1

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG THPT
--------------------

BÁO CÁO SÁNG KIẾN
PHÁT TRIỂN TƯ DUY PHẢN BIỆN VÀ NĂNG LỰC TỰ
HỌC CHO HỌC SINH THÔNG QUA BIỆN PHÁP SỬ
DỤNG "TRỢ LÝ ẢO AI" HỖ TRỢ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
CHƯƠNG HYDROCARBON
Lĩnh vực/Môn: Giảng dạy hóa học
Tên tác giả:
Chức vụ: Giáo viên

2

MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

I. PHẦN MỞ ĐẦU..........................................................................................5
1. Lý do chọn đề tài..................................................................................5
2. Mục đích nghiên cứu............................................................................7
3. Nhiệm vụ nghiên cứu...........................................................................8
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu........................................................8
4.1. Đối tượng nghiên cứu:....................................................................8
4.2. Phạm vi nghiên cứu:..........................................................................8
5. Phương pháp nghiên cứu......................................................................9
6. Tính mới và đóng góp của sáng kiến..................................................10
II. PHẦN NỘI DUNG....................................................................................11
1. Cơ sở lý luận của vấn đề....................................................................11
1.1. Quan niệm về năng lực tự học và tư duy phản biện trong bối cảnh
chuyển đổi số......................................................................................11
1.2. Vai trò của "Trợ lý ảo AI" trong dạy học Hóa học hữu cơ chương
Hydrocarbon........................................................................................12
2. Thực trạng vấn đề..............................................................................13
2.1. Thực trạng dạy và học chương Hydrocarbon tại trường THPT......13
2.2. Thực trạng sử dụng công nghệ AI của học sinh và những bất cập
............................................................................................................14
2.3. Phân tích nguyên nhân của thực trạng........................................15
3. Các biện pháp thực hiện.....................................................................17
3.1. Biện pháp 1: Xây dựng quy trình "Truy vấn và Thẩm định" nhằm
rèn luyện kỹ năng đặt câu hỏi (Prompt Engineering) và năng lực kiểm
chứng thông tin cho học sinh..............................................................17
3.2. Biện pháp 2: Tổ chức hoạt động "Sơ đồ hóa kiến thức" kết hợp
công nghệ AI nhằm hệ thống hóa lý thuyết và rèn luyện tư duy logic 21
3.3. Biện pháp 3: Sử dụng AI làm "Đối tác tranh biện" để giải quyết
các bài tập tình huống thực tiễn và củng cố kiến thức qua trò chơi
tương tác.............................................................................................26
4. Hiệu quả của sáng kiến (Thực nghiệm sư phạm)...............................31
4.1. Tổ chức thực nghiệm....................................................................31
4.2. Kết quả định lượng về mặt kiến thức...........................................32

3
4.3. Kết quả định tính về năng lực tư duy và thái độ học tập..............33
PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ..............................................................35
1. Kết luận..............................................................................................35
2. Bài học kinh nghiệm...........................................................................36
3. Khả năng áp dụng và hướng phát triển của sáng kiến.......................37
4. Kiến nghị và đề xuất..........................................................................38
TÀI LIỆU THAM KHẢO.................................................................................39
PHỤ LỤC....................................................................................................41
PHỤ LỤC 1: PHIẾU KHẢO SÁT THỰC TRẠNG (DÀNH CHO HỌC SINH)......41
PHỤ LỤC 2: NGÂN HÀNG CÂU LỆNH (PROMPT BANK) MẪU.....................42

4

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
STT

Chữ viết tắt

1

GD&ĐT

2

THPT

3
4

GDPT
SGK

5

SKKN

6
7

GV
HS

8

AI

9

CNTT

10

PPDH

11

KHTN

12

STEM

Cụm từ đầy đủ
Giáo dục và Đào
tạo
Trung học phổ
thông
Giáo dục phổ thông
Sách giáo khoa
Sáng kiến kinh
nghiệm
Giáo viên
Học sinh
Trí tuệ nhân tạo
(Artificial
Intelligence)
Công nghệ thông
tin
Phương pháp dạy
học
Khoa học tự nhiên
Khoa học, Công
nghệ, Kỹ thuật và
Toán học (Science,
Technology,
Engineering, and
Mathematics)

5

I. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư
đang diễn ra mạnh mẽ, chuyển đổi số trong giáo dục không còn
là một lựa chọn mà đã trở thành xu thế tất yếu, tác động sâu
sắc đến mọi khía cạnh của quá trình dạy và học. Nghị quyết số
29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã
nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu
trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm
chất người học. Đặc biệt, Chương trình Giáo dục phổ thông
2018 đặt ra mục tiêu cốt lõi là hình thành cho học sinh năng lực
tự chủ và tự học, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo. Để
hiện thực hóa mục tiêu này, người giáo viên không chỉ đóng vai
trò là người truyền thụ kiến thức mà phải trở thành người thiết
kế, tổ chức và hướng dẫn các hoạt động học tập, đồng thời biết
cách khai thác tối đa các công cụ công nghệ hiện đại để hỗ trợ
quá trình nhận thức của học sinh.
Sự xuất hiện và bùng nổ của các công cụ trí tuệ nhân tạo
(AI) tạo sinh như ChatGPT, Gemini, hay Copilot trong thời gian
gần đây đã tạo ra một "cú hích" lớn đối với giáo dục, song cũng
đặt ra không ít thách thức. Thực tế cho thấy, một bộ phận lớn
học sinh hiện nay đang sử dụng AI một cách tự phát, chủ yếu
để tìm kiếm đáp án nhanh hoặc sao chép bài làm mà thiếu đi
sự kiểm chứng và tư duy độc lập. Điều này dẫn đến nguy cơ học
sinh trở nên thụ động, ỷ lại vào công nghệ và suy giảm khả
năng tư duy phản biện. Tuy nhiên, nếu nhìn nhận ở một góc độ
tích cực, AI chính là một nguồn tài nguyên học tập khổng lồ,
một "trợ lý ảo" đắc lực có khả năng cá nhân hóa lộ trình học tập

6

và cung cấp thông tin đa chiều nếu được định hướng sử dụng
đúng cách. Vấn đề cấp thiết đặt ra cho các nhà giáo dục hiện
nay là làm thế nào để biến AI từ một công cụ "làm thay" trở
thành một công cụ "hỗ trợ tư duy", giúp học sinh rèn luyện khả
năng "vạch lá tìm sâu", biết nghi ngờ, kiểm chứng và phản biện
lại thông tin.
Trong chương trình Hóa học lớp 11, chương Hydrocarbon
đóng vai trò là kiến thức nền tảng quan trọng nhất của Hóa học
hữu cơ, là cầu nối chuyển tiếp từ Hóa học vô cơ sang thế giới
các hợp chất hữu cơ đa dạng. Đây là nội dung có khối lượng
kiến thức lớn, bao gồm nhiều khái niệm trừu tượng về cấu trúc
không gian, đồng phân, và đặc biệt là các cơ chế phản ứng
phức tạp như thế gốc tự do, cộng electrophile hay thế
electrophile vào vòng thơm. Kinh nghiệm giảng dạy nhiều năm
cho thấy, học sinh thường gặp khó khăn trong việc hình dung
các quá trình biến đổi ở cấp độ phân tử, dẫn đến tâm lý ngại
học, học vẹt tính chất hóa học mà không hiểu bản chất. Việc áp
dụng các phương pháp dạy học truyền thống đôi khi chưa đủ
sức hấp dẫn và chưa tạo được môi trường để học sinh chủ động
tìm tòi, đào sâu kiến thức.
Xuất phát từ những cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, tôi
nhận thấy việc tích hợp công nghệ AI vào dạy học chương
Hydrocarbon là một giải pháp đột phá và khả thi. Việc sử dụng
"Trợ lý ảo AI" không chỉ giúp học sinh tháo gỡ khó khăn trong
việc tìm kiếm tài liệu, mô phỏng kiến thức mà quan trọng hơn
là tạo ra môi trường tranh luận học thuật, nơi học sinh phải vận
dụng kiến thức sách giáo khoa để thẩm định độ chính xác của
AI. Chính vì vậy, tôi quyết định lựa chọn và nghiên cứu đề tài:

7

"Phát triển tư duy phản biện và năng lực tự học cho học
sinh thông qua biện pháp sử dụng 'Trợ lý ảo AI' hỗ trợ
giải quyết vấn đề chương Hydrocarbon" làm sáng kiến kinh
nghiệm, với mong muốn đóng góp một quy trình sư phạm bài
bản, biến công nghệ thành đòn bẩy tư duy cho học sinh.

2. Mục đích nghiên cứu
Mục đích xuyên suốt của sáng kiến là xây dựng và đề xuất
hệ thống các biện pháp sư phạm cụ thể nhằm khai thác hiệu
quả công cụ "Trợ lý ảo AI" trong quá trình dạy học chương
Hydrocarbon, môn Hóa học lớp 11. Thông qua quy trình tương
tác có định hướng với AI, sáng kiến hướng tới việc rèn luyện cho
học sinh hai năng lực cốt lõi: năng lực tự học (biết cách khai
thác thông tin, tự xây dựng kiến thức) và tư duy phản biện (biết
phân tích, đánh giá, kiểm chứng thông tin do AI cung cấp). Từ
đó, đề tài góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, giúp
học sinh nắm vững bản chất kiến thức Hóa học hữu cơ và hình
thành kỹ năng số cần thiết cho công dân toàn cầu trong kỷ
nguyên số.

8

3. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích đề ra, đề tài tập trung giải quyết
các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể sau đây. Thứ nhất, nghiên cứu
cơ sở lý luận về năng lực tự học, tư duy phản biện và ứng dụng
của trí tuệ nhân tạo trong giáo dục, đặc biệt là trong dạy học
các môn Khoa học tự nhiên. Thứ hai, tiến hành điều tra, khảo
sát thực trạng việc dạy học chương Hydrocarbon và thực trạng
sử dụng công nghệ, đặc biệt là các công cụ AI của học sinh tại
trường THPT nơi tôi công tác, từ đó nhận diện những thuận lợi
và khó khăn thực tế. Thứ ba, đề xuất quy trình và các biện pháp
sử dụng "Trợ lý ảo AI" để hỗ trợ giải quyết các vấn đề học tập
trong chương Hydrocarbon, bao gồm việc xây dựng bộ câu lệnh
(prompts) mẫu, thiết kế các hoạt động học tập yêu cầu sự phản
biện và kiểm chứng thông tin. Thứ tư, tổ chức thực nghiệm sư
phạm tại các lớp được lựa chọn để kiểm chứng tính khả thi và
hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất, thông qua việc so sánh
kết quả định lượng và định tính giữa lớp thực nghiệm và lớp đối
chứng.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu:
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các biện pháp phát
triển tư duy phản biện và năng lực tự học cho học sinh thông
qua việc sử dụng công cụ "Trợ lý ảo AI" trong dạy học Hóa học.
4.2. Phạm vi nghiên cứu:
Về nội dung, đề tài tập trung nghiên cứu trong phạm vi
kiến thức chương Hydrocarbon (bao gồm Alkane, Hydrocarbon
không no, Hydrocarbon thơm) thuộc chương trình Hóa học lớp
11 – Bộ sách giáo khoa Giáo dục phổ thông 2018. Về khách thể

9

và địa bàn, quá trình nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm được
tiến hành trên đối tượng học sinh khối 11 tại trường THPT [Tên
trường của cô], trong năm học 2024 – 2025. Về công cụ, nghiên
cứu tập trung khai thác các mô hình ngôn ngữ lớn phổ biến và
dễ tiếp cận hiện nay như ChatGPT (OpenAI), Gemini (Google)
hoặc Copilot (Microsoft).
5. Phương pháp nghiên cứu
Để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu, tôi sử dụng phối
hợp ba nhóm phương pháp chính. Nhóm phương pháp nghiên
cứu lý thuyết được sử dụng để phân tích, tổng hợp các tài liệu,
văn bản chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo về đổi mới phương
pháp dạy học, các bài báo khoa học trong và ngoài nước về
giáo dục STEM, ứng dụng AI trong giáo dục và lý thuyết về tư
duy phản biện. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn bao
gồm phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi (khảo sát thói quen
sử dụng AI và thái độ học tập của học sinh), phương pháp quan
sát sư phạm (theo dõi biểu hiện hành vi, kỹ năng của học sinh
trong giờ học) và phương pháp thực nghiệm sư phạm (tổ chức
dạy học theo tiến trình đã thiết kế). Nhóm phương pháp thống
kê toán học được sử dụng để xử lý số liệu thu được từ khảo sát
và thực nghiệm, kiểm định độ tin cậy và so sánh kết quả học
tập giữa các nhóm đối tượng, từ đó rút ra các kết luận khoa học
xác đáng.

10

6. Tính mới và đóng góp của sáng kiến
Tính mới của sáng kiến nằm ở việc thay đổi hoàn toàn
cách tiếp cận đối với công cụ AI trong nhà trường. Thay vì cấm
đoán hoặc để học sinh sử dụng tự phát dẫn đến thụ động, sáng
kiến đề xuất một quy trình sư phạm biến AI thành "đối tác tranh
biện" (Debate Partner). Điểm sáng tạo của đề tài là việc xây
dựng được ngân hàng các tình huống "gây nhiễu" – nơi giáo
viên chủ động hướng dẫn học sinh tìm ra các "ảo giác"
(hallucinations) hoặc thông tin chưa chính xác của AI, từ đó
buộc học sinh phải quay lại nghiên cứu sâu tài liệu chính thống
để phản bác và hiệu chỉnh thông tin. Bên cạnh đó, sáng kiến
cung cấp một bộ công cụ thực hành cụ thể gồm hệ thống các
câu lệnh (prompts) tối ưu hóa cho môn Hóa học và các phiếu
học tập định hướng tư duy, giúp giáo viên môn Hóa học nói
riêng và các môn Khoa học tự nhiên nói chung có thể áp dụng
ngay vào thực tiễn giảng dạy. Kết quả của sáng kiến góp phần
khẳng định vai trò chủ đạo của người giáo viên trong kỷ nguyên
số: không phải là người nắm giữ tri thức độc tôn, mà là người

11

dẫn dắt, định hướng học sinh làm chủ công nghệ để phục vụ
mục đích học tập suốt đời.
II. PHẦN NỘI DUNG
1. Cơ sở lý luận của vấn đề
1.1. Quan niệm về năng lực tự học và tư duy phản
biện trong bối cảnh chuyển đổi số
Trong định hướng của Chương trình Giáo dục phổ thông
2018, năng lực tự chủ và tự học được xác định là một trong
những năng lực cốt lõi, đóng vai trò then chốt trong việc hình
thành phẩm chất người học suốt đời. Tự học không đơn thuần là
quá trình cá nhân tự thu nạp kiến thức mà là một chuỗi các
hoạt động tư duy có tổ chức, từ việc xác định mục tiêu, lập kế
hoạch, lựa chọn phương pháp đến tự kiểm tra và đánh giá kết
quả nhận thức. Đối với bộ môn Hóa học, đặc biệt là phần Hóa
học hữu cơ với đặc thù trừu tượng cao, năng lực tự học đòi hỏi
học sinh phải có khả năng chuyển hóa các thông tin lý thuyết
về cấu tạo phân tử thành sự hiểu biết sâu sắc về tính chất hóa
học và quy luật biến đổi chất. Trong bối cảnh chuyển đổi số
hiện nay, khái niệm tự học đã được mở rộng thành "tự học có
hướng dẫn của công nghệ", nơi người học phải biết cách làm
chủ các công cụ số để khai thác tri thức nhân loại phục vụ cho
nhu cầu cá nhân.
Song hành với năng lực tự học, tư duy phản biện (Critical
Thinking) được xem là kỹ năng sinh tồn trong kỷ nguyên thông
tin. Tư duy phản biện là quá trình tư duy biện chứng gồm phân
tích, đánh giá, chất vấn các giả định và tái cấu trúc thông tin để
đưa ra những kết luận xác đáng nhất. Trong môi trường học
thuật, tư duy phản biện giúp học sinh không chấp nhận thụ

12

động các tri thức được cung cấp một chiều mà luôn đặt câu hỏi
"Tại sao?", "Có trường hợp ngoại lệ không?" hay "Dựa trên cơ sở
nào?". Đặc biệt, khi đối diện với các hệ thống Trí tuệ nhân tạo
(AI) có khả năng sinh ra văn bản trôi chảy nhưng tiềm ẩn rủi ro
sai lệch thông tin (ảo giác AI), tư duy phản biện trở thành "bộ
lọc" quan trọng nhất để người học thẩm định độ tin cậy của dữ
liệu, từ đó biến thông tin thô thành tri thức khoa học chính xác.
1.2. Vai trò của "Trợ lý ảo AI" trong dạy học Hóa học
hữu cơ chương Hydrocarbon
Trợ lý ảo AI, tiêu biểu là các Mô hình Ngôn ngữ Lớn (Large
Language Models - LLMs), đang tạo ra một cuộc cách mạng
trong phương pháp dạy học nhờ khả năng xử lý ngôn ngữ tự
nhiên và tổng hợp thông tin vượt trội. Khác với các công cụ tìm
kiếm truyền thống chỉ trả về danh sách các liên kết, AI có khả
năng đóng vai trò như một người hướng dẫn riêng (tutor), sẵn
sàng giải thích các khái niệm phức tạp theo nhiều cấp độ nhận
thức khác nhau. Đối với chương Hydrocarbon lớp 11, nội dung
kiến thức bao gồm nhiều vấn đề trừu tượng như cấu trúc không
gian ba chiều của phân tử, hiện tượng đồng phân quang học,
hay các cơ chế phản ứng thế gốc tự do và cộng electrophile.
Đây là những nội dung mà phương pháp dạy học truyền thống
bằng phấn trắng bảng đen thường gặp hạn chế trong việc mô
tả, dẫn đến việc học sinh phải chấp nhận kiến thức một cách
máy móc.
Việc tích hợp AI vào dạy học chương này cho phép cá nhân
hóa quá trình học tập thông qua cơ chế tương tác 1:1. Học sinh
có thể yêu cầu AI mô tả chi tiết quá trình đứt gãy liên kết, so
sánh tính chất giữa các đồng đẳng, hoặc dự đoán sản phẩm của

13

các phản ứng phức tạp. Tuy nhiên, giá trị giáo dục cốt lõi không
nằm ở việc AI đưa ra đáp án đúng, mà nằm ở quy trình
"Human-in-the-loop" (Con người trong vòng lặp kiểm soát). Khi
giáo viên thiết kế các nhiệm vụ học tập buộc học sinh phải sử
dụng AI để giải quyết vấn đề, sau đó dùng kiến thức sách giáo
khoa để kiểm chứng lại câu trả lời của AI, chúng ta đang vô tình
kích hoạt tư duy bậc cao của người học. Lúc này, AI không còn
là công cụ làm bài hộ, mà trở thành một đối tượng để học sinh
tranh biện, mài giũa tư duy logic và củng cố kiến thức nền tảng
một cách vững chắc nhất.

2. Thực trạng vấn đề
2.1. Thực trạng dạy và học chương Hydrocarbon tại
trường THPT
Để có cái nhìn khách quan và toàn diện về vấn đề nghiên
cứu, tôi đã tiến hành khảo sát thực trạng dạy và học bộ môn
Hóa học, cụ thể là phần Hóa học hữu cơ lớp 11 tại trường THPT
[Tên trường của cô]. Kết quả quan sát sư phạm và trao đổi
chuyên môn cho thấy, mặc dù chương trình Giáo dục phổ thông

14

2018 đã được triển khai với định hướng phát triển năng lực,
nhưng phương pháp giảng dạy tại nhiều lớp vẫn còn mang nặng
tính truyền thụ một chiều. Giáo viên thường tập trung vào việc
thuyết giảng để đảm bảo truyền tải hết khối lượng kiến thức lớn
của chương Hydrocarbon trong thời lượng hạn hẹp, dẫn đến
việc ít có thời gian cho các hoạt động thảo luận, tranh biện hay
hướng dẫn tự học chuyên sâu. Về phía học sinh, phần lớn các
em gặp khó khăn "sốc nhiệt" khi chuyển từ Hóa vô cơ sang Hóa
hữu cơ. Các khái niệm về cơ chế phản ứng, quy tắc thế, quy tắc
cộng (Markovnikov, Zaitsev) thường bị học sinh ghi nhớ một
cách vẹt để làm bài tập trắc nghiệm mà không hiểu rõ bản chất
điện tử hay cấu trúc không gian, dẫn đến việc nhanh quên và
lúng túng khi gặp các bài toán thực tiễn.
2.2. Thực trạng sử dụng công nghệ AI của học sinh
và những bất cập
Song song với khảo sát về chuyên môn, tôi đã thực hiện
một cuộc điều tra xã hội học trên 200 học sinh khối 11 về thói
quen sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo trong học tập. Kết
quả thu được từ phiếu hỏi đã phản ánh một thực tế đáng suy
ngẫm: có tới hơn 85% học sinh thừa nhận đã từng sử dụng
ChatGPT hoặc các công cụ tương tự để hỗ trợ việc học. Tuy
nhiên, mục đích sử dụng lại tồn tại nhiều bất cập. Cụ thể,
khoảng 60% học sinh sử dụng AI chỉ để sao chép đề bài và lấy
đáp án giải quyết các bài tập về nhà một cách đối phó; 25% sử
dụng để viết các bài văn mẫu hoặc tìm kiếm thông tin đơn giản.
Chỉ có khoảng 15% số học sinh được khảo sát biết cách sử dụng
AI để yêu cầu giải thích khái niệm, tóm tắt kiến thức hoặc gợi ý
phương pháp giải.

15

Điều đáng lo ngại hơn là kỹ năng kiểm chứng thông tin
của học sinh còn rất hạn chế. Khi được hỏi về mức độ tin cậy
vào câu trả lời của AI, có đến 70% học sinh cho biết các em tin
tưởng tuyệt đối hoặc ít khi nghi ngờ kết quả mà máy đưa ra,
đặc biệt là với các môn Khoa học tự nhiên. Thực trạng này dẫn
đến nguy cơ học sinh tiếp nhận sai kiến thức (do AI bị ảo giác),
hình thành thói quen tư duy lười biếng, ỷ lại công nghệ và mất
dần khả năng tự giải quyết vấn đề. Học sinh thường không biết
cách đặt câu lệnh (prompt) sao cho hiệu quả, dẫn đến việc
nhận được những câu trả lời chung chung, sáo rỗng hoặc lạc
đề. Khoảng trống giữa việc "sở hữu công cụ" và "làm chủ công
cụ" chính là vấn đề cấp thiết mà sáng kiến này hướng tới giải
quyết.
2.3. Phân tích nguyên nhân của thực trạng
Nguyên nhân của những tồn tại nêu trên xuất phát từ cả
hai phía chủ quan và khách quan. Về phía khách quan, sự phát
triển quá nhanh của công nghệ đã đi trước một bước so với sự
thích ứng của hệ thống phương pháp dạy học. Các tài liệu
hướng dẫn chính thống về việc sử dụng AI trong nhà trường còn
thiếu vắng, khiến giáo viên lúng túng trong việc định hướng cho
học sinh: cấm đoán thì không khả thi, mà khuyến khích thì sợ
học sinh lạm dụng. Về phía chủ quan, bản thân học sinh chưa
được trang bị kỹ năng số (Digital Literacy) một cách bài bản.
Các em tiếp cận công nghệ chủ yếu qua mạng xã hội với tâm
thế giải trí hơn là học tập. Bên cạnh đó, áp lực thi cử và điểm số
cũng khiến học sinh ưu tiên các giải pháp "mì ăn liền" từ AI để
hoàn thành bài tập nhanh chóng thay vì dành thời gian để tư
duy sâu và phản biện.

16

Số liệu khảo sát cụ thể được thể hiện chi tiết qua bảng
thống kê sau đây:
Bảng 2.1. Thống kê thực trạng thói quen và mục
đích sử dụng AI của học sinh khối 11
Tiêu chí khảo sát
Tần suất sử dụng

Nội dung chi tiết
Thường xuyên
(Hằng ngày)
Thỉnh thoảng (2-3
lần/tuần)
Hiếm khi hoặc
không bao giờ

Mục đích chính

Tìm đáp án bài tập
về nhà để chép
Tìm kiếm định
nghĩa, khái niệm

Tỷ lệ (%)
45.5%
38.0%
16.5%
62.0%
23.5%

Yêu cầu giải thích
cơ chế, tóm tắt ý

14.5%

chính
Thái độ khi AI sai

Không phát hiện ra
AI sai

55.0%

Phát hiện nhưng bỏ
qua/tìm nguồn

30.0%

khác
Chủ động tìm tài
liệu để kiểm chứng
lại

15.0%

17

Từ những phân tích trên, có thể khẳng định rằng việc xây
dựng một quy trình sư phạm bài bản để hướng dẫn học sinh sử
dụng Trợ lý ảo AI trong chương Hydrocarbon là vô cùng cấp
thiết. Điều này không chỉ giúp giải quyết bài toán về phương
pháp học tập bộ môn mà còn trực tiếp hình thành các năng lực
số quan trọng, biến thách thức của công nghệ thành cơ hội giáo
dục.
3. Các biện pháp thực hiện
3.1. Biện pháp 1: Xây dựng quy trình "Truy vấn và
Thẩm định" nhằm rèn luyện kỹ năng đặt câu hỏi (Prompt
Engineering) và năng lực kiểm chứng thông tin cho học
sinh
Trong dạy học chương Hydrocarbon, thách thức lớn nhất
không phải là thiếu nguồn thông tin mà là học sinh thiếu kỹ
năng khai thác và xử lý thông tin một cách chính xác từ các
nguồn dữ liệu khổng lồ, đặc biệt là từ các trợ lý ảo AI. Do đó,
giải pháp đầu tiên và mang tính nền tảng nhất mà tôi đề xuất là
trang bị cho học sinh kỹ thuật đặt câu lệnh (Prompt
Engineering) chuyên biệt cho bộ môn Hóa học, song hành với
quy trình "Thẩm định ngược" để đối chiếu thông tin từ AI với
Sách giáo khoa (SGK). Mục tiêu của biện pháp này là chuyển
hóa vai trò của học sinh từ người thụ động nhận câu trả lời sang
vai trò của một "biên tập viên khoa học", người chịu trách
nhiệm cuối cùng về độ chính xác của kiến thức.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, tôi đã thiết kế và áp dụng
quy trình học tập 4 bước có tên gọi "Quy trình P.V.C.R" (Prompt Verify - Conclude - Reflect) áp dụng cho các giờ học lý thuyết
hoặc tự học ở nhà. Bước đầu tiên là "Prompt" (Truy vấn), nơi học
sinh không chỉ đơn thuần hỏi "Alkane là gì?" mà được hướng

18

dẫn sử dụng cấu trúc câu lệnh 3 thành phần: Vai trò - Nhiệm vụ
- Bối cảnh. Ví dụ, thay vì câu hỏi cộc lốc, học sinh sẽ ra lệnh:
"Đóng vai một giáo viên Hóa học, hãy giải thích cơ chế phản
ứng thế Halogen vào phân tử Methane, so sánh tỉ lệ sản phẩm
tạo thành và giải thích bằng hiệu ứng không gian". Để hỗ trợ
học sinh nắm bắt kỹ thuật này nhanh chóng mà không mất quá
nhiều thời gian giảng giải, tôi đã thiết kế một Infographic trực
quan mang tên "Công thức bí mật của nhà Hóa học số", tóm tắt
các mẫu câu lệnh hiệu quả nhất cho từng loại hợp chất trong
chương Hydrocarbon như Alkane, Alkene và Arene. Infographic
này được in màu, ép plastic để tại các nhóm học tập hoặc gửi
file mềm qua nhóm lớp, đóng vai trò như một "tấm bản đồ"
định hướng tư duy đặt câu hỏi cho các em.

Sau khi nhận được phản hồi từ AI, học sinh bắt buộc phải
thực hiện bước thứ hai là "Verify" (Kiểm chứng). Đây là bước
quan trọng nhất để phát triển tư duy phản biện. Giáo viên cần
nhấn mạnh rằng AI cũng có thể mắc lỗi "ảo giác", đặc biệt là
với các cơ chế phản ứng phức tạp hoặc các quy tắc cộng (như

19

Markovnikov) trong những trường hợp đặc biệt. Học sinh sẽ sử
dụng "Phiếu học tập số 01: Thẩm định viên AI" do tôi biên