Nhân vật và biểu tượng trong ca dao.

Ca dao là mảnh đất văn học dân gian màu mỡ, là tiếng nói vọng lại cuả vẻ đẹp tâm hồn dân tộc Việt. Ca dao là tiếng vọng ngàn năm của cha ông, phản ánh đời sống sinh hoạt, đời sống tinh thần của nhân dân. Nhân vật và biểu tượng trong ca dao được đề cập hết sức phong phú và mang những ý nghĩa tượng trưng đầy giá trị nhân văn.
1.Nhân vật trong ca dao:
Nhân vật trong ca dao là nhân vật trữ tình tâm trạng. Đây là nhân vật giao tiếp nên có nhân vật là chủ thể trữ tình và nhân vật là đối tượng trữ tình. Nhân vật trung tâm của ca dao là nhân vật Nam – Nữ song hành với nhau theo từng cặp giao tiếp đối đáp hay từng phe đối lập. Hai vai Nam – Nữ là hai vai vừa tương hợp vừa đối kháng, vừa cân bằng vừa đối trọng.
Các kiểu nhân vật trong ca dao có thể xét trên các phương diện sau:
a.Trên phương diện tình yêu đôi lứa, nhân vật ca dao thể hiện tất cả vẻ đẹp phong phú của những cung bậc tình cảm trong tình yêu nam nữ:
Khi yêu nhau, người yêu bao giờ cũng đẹp:
-Cổ tay em trắng như ngà
Con mắt em sắc như là dao cau
Miệng cười như thể hoa ngâu
Cái khăn đội đầu như thể hoa sen
-Trúc xinh trúc mọc đầu đình
Em xinh em đứng một mình cũng xinh
Nhân vật ca dao là nhân vật tâm trạng nên mang đầy đủ những dạng thức tình cảm trong tình yêu đôi lứa. Ví dụ:
Nét quyến luyến, vấn vương trong lời tỏ tình:
-Đến đây mận mới hỏi đào
Vườn hồng đã có ai vào hay chưa?
Mận hỏi thì đào xin thưa
Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào.
-Đêm trăng thanh anh mới hỏi nàng
Tre nón đủ lá đan sàng nên chăng?
Đan sàng thiếp cũng xin vâng
Tre vừa đủ lá, non chăng hỡi chàng?
Nét thương nhớ, tương tư khi xa cách:
-Nhớ ai nhớ mãi thế này
Nhớ ai ai nhớ đêm ngày nhớ ai?
Nhớ ai, ai có nhớ ai?
Nhớ da nhớ diết, biết có ai nhớ mình?
-Tương tư nằm chẳng đặng an
Đến đây cho thấy mặt nàng giải khuây
Nét táo bạo suồng sã:
-Tiện đây anh nắm cổ tay
Anh hỏi câu này có lấy anh không?
Niềm hy vọng, khát vọng hạnh phúc:
-Ước sao cho hợp một nhà
Chồng loan vợ phượng đôi ta chung tình
-Ước sao đây vợ đấy chồng
Đây bế con gái, đấy bồng con trai
Nét thất tình, buồn thương não nề:
-Anh bước ra ba bước lại dừng
Quế đây không ngậm, ngậm gừng chi cay
Em có chồng sao em chẳng cho hay
Để anh mòn mỏi đêm ngày đợi trông
-Trúc đợi mai, mai không đợi trúc
Sao chẳng nhớ lời giao ước thưở xưa?
Nét than thân trách phận, vô duyên trong tình yêu:
-Em như cây quế giữa rừng
Thơm cay ai biết, ngát lừng ai hay
-Nước Đông Triều chảy ra lai láng
Ta với mình là đáng lấy nhau
Bởi vì trắc trở về đâu
Cho nên đôi lứa xa nhau thế này.
b.Trên phương diện các mối quan hệ gia đình, nhân vật trong ca dao cũng được đề cập ở nhiều vị trí khác nhau. Nhưng dù ở vị trí nào, nhân vật ca dao cũng bị ràng buộc trong các quan niệm ứng xử theo truyền thống văn hóa xử thế của người Việt.
Nhân vật ca dao có khi là một người con trong gia đình thì phải giữ tròn đạo hiếu với cha mẹ. Đó có thể là lòng biết ơn, kính trọng, yêu thương cha mẹ:
-Công cha như núi ngất trời
Nghĩa mẹ như nước ngời ngời biển Đông
Núi cao biển rộng mênh mông
Cù lao chín chữ ghi lòng con ơi
-Nuôi con khó nhọc đến giờ
Trưởng thành con phải biết thờ hai thân
Thức khuya dậy sớm chuyên cần
Quạt nồng ấp lạnh giữ phần đạo con
Là người con thì phải biết vâng lời cha mẹ, nhất là con gái thì phải giữ đạo tam tòng “cha mẹ đặt đâu con ngồi đó” nên có khi nhân vật ca dao phải than thân trách phận, chịu tủi hờn vì bị ép duyên:
-Mẹ em tham thúng xôi rền
Tham