SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO …
TRƯỜNG TH ….

BÁO CÁO SÁNG KIẾN
“BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN VÀ NÂNG CAO KỸ NĂNG VIẾT

BÀI VĂN TẢ CÂY CỐI CHO HỌC SINH LỚP 4”
(Bộ sách CÁNH DIỀU)

Tác giả:
Trình độ chuyên môn:
Chức vụ:
Đơn vị công tác:

Năm học 2022-2023
1

MỤC LỤC

I. PHẦN MỞ ĐẦU........................................................................................1
1. Lí do chọn đề tài....................................................................................1
2. Mục đích nghiên cứu.............................................................................1
3. Đối tượng nghiên cứu............................................................................1
4. Phương pháp nghiên cứu.......................................................................2
5. Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm........................................2
II. PHẦN NỘI DUNG...................................................................................3
1. Cơ sở lí luận...........................................................................................3
2. Thực trạng của vấn đề nghiên cứu.........................................................3
3. Một số biện pháp nâng cao chất lượng viết bài văn miêu tả cây cối cho

học sinh lớp 4....................................................................................................6
Biện pháp 1: Rèn kỹ năng quan sát cây cối cho học sinh.............................6
Biện pháp 2: Rèn cách viết câu văn có sử dụng biện pháp nghệ thuật.......10

2

I. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Trong dự thảo đổi mới chương trình GDPT 2018, Bộ GD&ĐT luôn nhấn
mạnh vai trò của việc phát triển năng lực toàn diện cho học sinh qua các môn
học. Theo đó, việc dạy Tập làm văn ở bậc Tiểu học có một vị trí rất quan trọng,
nó góp phần rèn luyện cho học sinh năng lực sử dụng tiếng mẹ đẻ, tạo điều kiện
cho các em giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày và học tập tốt các môn học
khác. Nếu như các môn học và phân môn khác của môn Tiếng Việt cung cấp
cho các em một hệ thống các kiến thức kĩ năng thì phân môn Tập làm văn tạo
điều kiện cho các em thể hiện các kiến thức, rèn luyện các kĩ năng đó một cách
linh hoạt, thực tế và có hệ thống hơn. Và dạng văn giúp các em phát triển ngôn
ngữ và diễn đạt tốt nhất đó là văn miêu tả.
Ở phân môn Tập làm văn lớp 4 bộ sách Cánh diều, miêu tả cây cối chiếm
thời lượng lớn nhất về số tiết so với các loại văn bản khác. Nhưng thực tế cho
thấy, việc dạy văn miêu tả cây cối ở lớp 4 bên cạnh những điểm tốt và một số
kết quả nhất định đã đạt được còn bộc lộ khá nhiều nhược điểm. Dễ phát hiện
nhất là bệnh công thức, khuôn sáo, máy móc và thiếu tính chân thực. Các bài
viết của học sinh vì rất nhiều lí do khác nhau còn chưa đạt hiệu quả. Cụ thể ta
thấy, hầu hết bài viết của các em thường chỉ diễn đạt nội dung, câu văn chỉ mang
tính chất thông báo, liệt kê, mô tả chứ chưa có hình ảnh, chưa có cảm xúc. Vậy
làm thế nào để giúp học sinh miêu tả được sống động người bạn thiên nhiên gần
gũi và đáng yêu này ? Trong khuôn khổ bài viết này, tôi mạnh dạn trình bày:
"Biện pháp rèn luyện và nâng cao kỹ năng viết bài văn tả cây cối cho học
sinh lớp 4 (Bộ sách Cánh diều)".
2. Mục đích nghiên cứu
Biện pháp nhằm học học sinh rèn kĩ năng quan sát cây cối tốt, phát triển kĩ
năng dùng từ, đặt câu viết đoạn, diễn đạt lưu loát, mạch lạc trong bài văn miêu
tả cây cối. Đồng thời, bồi dưỡng tình cảm yêu mến, gắn bó, trân trọng các đối
tượng xung quanh mình.
3. Đối tượng nghiên cứu
1

- Nghiên cứu về một số biện pháp nâng cao chất lượng viết văn miêu tả cây
cối cho học sinh lớp 4.
4. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết
- Phương pháp quan sát sư phạm
- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm
5. Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm
Đứng trước thực trạng dạy và học như trên yêu cầu đặt ra cấp thiết là phải
đổi mới phương pháp dạy học để học sinh đến với phân môn Tập làm văn nói
chung và dạng văn miêu tả cây cối nói riêng một cách say mê, hứng thú từ đó có
cảm xúc viết văn.
Để đạt được mục tiêu trên thì cần phải tiến hành giải quyết các vấn đề chính
sau:
- Cung cấp cho học sinh các phương pháp quan sát đối tượng miêu tả.
- Hướng dẫn học sinh cách viết câu văn có sử dụng biện pháp nghệ thuật.
- Rèn cho học sinh cách viết mở bài ấn tượng và kết bài để lại dư âm lắng
đọng sâu sắc trong lòng người đọc.
- Cung cấp, khuyến khích học sinh tích lũy vốn từ ngữ giàu hình ảnh cảm
xúc để viết các câu văn tả một số bộ phận của cây.
- Thực hiện dạy học theo quan điểm tích hợp và giáo dục bảo vệ môi trường
Các vấn đề được nêu ở trên nếu được giải quyết đồng thời, xen lẫn vào
nhau một cách nhịp nhàng và linh động thì hiệu quả sẽ cao hơn rất nhiều.

2

II. PHẦN NỘI DUNG
1. Cơ sở lí luận
"Miêu tả là vẽ lại bằng lời những đặc điểm nổi bật của cảnh, của người, của
vật để giúp người nghe, người đọc hình dung được các đối tượng ấy". Quả thật,
nếu ta ví thế giới văn học là một kho báu thì những trang văn miêu tả hay giống
như những viên ngọc quý trong kho báu ấy. Những câu văn hay, không chỉ chắp
cánh cho trí tưởng tượng của học sinh bay xa mà còn làm sáng lên vẻ đẹp và sự
hấp dẫn của ngôn ngữ, khiến các em thấy thế giới hiện lên thật đẹp đẽ, lung linh.
Đồng thời cũng tiết lộ cho các em bí quyết viết hay, chạm tới trái tim người đọc.
Tuy nhiên, cuộc sống hiện đại, bận rộn và gấp gáp khiến cho kho báu ấy
dường như bị lãng quên hoàn toàn. Thay vì dạy viết và phát triển ngôn ngữ cho
học sinh qua những ngữ liệu hay từ những tác phẩm văn học nổi tiếng thì học
sinh lại được dạy những bài văn khuôn mẫu, rập khuôn như một bộ đồng phục
với các kiểu viết "Mì ăn liền" kinh điển: "Nhà em trồng rất nhiều ... nhưng em
thích nhất là ..."...
Chính vì vậy, khi dạy văn miêu tả cây cối giáo viên cần chỉ rõ cho học sinh
thấy: không nên đưa ra những nhận xét chung chung, những lời đánh giá trừu
tượng về sự vật mà phải tả sự vật một cách sinh động, cụ thể như nó vốn có.
Miêu tả không chỉ đơn thuần ở việc giúp người đọc thấy rõ những nét đặc trưng,
những đặc điểm, tính chất, ... của sự vật mà nó còn giúp người nghe, người đọc
thấy rõ chúng, tưởng tượng ra chúng như đang được nhìn tận mắt, sờ tận tay.
2. Thực trạng của vấn đề nghiên cứu
a) Thực trạng
Năm học ……., tôi tiếp tục được phân công phụ trách lớp 4C với 25 học
sinh. Hầu hết học sinh của lớp tôi chủ nhiệm còn rất nhiều hạn chế khi làm các
bài văn miêu tả. Trong chương trình lớp 2 và lớp 3 học sinh đã được tập quan sát
và trả lời câu hỏi để làm quen với văn miêu tả. Lên lớp 4 do yêu cầu cao hơn các
em phải học cách lập dàn ý, dựng đoạn, viết thành bài văn hoàn chỉnh. Thực tế
cho thấy, đa số học sinh lớp 4 viết văn miêu tả chưa hay hoặc xếp ý còn lộn xộn,
3

hình ảnh chưa gợi tả, ít liên tưởng hoặc chỉ là sao chép bài văn mẫu. Đó cũng là
điều trăn trở của tôi. Bên cạnh những khó khăn đó thì trường tôi công tác có
thuận lợi là trường chuẩn Quốc gia mức độ 2 nên học sinh được học 2 buổi/
ngày rất thuận tiện cho việc rèn thêm về kiến thức, kĩ năng các môn học. Và với
mong muốn nâng cao được chất lượng viết văn miêu tả cho học sinh lớp 4 đã
nung nấu trong tôi từ năm học trước nên cuối năm học …….tôi tiến hành cho 25
học sinh lớp 4C làm bài khảo sát thông qua đề tài: "Em hãy tả một cây bóng mát
mà em yêu thích" để phân tích nguyên nhân, từ đó tìm ra được biện pháp khắc
phục ở năm học sau.
Sau khi chấm bài tôi thu được kết quả cụ thể như sau:
Bảng 1: Kết quả khảo sát giữa kì II năm học .......:
Tổng số

Điểm 9 - 10

Điểm 7 - 8

Điểm 5 - 6

Điểm dưới 5

học sinh
25

SL

TL

SL

TL

SL

TL

SL

TL

1

4%

4

16%

18

72%

2

8%

Qua kết quả khảo sát và quá trình dạy học cho thấy: Đa số học sinh trong
lớp đều viết những bài văn rất ngắn, câu chưa đầy đủ thành phần, kể lể, ít hình
ảnh, ... Đặc biệt, các em chưa dành nhiều sự tập trung, hứng thú trong môn học
dẫn đến việc tiếp thu bài chậm, các em hoàn thành bài tập cho có lệ, không thật
sự dành tình cảm vào từng câu văn, bài viết tả cây cối.
Ví dụ: Cây bàng cao đến mái nhà. Thân nó to, xù xì. Cây bàng có nhiều
cành, tán rộng. Lá màu xanh. Quả có vị chát.
Đoạn văn như trên được coi là tạm được vì đúng ý, câu văn rõ nghĩa.
Nhưng miêu tả như vậy chỉ cần vài câu là xong một cây. Và miêu tả rất chung
chung, không làm nổi bật được những nét riêng của cây đó để phân biệt với cây
khác.
- Mở bài còn khô khan: “Trường em có trồng một cây bàng từ lâu rồi.” hay
“ Trong trường em có nhiều cây nhưng em thích nhất là cây bàng”.
- Có kết bài mở rộng nhưng nội dung nhạt nhẽo: “Em rất yêu quý cây 
4

bàng”, “ Cây bàng này thật có ích”. 
- Tả sai thực tế như: “Cây bàng cao chừng 14 - 15 mét”, “ Thân cây bàng
bốn bạn ôm không xuể” 
- Dùng từ ngữ còn vụng về, thiếu hình ảnh: “Cây bàng mùa xuân đẹp không
chê vào đâu được”, "Lá bàng to và có hình bầu dục”, ... 
- Việc so sánh khập khiễng, thiếu chính xác: “Lá bàng to bằng quyển vở”,
“Quả bàng to như quả cam”, “Cành bàng bé như que tăm”, ...
b) Nguyên nhân của những lỗi trên là do:
* Đối với học sinh:
- Bản thân các em chưa có kĩ năng viết một bài văn miêu tả, vốn từ nghèo
nàn, lời văn sơ lược, đơn giản không có cảm xúc chân thực.
- Học sinh thiếu sáng tạo, hay vay mượn tình ý của người khác thường là
của một bài văn mẫu. Nói cách khác, học sinh thường dựa vào bài văn mẫu để
viết thành bài của mình không kể đề bài có quy định như thế nào. Với cách làm
như vậy, các em không cần biết đến đối tượng được miêu tả, không quan sát và
không có cảm xúc gì về chúng. Khi giáo viên chấm bài rất có thể khen nhầm bài
văn của người khác mà cứ tưởng là bài văn của học sinh mình. Và hầu như bài
văn của nhiều em đều na ná giống nhau.
- Miêu tả hời hợt, chung chung, không có sắc thái riêng biệt nào của đối
tượng được miêu tả. Vì thế, bài văn ấy có thể gắn cho đối tượng miêu tả cùng
loại nào cũng được.
- Học sinh không được quan sát hoặc không biết cách quan sát nên không
có được nhận xét gì cụ thể về đối tượng miêu tả. Bên cạnh đó cũng có thể khẳng
định rằng khả năng tư duy và diễn đạt của các em còn nhiều hạn chế.
* Đối với giáo viên:
- Điều đầu tiên tôi nhận thấy là: Chủ yếu kiến thức về phân môn Tập làm
văn của mình còn nhiều hạn chế.
- Bản thân tôi các năm học trước dạy văn miêu tả đối phó với học sinh làm
bài kém nhằm đảm bảo chất lượng bài kiểm tra bằng cách cho học sinh đọc văn
mẫu để gặp đề tương tự thì chép ra.
5

- Kinh nghiệm giảng dạy của bản thân về quan sát, tìm ý chưa nhiều.
- Chưa có cách phát huy tối đa năng lực học tập và cảm thụ văn học của học
sinh; chưa bồi dưỡng được cho các em lòng ham thích học Tiếng Việt.
Xuất phát từ thực trạng và nguyên nhân trên, đồng thời thấy rõ vai trò,
nhiệm vụ của một giáo viên đang đứng trên bục giảng, tôi đã mạnh dạn đưa ra
một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng viết văn miêu tả cây cối cho học
sinh lớp 4.
3. Một số biện pháp nâng cao chất lượng viết bài văn miêu tả cây cối
cho học sinh lớp 4.
Biện pháp 1: Rèn kỹ năng quan sát cây cối cho học sinh
Khi hướng dẫn học sinh cách tạo lập văn bản miêu tả cây cối một trong
những nhiệm vụ mà giáo viên không thể không thực hiện là rèn kĩ năng quan sát
cho học sinh.
Nhà văn Vũ Tú Nam khi bàn về giá trị của văn bản miêu tả đã nhấn mạnh:
muốn tạo ra những văn bản có giá trị, người viết cần phải biết quan sát. Bởi lẽ
có quan sát con người mới có thể "phát hiện thêm những vẻ đẹp mới lạ của thế
giới tự nhiên" và đó là điều kiện giúp cho người viết văn "có cái gì đó để nói".
Quan sát chính là hoạt động giúp cho con người hiểu biết sâu hơn, rộng hơn. Vì
vậy, em nào quan sát tinh vi, thấu đáo thì em đó sẽ nhận ra được những nét riêng
biệt, đặc sắc của loài cây mình định tả để thể hiện trong bài viết. Nhằm thực
hiện tốt những yêu cầu trên, tôi sử dụng các thao tác rèn kỹ năng như sau:
a) Quan sát tỉ mỉ các bộ phận của cây theo 1 trình tự hợp lý:
Các em có thể quan sát theo các trình tự sau:
* Quan sát theo trình tự không gian (quan sát cây từ cao xuống thấp hay
từ thấp lên cao, từ xa đến gần hoặc từ gần đến xa, ...)
Ví dụ: Quan sát cây si. (trang 35, tiếng Việt 4, tập 1, bộ sách Cánh diều)

6

Tôi hướng dẫn các em quan sát theo trình tự:
+ Quan sát từ xa: Hình dáng của cây khi nhìn từ xa.
+ Quan sát khi đến gần:
- Gốc, rễ, thân, cành, lá, hoa, quả.
- Cảnh vật xung quanh tác động đến cây (nắng, gió, khí hậu, chim chóc,
ong bướm, con người,…)
* Quan sát theo trình tự thời gian: là quan sát cây từ khi bé đến lúc
trưởng thành, từ mùa này sang mùa khác hoặc quan sát từ sáng đến tối,…
Trong khoảng thời gian ấy, cây có sự thay đổi rõ nét ở một hay một số bộ phận
về độ lớn, màu sắc, đặc điểm, trạng thái do tác động của thời gian, thời tiết. Cây
phát triển theo từng thời kì, lại cũng biến đổi theo mùa, theo mưa, nắng; có khi
biến đổi theo ngày, giờ. Vì vậy, đối với hình thức quan sát này, tôi lưu ý học
sinh về cách ghi chép những điều quan sát được theo đúng trật tự thời gian, làm
nổi bật sự thay đổi của đối tượng và biết bày tỏ tình cảm, cảm xúc của bản thân
với đối tượng miêu tả theo từng thời điểm nhất định.  
Ví dụ: Hướng dẫn quan sát cây bàng (trang 36 tiếng Việt 4 tập 1 bộ sách
Cánh diều) theo trình tự thời gian: 

7

- Mùa hè cây bàng thế nào? (Hết tầng lá nọ đến tầng lá kia che kín không
cho một tia nắng nhỏ rọi được xuống đất … )
- Sang cuối thu cây ra sao ? (Lá của nó ngả màu vàng tía,...đúng cái màu tía
của lá bàng cuối thu).
- Khi mùa đông đến ? (Cây bàng trụi không còn một lá, cành như khô
lại, ...)
Sau khi quan sát tôi hướng dẫn các em tự tổng hợp những điều quan sát
được bằng cách ghi lại những đặc điểm cơ bản về màu sắc, hình dáng, ... của
cây, của hoa. (Tôi lưu ý học sinh chỉ chọn những cái mới, cái riêng, cái độc đáo
nhất để ghi).
Song dù quan sát theo trình tự nào thì các em cũng phải dừng lại ở bộ phận
chủ yếu, trọng tâm để quan sát kỹ hơn.
b) Phối hợp các giác quan để quan sát:
Đây là thao tác quan trọng nhất và có tính chất quyết định nhiều mặt.
Thông thường học sinh chỉ dùng mắt để quan sát. Do đó, kết quả thu được
thường chỉ là các nhận xét và cảm xúc gắn liền với thị giác. Song tôi đã hướng
dẫn các em biết cách phối hợp nhịp nhàng các giác quan để quan sát.
Ví dụ: Quan sát cây bàng (trang 36, tiếng Việt 4, tập 1, bộ sách Cánh
diều): Tôi hướng dẫn như sau:
8

Các em dùng mắt để quan sát từ xa xem hình dáng của nó như thế nào?
trông nó giống cái gì?…(cái ô khổng lồ, lâu đài nấm)
Em hãy dùng tay để sờ xem vỏ cây của cây bàng như thế nào (sần sùi, hơi
nham nháp)
Em hãy dùng mắt và tai để quan sát và lắng nghe xem trên cây có những
loài vật nào? Chúng làm gì? …
Với mỗi bộ phận của cây tôi đều có một câu hỏi gợi ý và giúp các em sử
dụng từ ngữ để ghi lại những gì quan sát được. Nếu giáo viên làm tốt thao tác
này là đã góp phần vào sự thành công của việc rèn kỹ năng quan sát cây cối cho
học sinh.
c) Quan sát theo cách kết hợp nhiều hình thức khác nhau:
Một bức tranh miêu tả sẽ trở nên cụ thể, thuyết phục người tiếp nhận khi
người viết khắc họa bức tranh đó một cách chi tiết, sinh động, giống với thực tế
khách quan. Để làm được điều đó, tôi hướng dẫn học sinh kết hợp nhiều hình
thức quan sát khác nhau (không gian, thời gian, giác quan, ... và bày tỏ tình cảm
của mình với đối tượng được miêu tả).
Ví dụ: Khi miêu tả cây bàng, tả các bộ phận của cây thì quan sát và tả theo
trình tự không gian, riêng lá bàng tôi định hướng cho các em quan sát để tả theo
trình tự thời gian: xuân, hạ, thu, đông,... giúp bài văn thêm sinh động. Bên cạnh
9

đó tôi luôn lưu ý học sinh kết hợp nhiều giác quan để quan sát và lựa chọn được
những nét riêng biệt, độc đáo của cây để miêu tả.
Với cách làm như trên học sinh lớp tôi đã biết quan sát kĩ đối tượng và ghi
chép được những cái mới, cái riêng cái độc đáo thể hiện trên bài làm của mình.
Biện pháp 2: Rèn cách viết câu văn có sử dụng biện pháp nghệ thuật
Đoạn văn và bài văn miêu tả hay phải là đoạn văn, bài văn có nhiều câu văn
liên tưởng độc đáo, thú vị. Vì thế, ngoài những câu văn có kết cấu đơn giản đã
học trong môn luyện từ và câu như: Ai làm gì ? Ai thế nào ? Ai là gì ? Giáo viên
cần hướng dẫn các em liên tưởng các bộ phận của cây với những hình ảnh ấn
tượng tạo được câu văn có tính nghệ thuật. Học sinh lớp 4 kiến thức về lĩnh vực
này còn hiểu lơ mơ. Nếu giáo viên không dạy thì các em khó mà nắm bắt được.
Để đưa nghệ thuật vào trong văn có rất nhiều biện pháp nhưng theo tôi, đối với
học sinh ở lứa tuổi này, hai biện pháp nghệ thuật phù hợp nhất là so sánh và
nhân hóa.
a) Hướng dẫn học sinh viết câu văn có hình ảnh so sánh:
Tôi đã hướng dẫn học sinh tìm các câu có các hình ảnh so sánh:
Ví dụ: Khi dạy bài “Luyện tập tả cây cối” (trang 52, tiếng Việt 4, tập 1, bộ
sách Cánh diều)

- Bông hướng dương như vầng mặt trời vãi tung toé những tia nắng vàng
rực rỡ.
10

Người viết
Đỗ Văn Hiếu
Liên hệ Zalo: 0985598499

11