Giải mã được nguồn tư liệu hình ảnh về một đoạn tường thành nhà Mạc và tư liệu 4.3 để hình
dung được dấu tích của nhà Mạc, về tổ chức chính quyền vua Lê – chúa Trịnh.
-. Phát triển năng lực nhận thức và tư duy lịch sử :
+ Nêu được những nét chính về sự ra đời của Vương triều Mạc.
+ Giải thích được nguyên nhân bùng nổ xung đột Nam – Bắc triều, Trịnh – Nguyễn.
+ Nêu được hệ quả của xung đột Nam – Bắc triều, Trịnh – Nguyễn.
- Phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học Viết được đoạn văn (khoảng 150 chữ)
giới thiệu về di tích thành nhà Mạc ở Cao Bằng
3. Phẩm chất
Yêu nước: Hình thành ý thức về sự thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của dân tộc.
II. THIẾT BỊ VÀ HỌC LIỆU
1. Giáo viên
- Giáo án soạn theo định hướng phát triển năng lực, Phiếu học tập dành cho HS.
- Lược đổ Nam- Bắc triều và chiến tranh Đàng Trong và Đàng Ngoài (treo tường hoặc file trình
chiếu).
giới thiệu ngắn gọn vể Mạc Đăng Dung và việc lên ngôi vua.

- Máy tính, máy chiếu
2. Học sinh
- Sưu tầm một số tranh, ảnh, tư liệu liên quan đến thành nhà Mạc
- SGK và SBT
III. TIẾN TRÌNH DẠY HỌC
1. HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG
a. Mục tiêu:  tạo tình huống sự tò mò, ham học hỏi và lòng khao khát muốn tìm hiểu những điều
ở hoạt động hình thành kiến thức mới của bài học; tạo không khí hứng khởi để HS bắt đầu một
tiết học mới. Từ đó, giáo viên dẫn vào bài mới.
b. Nội dung: GV tổ chức cho HS nhớ lại Các vương triều Lịch sử Việt nam từ thời Ngô đến Lê
Sơ sau đó tạo tình huống có vấn đề về sự thành lập vương triều Mạc
c. Sản phẩm: Hs có thể trả lời hoặc không
d. Tổ chức hoạt động:
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ (GV)
- Câu hỏi: Di tích thành nhà Mạc (Cao Bằng, Lạng Sơn), Luỹ Thầy (Quảng Bình),... gợi cho em
nhớ đến những cuộc xung đột nào trong các thế kỉ XVI – XVIII? Những cuộc xung đột đó đã để
lại hậu quả như thế nào đối với lịch sử dân tộc?

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV: Hướng dẫn HS trả lời câu hỏi.
Bước 3: Báo cáo thảo luận
- HS có thể trả lời được một vài ý và GV kết nối vào bài. Nếu HS chưa đưa ra được câu trả
lời đúng thi GV định hướng, chỉ dẫn để HS tìm hiểu trong bài học.
Bước 4: Kết luận, nhận định (GV)

- Di tích thành nhà Mạc (Cao Bằng, Lạng Sơn) ngợi cho ta nhớ đến cuộc xung đột Nam - Bắc
triều.
- Di tích Lũy Thầy (Quảng Bình) ngợi cho ta nhớ đến cuộc xung đột Trịnh - Nguyễn.
- GV dẫn vào bài: Dấu vết còn lại của thành nhà Mạc ở Lạng Sơn gợi lại cho chúng ta một giai
đoạn đầy biến động của lịch sử dân tộc – giai đoạn được bắt đầu với sự xuất hiện của Vương triều
Mạc. Vậy, nhà Mạc đã ra đời như thế nào? Vì sao xung đột Nam – Bắc triều, sau đó là phân tranh
giữa họ Trịnh và họ Nguyễn lại bùng nổ? Các cuộc chiến ấy đã để lại hệ quả như thế nào hôm
nay…….
2. HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI
2.1. Sự ra đời vương triều Mạc
́*Mục tiêu: HS nêu được nét chính về sự ra đời của Vương triều Mạc
* Nội dung: HS xem video đọc các thông tin, tư liệu GV đưa ra hoạt động cá nhân câu trả lời
* Tổ chức thực hiện:
Hoạt động của thầy và trò
Bước 1. Chuyển giao nhiệm vụ
Tổ chức HS đọc thông tin cũng như những tư liệu hoạt động
cá nhân trả lời các câu hỏi sau:
-

. Em hãy trình bày những nét chính về sự thành lập của
vương triều Nhà Mạc

Dự kiến sản phẩm
- Đến đầu thế kỉ XVI,
nhà Lê lâm vào thời kì khủng
hoảng, suy thoái.
- Các phe phái phong
kiến xung đột và tranh chấp
quyết liệt với nhau.

-

Em có nhận xét gì về Mạc Đăng Dung?

-

Xác định được những điểm giống nhau về quá trình làm cho triều đình càng thêm
thâu tóm quyền lực và phế truất ngôi vua của Hồ Quý suy yếu.
Ly và của Mạc Đăng Dung.

Bước 2. Thực hiện nhiệm vụ
-

HS làm việc cá nhân

-

GV hướng dẫn HS khai thác thông tin, tư liệu sgk và
hình ảnh trên máy chiếu để thực hiện nhiệm vụ

-

- Nông dân nổi dậy

- Mạc Đăng Dung, một
võ quan trong triều đã dần
thâu tóm quyền hành. Năm
1527, Mạc Đăng Dung ép vua
Lê nhường ngôi, lập ra Triều
Mạc. Sau khi lên ngôi, ông đã

Sử dụng các câu hỏi gợi mở: GV gợi ý để HS suy nghĩ, thực hiện một số chính sách vẽ
tìm ra các từ khóa quan trọng có trong nội dung của

mục và tư liệu như: nhà Lê, khủng hoảng tranh chấp, chính trị, kinh tế, xã hội nhằm
Mạc Đăng Dung thâu tóm quyền hành

ổn định và phát triển đất nước.

Bước 3. Báo cáo thực hiện nhiệm vụ
GV gọi đại diện 1 - 2 HS trả lời để HS rèn luyện được kĩ
năng thuyết trình trước lớp. GV khuyến khích, động viên HS
- GV có thể mở rộng kiến thức: Có hai quan điểm đánh giá về
việc Mạc Đăng Dung ép vua Lê nhường ngôi, lập ra Triều
Mạc. Quan điểm của các sử gia phong kiến coi việc cướp ngôi
vua là “ngụy triều”, là việc làm “danh không chính, ngôn
không thuận”, việc không nên làm. Song các quan điểm khoa
học mới nhất chứng minh rằng: Do Triều Lề đã đến lúc suy
yếu, khủng hoảng nền sự ra đời của Vương triều Mạc là điều
tất yếu. Nếu như không có Mạc Đăng Dung thì cũng sẽ là nhân
vật khác, dòng họ khác lên thay thế.
GV hỏi: Em ủng hộ quan điểm nào? Vi sao?
Bước 4. Nhận xét đánh giá
GV tổng kết và nhấn mạnh: Mỗi quan điểm đưa ra đều có cơ
sở riêng, chúng ta cần nhìn nhận sự kiện lịch sử một cách
khách quan, ghi nhận sự đóng góp (công) và cả những hạn chế
(tội) của mỗi triều đại trong lịch sử dân tộc
2.2. Xung đột Nam – Bắc triều
a. Nguyên nhân bùng nổ:
* Mục tiêu: HS giải thích được nguyên nhân bùng nổ xung đột Nam - Bắc triều
* Nội dung: GV tổ chức học sinh đọc thông tin và khai thác sơ đồ mục 2, hoàn thành nhiệm vụ
* Sản phẩm: nguyên nhân xung đột Nam – Bắc triều
* Tổ chức hoạt động:
Hoạt động của thầy và trò

Dự kiến sản phẩm

Bước 1. Chuyển giao nhiệm vụ

a. Nguyên nhân bùng nổ:

GV tổ chức cho HS làm việc cá nhân, đọc thông tin trong + Năm 1533, Nguyễn Kim (một võ

mục kết hợp quan sát lược đồ để thực hiện yêu cầu:
- Hãy giải thích nguyên nhân bùng nổ cuộc xung đột
Nam - Bắc triều.
- Chiến tranh Nam – Bắc triều đã diễn ra như thế nào?
Bước 2. Thực hiện nhiệm vụ
-

HS làm việc cá nhân 2 phút

-

GV hướng dẫn HS khai thác thông tin bằng các

quan trong Triều Lê) với danh nghĩa
“phù Lê diệt Mạc” lập ra Nam triều,
còn nhà Mạc được gọi là Bắc triều.
+ Xung đột giữa hai dòng họ diễn ra
trong gần 60 năm của thế kỉ XVI,
cuối cùng họ Mạc thất bại phải chạy
lên Cao Bằng

câu hỏi gợi mở:
+ Tại sao các cựu thần nhà Lê không chấp nhận vị trí
chính thống của nhà Mạc?
+ Khẩu hiệu “phù Lê diệt Mạc” giúp ích gì cho Nguyễn
Kim?
Bước 3. Báo cáo thực hiện nhiệm vụ
GV gọi đại diện 1 - 2 HS trả lời để HS rèn luyện
được kỹ năng thuyết trình trước lớp. GV khuyến khích,
động viên HS
Chỉ vị trí Nam Triều và Bắc Triều trên bản đồ
Bước 4. Nhận xét đánh giá
GV nhận xét kết quả làm việc của HS và chốt lại ý
chính.
b. Hệ quả
* Mục tiêu: HS giải thích được hệ quả xung đột Nam - Bắc triều
* Nội dung: GV tổ chức học sinh đọc thông tin và khai thác mục kết nối văn học ở mục 2, hoàn
thành nhiệm vụ
* Sản phẩm: hệ quả xung đột Nam – Bắc triều
* Tổ chức hoạt động:
Hoạt động của thầy và trò

Dự kiến sản phẩm

Bước 1. Chuyển giao nhiệm vụ

a. Hệ quả:

GV tổ chức cho HS làm việc cá nhân, đọc thông tin trong - Đất nước bị chia cắt lâu dài
mục kết nối văn học để thực hiện yêu cầu:

- Làng mạc bị tàn phá; sản xuất

- Hãy tóm tắt nét chính về hệ quả của cuộc xung nông nghiệp, thủ công nghiệp bị
đột Nam - Bắc triều.
- Em có nhận xét gì về tính chất của cuộc xung đột
này?

đình trệ; trao đổi buôn bán giữa các
vùng gặp nhiều khó khăn
- Đời sống nhân dân khốn cùng vì:

- Xung đột Nam- Bắc triều ở thế kỉ XVI, điều em
mong muốn là gì và điều em không muốn là gì?

nạn đói, bị bắt đi lính, đi phu, nhiều
gia đình li tán.

Bước 2. Thực hiện nhiệm vụ
-

HS làm việc cá nhân 2 phút

-

GV hướng dẫn HS khai thác thông tin, tư liệu sgk
và hình ảnh trên máy chiếu để thực hiện nhiệm vụ

Bước 3. Báo cáo thực hiện nhiệm vụ
GV gọi đại diện 1 - 2 HS trả lời để HS rèn luyện
được kỹ năng thuyết trình trước lớp. GV khuyến khích,
động viên HS
Bước 4. Nhận xét đánh giá
GV nhận xét kết quả làm việc của HS và chốt lại ý
chính. Đây là cuộc nội chiến phong kiến để giành quyền
lực và địa vị => cuộc chiến tranh phi nghĩa, kìm hãm sự
phát triển của xã hội
2.3. Xung đột Trịnh – Nguyễn
a. Nguyên nhân bùng nổ:
* Mục tiêu: HS giải thích được nguyên nhân bùng nổ xung đột Trịnh - Nguyễn
* Nội dung: GV tổ chức học sinh đọc thông tin và khai thác sơ đồ mục 3, hoàn thành nhiệm vụ

* Sản phẩm: nguyên nhân bùng nổ xung đột Trịnh - Nguyễn
* Tổ chức hoạt động:
Hoạt động của thầy và trò

Dự kiến sản phẩm

Bước 1. Chuyển giao nhiệm vụ

a. Nguyên nhân bùng nổ:

Hoạt động 1. GV tổ chức cho HS hiểu được sự
hình thành thế lực họ Trịnh và họ Nguyễn
GV tổ chức HS quan sát sơ đồ và cho biết:
Qua sơ đồ em hãy cho biết dòng họ Trịnh và
Nguyễn được hình thành như thế nào??

- Năm 1545, Nguyễn Kim chết, hai
con trai còn nhỏ tuổi, vì vậy con rể là
Trịnh Kiểm lên thay, nắm toàn bộ binh
quyển.
- Từ đầy, mâu thuẫn giữa hai dòng
họ Trịnh, Nguyễn dần bộc lộ và ngày
càng trở nên gay gắt.
- Cuộc chiến tranh giữa hai thế lực
Trịnh, Nguyễn bùng nổ và kéo dài trong
gần nửa thế kỷ (1627 - 1672).

Hoạt động 2 GV tổ chức cho HS hiểu Nguyên nhân
dẫn đến chiến tranh Trịnh Nguyễn
GV tổ chức cho HS Khai thác tư liệu 2 và thông tin
trong mục trả lời câu hỏi
Hãy giải thích nguyên nhân dẫn đến cuộc xung đột
Trịnh - Nguyễn.
Bước 2. Thực hiện nhiệm vụ
-

HS làm việc cá nhân 2 phút

-

GV hướng dẫn HS khai thác thông tin bằng
các câu hỏi gợi mở:

+ Tranh vẽ phủ chúa Trịnh thế kỉ XVII phản ánh
thêm điều gì về tình hình vua Lê, chúa Trịnh ở
Đàng Ngoài? (chúa Trịnh nắm thực quyền còn vua
Lê chỉ còn là danh nghĩa, vai trò ngày càng lu mờ)
+ Thế lực của họ Trịnh được hình thành và mạnh
lên như thế nào?
+ Họ Nguyễn do ai xây dựng sự nghiệp đầu tiên ở
Đàng Trong? + Vì sao họ Nguyễn tuyên bố chống
ỉại họ Trinh? (Không muốn lệ thuộc muốn xây dựng
cơ đồ riêng)
Bước 3. Báo cáo thực hiện nhiệm vụ
GV gọi đại diện 1 - 2 HS trả lời để HS rèn
luyện được kỹ năng thuyết trình trước lớp. GV
khuyến khích, động viên HS
Bước 4. Nhận xét đánh giá
GV nhận xét kết quả làm việc của HS và chốt lại ý
chính.:

Mâu thuẫn giữa tập đoàn phong kiến họ

Trịnh và họ Nguyễn, dẫn đến chiến tranh để tranh
giành quyền lợi của nhau.
Giới thiệu qua diễn biến cuộc chiến tranh Trịnh
Nguyễn

b. Hệ quả
* Mục tiêu: HS giải thích được hệ quả của xung đột Trịnh Nguyễn
* Nội dung: GV tổ chức học sinh đọc thông tin và khai thác mục kết nối văn học ở mục 3, hoàn
thành nhiệm vụ

* Sản phẩm: hệ quả của xung đột Trịnh Nguyễn
* Tổ chức hoạt động:
Hoạt động của thầy và trò

Dự kiến sản phẩm

Bước 1. Chuyển giao nhiệm vụ

a. Hệ quả:

- Nêu hệ quả của xung đột Trịnh – Nguyễn

Tiêu cực:

- Em có nhận xét gì về tính chất của cuộc chiến - Đất nước Đại Việt bị chia cắt thành 2
tranh này?

đàng, lấy sông Gianh làm giới tuyến

- Qua cuộc xung đột Nam- Bắc triều, chiến tranh - Hình thành nên cục diện “một cung vua
Trịnh Nguyễn ở thế kỉ XVI, điều em mong muốn là - hai phủ chúa”
gì và điều em không muốn là gì?
Bước 2. Thực hiện nhiệm vụ
-

HS làm việc cá nhân 2 phút

-

GV hướng dẫn HS khai thác thông tin, tư
liệu sgk và hình ảnh trên máy chiếu để thực
hiện nhiệm vụ

- Đã làm suy kiệt sức người, sức của; tàn
phá đồng ruộng, xóm làng; giết hại nhiều
người dân vô tội
- Chia cắt đất nước và làm ảnh hưởng
đến sự phát triển chung của quốc gia dân tộc

Bước 3. Báo cáo thực hiện nhiệm vụ
GV gọi đại diện 1 - 2 HS trả lời để HS rèn
luyện được kĩ năng thuyết trình trước lớp. GV
khuyến khích, động viên HS

Thời kì vua Lê chúa Trịnh

Bước 4. Nhận xét đánh giá
GV nhận xét kết quả làm việc của HS và chốt
lại ý chính. Đây là cuộc nội chiến phong kiến để
giành quyền lực và địa vị => cuộc xung đột phi
nghĩa, kìm hãm sự phát triển của xã hội

Ở Đàng Ngoài: Họ Trịnh xây dựng
vương phủ bên cạnh triều đình vua Lê.
Họ Trịnh nắm toàn bộ quyền thống trị,
nhưng vẫn phải dựa vào danh nghĩa vua
Lê, nhân dân gọi là “vua Lê – chúa

GV mở rộng tại sao gọi là thời kỳ Vua Lê chúa Trịnh”
Trịnh
Qua tiết học, em có nhận xét gì về tình hình

Ở Đàng Trong: con cháu họ Nguyễn nối

Việt Nam trong các thế kỉ XVI - XVIII?
Không ổn định: do chính quyền thay đổi liên
miên và chiến tranh liên tiếp xảy ra => Đời sống

nhau cầm quyền, nhân dân gọi là “chúa
Nguyễn”

nhân dân đói khổ.

3. HOẠT ĐỘNG LUYỆN TẬP
* Mục tiêu: Nhằm củng cố, hệ thống hóa, hoàn thiện kiến thức mới mà HS đã được lĩnh hội ở
hoạt động hình thành kiến thức về tình hình nước ta trong các thế XVI-XVIII
* Nội dung: GV giao nhiệm vụ cho HS và chủ yếu cho làm việc cá nhân thực hiện nhiệm vụ.
* Sản phẩm: trả lời đúng các câu hỏi
* Tổ chức hoạt động:
Bước 1 chuyển giao nhiệm vụ: Tổ chức trả lời các bài tập và câu hỏi trắc nghiệm
Câu Xung đột Nam – Bắc triều diễn ra giữa các thế lực phong kiến nào?
A. Nhà Mạc với nhà Lê.

B. Nhà Mạc với nhà Nguyễn

C. Nhà Lê với nhà Nguyễn.

D. Nhà Trịnh với nhà Mạc.

Câu 2.Xung đột Trịnh – Nguyễn diễn ra vào thời gian nào?
A. Từ năm 1545 đến năm 1592

B. Từ năm 1545 đến năm 1627.

C. Từ năm 1627 đến năm 1672.

D. Từ năm 1627 đến năm 1692.

Câu 3. Con sông nào là ranh giới chia cắt Đàng Trong và Đàng Ngoài thế kỉ XVI-XVIII ?
A. Sông La (Hà Tĩnh).

B. Sông Bến Hải (Quảng Trị).

C. Sông Nhật Lệ (Quảng Bình).

D. Sông Gianh (Quảng Bình).

4. HOẠT ĐỘNG VẬN DỤNG
* Mục tiêu: Phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học Viết được đoạn văn (khoảng
150 chữ) giới thiệu về di tích thành nhà Mạc ở Cao Bằng hoặc cuộc chiến tranh Trịnh- Nguyễn
* Nội dung: HS tìm hiểu tìm hiểu các thông tin sách báo internet và thực tế để trả lời
* Sản phẩm: hoàn thành bài giới thiệu
* Tổ chức hoạt động:
GV giao nhiệm vụ cho HS:

•

Tìm hiểu thông tin từ sách, báo, internet về di tích Luỹ Thầy và sông Gianh (Quảng Bình),
hãy viết đoạn văn ngắn (khoảng 7 - 10 dòng) về xung đột Trịnh – Nguyễn

Hoàn thành bài viết ở nhà
5. HƯỚNG DẪN HỌC BÀI Ở NHÀ
1. Bài cũ:
Hãy lập và hoàn thành bảng hệ thống (theo gợi ý dưới đây) về các cuộc xung đột Nam - Bắc triều
và Trịnh - Nguyễn.
Nội dung

Xung đột Nam - Bắc Triều

Xung đột Trịnh - Nguyễn

Nội dung

Xung đột Nam - Bắc Triều

Xung đột Trịnh - Nguyễn

Nguyên nhân

 Không chấp nhận nhà Mạc, một bộ - Sự lớn mạnh của dòng họ Nguyễn ở

Nguyên nhân
Thời gian
Hệ quả
Gợi ý

phận quan lại trung thành với nhà vùng đất phía Nam.
Lê đã tìm cách khôi phục lại vương - Mâu thuẫn, tranh chấp quyền lực
Thời gian
Hệ quả

triều.

giữa hai dòng họ Trịnh - Nguyễn.

 Từ năm 1533 đến năm 1592

- Từ năm 1627 đến năm 1672

- Từ 1533 - 1592, đất nước bị

- Tiêu cực:

chia cắt thành hai khu vực, đặt

+ Đất nước bị chia cắt thành Đàng

dưới sự kiểm soát của nhà mạc

Trong và Đàng Ngoài.

và nhà Lê trung hưng.

+ Quốc gia Đại Việt bị suy yếu.

- Kinh tế bị tàn phá.

+ Kinh tế bị tàn phá.

- Đời sống nhân dân cực khổ.

+ Đời sống nhân dân cực khổ.
- Tích cực:
+ Mở rộng lãnh thổ về phía Nam
+ Giao thương phát triển mạnh mẽ.

2. Bài mới: Chuẩn bị tìm hiểu bài 5
- Trình bày được khái quát công cuộc khai phá ràng đất phía Nam trong các thếkỉ XVI XVIII.

- Mô tả và nêu được ý nghĩa của quá trình thực thi chủ quyển đối với quần đảo Hoàng Sa và
quần đảo Trường Sa của các chúa Nguyễn.