CHIỀU TỐI
HỒ CHÍ MINH
Victo Hugo từng nói: “Nghệ thuật chỉ làm ra những vần thơ khéo léo, còn
trái tim mới làm nên tác phẩm thi ca”. Có lẽ nhận định về thơ đó của Victo Hugo là
dành riêng cho vị thi sĩ – chiến sĩ dân tộc Hồ Chí Minh. Bởi lẽ, trong thơ của
Người không chỉ là sự sắc sảo, uyển chuyển trong ngôn ngữ mà còn là sự kết nối
của thơ ca với một trái tim bao la tình yêu với dân tộc và thiên nhiên, con người
của non nước Việt Nam. Tình yêu ấy xuất hiện với tần suất cao trong tất cả bản thi
ca của Bác, song rõ ràng và tiêu biểu nhất chính là thi phẩm “Mộ” (Chiều tối)
trong tập thơ “Nhật kí trong tù”.
Hồ Chí Minh (1890 – 1969) là lãnh tụ cách mạng vĩ đại, cũng là nhà văn,
nhà thơ lớn của dân tộc. Năm 1990, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên
Hợp Quốc (UNESCO) đã suy tôn Người là “anh hùng giải phóng dân tộc Việt
Nam, nhà văn hoá lớn”. Sự nghiệp văn chương Người để lại rất phong phú, đa
dạng về thể loại, đặc sắc về phong cách nghệ thuật. Tiêu biểu trong kho tàng văn
chương đồ sộ của vị Cha già dân tộc là 135 bài thơ bằng chữ Hán (kể cả bài “Tân
xuất ngục, học đăng sơn”) hợp thành một tập thơ đặt tên là “Ngục trung nhật kí”
(Nhật kí trong tù).
“Mộ” tức “Chiều tối” được sáng tác trong thời gian gian khổ nhất của Bác
trong 14 tháng bị giam giữ tại nhà tù Tưởng Giới Thạch. Hơn nữa, Bác lại làm bài
thơ trên đường chuyển lao từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo vào một buổi chiều tối. Đây
là bài thơ thứ 31 trong số 135 bài thơ của “Nhật kí trong tù”. Bài thơ vẽ cảnh chiều
tối nơi núi rừng – buồn vắng mà vẫn ánh lên sự sống ấm áp của con người. Qua
bức tranh chiều tối – khung cảnh quen thuộc của văn chương, bài thơ bộc lộ thành
công một tâm hồn thi nhân nhạy cảm trước vẻ đẹp thiên nhiên và một tấm lòng
nhân hậu với con người cùng phong thái ung dung luôn hướng về sự sống, ánh
sáng và tương lai.
Vẽ những nét đầu tiên của bức tranh chiều về tối, Người chắp bút viết hai
câu thơ đầu:
“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ,
Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không.”

Khung cảnh buổi chiều về tối thường gợi lên chất thơ đặc sắc, vì vậy buổi chiều đã
đi vào bao áng thơ cổ kim, làm nên những vần thơ tuyệt tác, cổ điển. Hình ảnh
“cánh chim” và “chòm mây” là hai hình ảnh quen thuộc thường xuất hiện trong thơ
chiều xưa nay. Chính cái quen thuộc ấy mà hai hình ảnh của không gian đã mang
theo ý nghĩa thời gian. Trong hai câu thơ không hề có chữa “chiều” mà cảnh chiều
đã hiện ra. Bút pháp chấm phá chỉ với vài nét (bầu trời, cánh chim và chòm mây)
đã tả được cái hồn của cảnh chiều nơi rừng núi. Nghệ thuật đối lập giữa cái vô hạn
là bầu trời với cái hữu hạn là cánh chim và chòm mây làm hiện lên vẻ đẹp tĩnh
lặng, mênh mông của trời chiều. Cảnh đẹp và thoáng một nét buồn, mỗi một chi
tiết của cảnh đều nhuốm màu tâm trạng. Cánh chim mỏi tìm về tổ ấm, còn người tù
mỏi mệt sau một ngày đường mà vẫn chưa đến được chỗ dừng chân. Chòm mây lẻ
loi trôi lững lờ trên tầng không, còn người tù thì cô đơn giữa một buổi chiều nơi
đất khách. Hai câu thơ đạt đến mức vi diệu của lối tả cảnh ngụ tình. Qua sự chia sẻ
cảm xúc với thiên nhiên buổi chiều, độ giả cảm nhận được tâm hồn nhạy cảm, lòng
yêu thiên nhiên của thủ thể trữ tình. Đồng thời, đôi câu thơ còn tạc lên hình ảnh
một người tù bình tĩnh về tinh thần và thư thái về tâm hồn đang thưởng thức vẻ đẹp
tự nhiên.
Tiếp tục bức tranh chiều tối của mình, nhà thơ chiến sĩ Hồ Chí Minh để con
người xuất hiện và trở thành trung tâm của thế giới nghệ thuật:
“Cô em xóm núi xay ngô tối,
Xay hết, lò than đã rực hồng.”
Giữa không gian man mác nỗi buồn đìu hiu hoang vắng bất ngờ xuất hiện hình ảnh
con người. Với sự xuất hiện này, ánh sáng và hơi ấm bùng lên, làm cảm giác cô
đơn, mệt mỏi thoáng hiện trong hai câu đầu phải tan biến. “Xóm núi” là một hình
ảnh giản dị biểu tượng cho sự sống bình yên của con người. Xóm núi như đẹp hơn,
ấm áp hơn với hình ảnh người thiếu nữ. Vẻ đẹp trẻ trung đầy sức sống của người
thiếu nữ, vẻ đẹp bình dị khoẻ khoắn của tư thế lao động (xay ngô) chiều. Vẻ đẹp ấy
càng rạng rỡ hơn bên ánh “hồng” của bếp lửa rực lên giữa chiều tối. Trong nguyên
tắc không hề có chữ “tối” nhưng câu thơ đã nói được sự vận động của thời gian từ
chiều đến tối. Chữ “hồng” đặt ở cuối bài thơ, soi rõ vẻ đẹp của người thiếu nữ, toả
ánh sáng và hơi ấm xua đi cái buồn vắng của bức tranh chiều tối nơi rừng núi. Màu
hồng ấy tràn đầy niềm lạc quan yêu đời, yêu sự sống của một tâm hồn nhân đạo
cao cả luôn vượt lên cảnh ngộ của riêng mình để trìu mến nâng niu sự sống của
con người.
“Chiều tối” là một thi phẩm đậm đà màu sắc cổ điển nhưng vẫn rất hiện đại,
thể hiện một cách tự nhiên và phong phú vẻ đẹp của hình ảnh người tù – thi sĩ –
chiến sĩ cộng sản Hồ Chí Minh. Qua đó thể hiện bãn lĩnh và tâm hồn cao đẹp của

Người: tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, ý chí vượt lên trên hoàn cảnh khổ cực
của bản thân.