DÒNG SÔNG TRÔI KHUẤT ĐỊA
ĐÀNG
RIVER OUT OF EDEN
MỘT GÓC NHÌN THEO HỌC THUYẾT
DARWIN VỀ SỰ SỐNG

RICHARD DAWKINS
NGÔ TOÀN – MAI HIÊN dịch

NHÀ XUẤT BẢN TRẺ
Đánh máy và làm ebook: Kestrel

Ebook miễn phí tại : www.Sachvui.Com
TÁC GIẢ
DỊCH GIẢ
LỜI MỞ ĐẦU

CHƯƠNG 1 DÒNG SÔNG SỐ
CHƯƠNG 2 MẸ CHÂU PHI VÀ
CON CHÁU CỦA BÀ
CHƯƠNG 3 KIẾN THA LÂU ĐẦY
TỔ
CHƯƠNG 4 HÀM THỎA DỤNG
CỦA CHÚA
CHƯƠNG 5 QUẢ BOM NHÂN BẢN

TÁC GIẢ
Ebook miễn phí tại : www.Sachvui.Com
RICHARD DAWKINS, sinh năm
1941, nhà sinh vật học của Đại Học
Oxford (Anh), là thành viên của
Hiệp Hội Hoàng Gia và Hiệp Hội
Văn Học Hoàng Gia Anh. Ông là
người có công lớn nhất trong giới
khoa học hiện đại trong việc mang
thuyết tiến hóa đến cho công chúng
toàn thế giới. Ông cũng từng là
trưởng khoa “Khoa Học với Công
Chúng” của Đại Học Oxford trong 13
năm liền với học hàm “Giáo Sư
Simonyil” - học hàm cho những ai

có công mang khoa học đến với
công chúng mà vẫn giữ được bản
chất trung thực của khoa học.
Richard Dawkins là tác giả của bộ
sách đồ sộ gồm 11 cuốn, bao gồm
nhiều cuốn cực kì giá trị, mang tầm
ảnh hưởng rộng rãi không chỉ trong
giới khoa học mà còn toàn bộ công
chúng, kể cả giới nghệ thuật và tôn
giáo. Một lý do khiến sách của ông
vượt ra khỏi những cuốn sách khoa
học thông thường và mang tầm ảnh
hưởng rộng đến vậy là bởi vì sự
thấu đáo và toàn diện mà những
lập luận khoa học ông đưa ra, cũng
như Charles Darwin từng chấn động
thế giới và vấp phải rất nhiều thử

thách từ các giới, những lập luận
khoa học của Richard Dawkins cũng
đưa tầm suy nghĩ của con người
lêm một tầm vóc mới.
Nhưng Richard Dawkins không chỉ
chinh phục người đọc bằng những
lập luận khoa học, điều lớn nhất
giúp sách ông trở nên phổ biến
chính là sự kỳ thú chất chứa trong
sách. Cách thức ông kể về hàng
trăm ngàn hiện tượng khoa học tự
nhiên có thể làm hứng thú bất kỳ
ai, từ các nhà khoa học lớn đến các
bạn trẻ thích khám phá, hay kể cả
những người đơn giản chỉ thích
nghe chuyện lạ. Còn có rất nhiều
điều lý thú khác mà chúng ta có thể

tìm thấy trong sách của ông, cũng
như đưa vào các bài giảng, các buổi
nói chuyện và trình bày mà ông
đem đến cho công chúng.
Sự kết hợp giữa một nhà khoa
học uyên bác và một nhà văn tài
ba, một nhà giáo dục công chúng
lừng danh, khó có một từ ngữ nào
đầy đủ để diễn tả hết các khía cạnh
của con người này. Chúng ta chỉ có
thể bắt đầu đơn giản bằng cách đọc
sách của ông. Chúng tôi, những dich
giả, hy vọng góp phần bé nhỏ mang
các kiến thức uyên bác cùng những
câu chuyện kỳ thú ấy đến với độc
giả Việt Nam.
Năm 2009 là năm kỉ niệm lần thứ

200 ngày sinh của Charles Darwin,
và kỉ niệm lần thứ 150 ngày công
bố cuốn sách Nguồn Gốc Các
Loài, cho nên tôi đặc biệt vui mừng
được biết sự ra đời của ấn bản tiếng
Việt cuốn Dòng Sông Trôi Khuất
Địa Đàng. Đây là cuốn sách ngắn
nhất của tôi, và theo khía cạnh nào
đó nó là cuốn dễ đọc nhất. Tôi
muốn nghĩ rằng Darwin cũng ưng ý
với cuốn sách, và tôi rất hy vọng
rằng cuốn sách sẽ đem lại niềm say
mê cho độc giả Việt Nam cũng như
tôi đã từng say mê viết ra nó vậy.
Oxford, Tháng Hai 2009
Richard Dawkins

DỊCH GIẢ
Ebook miễn phí tại : www.Sachvui.Com
NGÔ MINH TOÀN- sinh năm
1979, tốt nghiệp Đại Học Khoa Học
Tự Nhiên TP Hồ Chí Minh và Tiến sĩ
ngành Vật Lý Sinh Học tại Trieste Italy. Toàn hiện là tu nghiệp sinh
sau Tiến sĩ tại Đại học Maryl ADN Hoa Kì và vẫn luôn gắn bó với Viện
Vật Lý và Điện Tử - Hà Nội.
Ngô Minh Toàn được Báo Tuổi Trẻ
ngày 15/11/2006 giới thiệu như một
tấm gương tri thức vượt khó. Đối
với anh, giúp mọi người gần hơn,
hiểu hơn về khoa học và đem khoa

học đến với nhiều người hơn là một
ước mơ lớn. Và việc đem các sách
khoa học hấp dẫn đến với độc giả
Việt Nam là một hành động cụ thể
cho ước mơ trên.
TRẦN THỊ MAI HIÊN - sinh
năm 1981, tốt nghiệp Đại học Ngoại
Thương Thành phố Hồ Chí Minh và
thạc sĩ ngành Quản trị kinh doanh
tại Italy, hiện đang là Trợ lí Nghiên
cứu cho chương trình Giáo dục Sức
khỏe Cộng đồng cho người châu Á
của Đại Học Maryl ADN và John
Hopkins.
Nhóm dịch giả Ngô Toàn - Mai
Hiên, với năng lực và sự hăng
hái của tuổi trẻ, hứa hẹn sẽ tiếp

tục đem đến cho độc giả những
cuốn sách khoa học giá trị.
Tưởng nhớ Henry Colyear Dawkins (19211992)
Học giả của trường St.John, Oxford
Một bậc thầy về nghệ thuật làm cho mọi
chuyện rõ ràng

LỜI MỞ ĐẦU
Tự Nhiên, phải chăng, là tên
chung
Của hàng tỉ tá hàng tỉ tá hàng tỉ
tá
Những hạt chất chơi trò ú tim vô
cùng
Của những hòn bi-da hòn bi-da
hòn bi-da
Piet
Hein
Piet Hein đã từng họa ra thế giới

vật lý nguyên thủy kinh điển trong
những vần thơ như thế. Nhưng chỉ
đến khi sự va chạm rộn ràng giữa
những hòn bi-da nguyên tử tạo ra
một vật thể mang tính chất dường
như bé nhỏ, thì một điều gì đó
mạnh mẽ vĩ đại bỗng xảy ra trong
vũ trụ. Tính chất đó chính là khả
năng tự nhân bản; nghĩa là, vật thể
đó có khả năng dùng nguyên liệu từ
môi trường xung quanh để tạo ra
các bản sao chính xác của mình, và
thỉnh thoảng, bao gồm cả những
bản sao với những lỗi vô cùng nhỏ.
Sau sự kiện phi thường này, ở bất kì
nơi đâu trong vũ trụ, sự chọn lọc
Darwin diễn ra, và rồi thì một tác

phẩm nghệ thuật ngoạn mục ra đời,
mà trên hành tinh này, chúng ta gọi
đó là sự sống. Chưa bao giờ nhiều
dữ kiện đến thế lại được giải thích
bởi ít giả thiết đến vậy. Thuyết
Darwin không chỉ đơn thuần tạo ra
một sức mạnh kiến giải dồi dào.
Tính hiệu quả của nó còn mang một
vẻ tao nhã, một vẻ đẹp thi vị vượt
hẳn những truyền thuyết được nhắc
đến nhiều nhất về khởi nguyên của
thế giới. Một trong nhứng mục đích
khi tôi viết cuốn này là đề cao giá
trị truyền cảm của tri thức hiện đại
về sự sống Darwin. Bản thân hình
ảnh Eva Ti Thể còn giàu chất thơ
hơn cả nhân vật truyền thuyết cùng

tên với bà.
Nét đặc biệt của sự sống, theo lời
David Hume, “quyến rũ đến mức ai
đã từng suy ngẫm về nó đều phải
đem lòng ngưỡng mộ”, chính là chi
tiết phức hợp mà các cơ cấu của sự
sống – các cơ cấu mà Charles
Darwin đã gọi là “các cơ quan với
độ hoàn thiên và tinh vi tột bậc” –
đáp ứng được mục đích cụ thể và
thể hiện rõ ra ngoài. Một đặc tính
nữa của sự sống trên Trái đất này
gây ấn tượng mạnh mẽ cho chúng
ta đó chính là sự đa dạng dồi dào
của chúng: tương tự như khi ước
lượng số lượng các loài, người ta
thấy có khoảng hàng chục triệu

cách khác nhau để kiếm sống. Một
mục đích nữa của tôi là thuyết phục
độc giả rằng “cách để kiếm sống”
đồng nghĩa với “cách để truyền đi
văn bản mã hóa kiểu ADN tới
tương lai”. “Dòng sông” của tôi là
dòng sông ADN, trôi đi và rẽ nhánh
ra trong thời gian địa chất. Ở đây,
phép hình tượng về những đôi bờ
dốc đứng cản trở trò chơi gien các
loài lại trở thành một hình tượng
[1]
hữu ích đến bất ngờ.
Dù theo cách này hay cách khác,
tất cả các cuốn sách của tôi đều
được cống hiến để giải thích và
khám phá sức mạnh gần như không
giới hạn của nguyên lý Darwin – sức

mạnh bùng lên bất cứ khi nào và
bất cứ nơi đâu đủ thời gian cho sự
tự nhân bản nguyên thủy mở ra một
hệ quả mới. Dòng sông trôi khuất
địa đàng tiếp tục sứ mệnh này và
còn nâng đến một cực điểm mang
tính ngoài Trái đất. Đó là việc ảnh
hưởng ngược lại có thể nảy sinh khi
các nhân bản tử tham gia vào trò
chơi, mà đến nay vẫn là trò khiêm
tốn của các hòn bi-da nguyên tử.
Trong quá trình viết cuốn sách
này, tôi nhận được sự giúp đỡ, động
viên, góp ý và cả lời phê bình mang
tính xây dựng dưới nhiều hình thức
khác nhau từ Michael Birkett, John
Brockman, Steve Davies, Daniel

Dennett,
John
Krebs,
Sara
Lippincott, Jerry Lyons, và đặc biệt
là vợ tôi, Lalla Ward, cũng là người
đã thực hiện các hình minh họa.
Thỉnh thoảng có một vài đoạn văn
tôi trích từ các bài báo đã công bố.
Các đoạn của chương 1 về kỹ thuật
số và analog được dựa vào bài báo
của tôi trên The Spectator số ra
ngày 11 tháng 06 năm 1994. Phần
chương 3 mô tả lại công trình của
Dan Nilsson và Susanne Pelger về
sự tiến hóa của mắt được trích lại
một phần từ bài báo News ADN
Views của tôi đã được đăng trên
Nature ngày 21 tháng 04 năm 1994.
Tôi xin cảm ơn các nhà biên tập của

hai tạp chí trên, những người quan
tâm đến bài báo một cách sâu sắc.
Cuối cùng, tôi xin cảm ơn John
Brockman và Anthony Cheetham vì
lời mời tham gia vào The Science
Maters Series.
Oxford, 1994

CHƯƠNG 1
DÒNG SÔNG SỐ
Mỗi dân tộc đều có những truyền
thuyết thần thoại về tổ tiên của
mình, những truyền thuyết ấy dần
dà được đưa vào hệ thống tín
ngưỡng tôn giáo. Người ta tôn kính,
thờ phượng tổ tiên của mình. Những
bậc tổ tiên tôn kinh đó lại cũng đã
từng thờ phượng tôn kính tổ tiên
của họ. Bởi vì người thực sự nắm
giữ chiếc chìa khóa để hiểu được sự
sống chính là tổ tiên ruột thịt của
chúng ta, chứ chẳng phải những vị

thượng đế siêu nhiên nào cả. Có rất
nhiều sinh vật sinh ra, nhưng phần
đông số đó đều chết trước khi
trưởng thành. Trong phần thiểu số
sống sót và sinh sản, có một thiểu
số ít ỏi hơn sẽ có con cháu tồn tại
qua hàng ngàn thế hệ sau đó. Phần
thiểu số nhỏ xíu của phần thiểu số
này, những bậc tiền bối ưu tú, là tất
cả những gì mà thế hệ tương lai sẽ
gọi là tổ tiên. Tổ tiên thì hiếm, con
cháu thì khắp nơi.
Mọi sinh vật đã từng sống – từng
cá thể động vật và thực vật, mọi vi
khuẩn và nấm mốc, từ những thứ
bò ngổn ngang cho đến tất cả
những ai đang đọc cuốn sách này –

có thể nhìn lại tổ tiên mình và tuyên
bố một cách đầy tự hào rằng:
Chẳng ai trong số các tổ tiên của
chúng tôi đã chết lúc còn non cả.
Tất cả họ đều đạt đến độ trưởng
thành, và mỗi người trong số họ
đều đã đủ sức tìm được ít nhất một
bạn tình khác giới và giao phối
[2]
thành công . Chẳng ai trong số
các tổ tiên của chúng ta bị hạ gục
bởi kẻ thù, hay do virus, hay do sẩy
chân bên bờ đá, trước khi sinh ra ít
nhất một em bé chào đời. Hàng
ngàn những người cùng sinh thời
với tổ tiên chúng ta đã không thành
công, nhưng tổ tiên của chúng ta thì
không hề thất bại. Những điều ấy

quả thực quá đỗi hiển nhiên, vậy
mà ta vẫn có thể rút ra được rất
nhiều điều: bao nhiêu điều lạ lùng
khó đoán, bấy nhiêu lời giải thích
bấy nhiêu điều kinh ngạc. Tất cả
những điều ấy sẽ là chủ đề của
cuốn sách này.
Bởi tất cả các sinh vật thừa
hưởng gien từ tổ tiên mình, chứ
không phải từ những sinh vật không
thành công cùng thời với tổ tiên,
nên tất cả các sinh vật có khuynh
hướng sở hữu những gien thành
công. Chúng ta có những điều kiện
để trở thành những tổ tiên – và
điều đó nghĩa là tồn tại và sinh sản.
Đó là lí do vì sao sinh vật luôn có

khuynh hướng thừa hưởng gien
mang lại tiềm năng xây dựng một
cỗ máy hoàn chỉnh – tức là một cơ
thể hoạt động một cách tích cực
như thể đang nỗ lực để trở thành
một tổ tiên. Đó là lí do vì sao chúng
ta yêu cuộc sống, thích tình ái và
yêu trẻ con. Chính bởi tất cả chúng
ta, không loại trừ một ai, đều thừa
hưởng gien từ một dòng dõi liên tục
gồm các tổ tiên thành công. Thế
giới trở nên chiếm đầy những sinh
vật sở hữu tiềm năng trở thành các
tổ tiên. Điều đó, nói gọn lại trong
một câu, chính là học thuyết
Darwin. Tất nhiên, Darwin nói nhiều
hơn thế, và ngày nay chúng ta còn

có thể nói thêm nhiều thứ nữa, và
đó là lí do vì sao cuốn sách không
dừng lại ở đây.
Ta có thể hiểu nhầm đoạn văn
trên theo một cách rất tự nhiên
nhưng cũng rất nguy hại. Chúng ta
sẽ bị hút vào suy nghĩ rằng, khi các
tổ tiên làm được những điều thành
công thì gien mà họ truyền cho con
cái là gien đã được nâng cấp từ
gien mà họ nhận được từ cha mẹ
mình. Đặc điểm thành công ấy được
khắc vào trong gien, và đó là lí do
vì sao hậu duệ của họ bay lượn, bơi
lội và ve vãn thật tài tình. Sai, hoàn
toàn sai! Gien không cải thiện trong
quá trình sử dụng, chúng chỉ được

truyền đi, không thay đổi ngoại trừ
một vài lỗi ngẫu nhiên cực kì hiếm.
Không phải thành công đã tạo ra
những gien tốt. Chính những gien
tốt mới tạo ra thành công. Chẳng có
điều gì một cá nhân làm được
trong đời mình lại ảnh hưởng đến
gien. Những cá nhân ấy được sinh
ra với gien tốt và có khuynh hướng
lớn lên để trở thành một tổ tiên
thành công; do đó các gien tốt có
khuynh hướng được truyền cho
tương lai nhiều hơn các gien xấu.
Mỗi thế hệ là một cái lọc, hay một
cái sàng: những gien tốt có khuynh
hướng lọt qua sàng để đi đến thế
hệ kế tiếp; gien xấu có khuynh

hướng dừng lại trên những cơ thể bị
chết yểu hoặc không sinh sản được.
Gien xấu cũng có thể vượt qua được
cái sàng đến được một hay hai thế
hệ, có thể bởi chúng may mắn ở
cùng cơ thể với gien tốt. Nhưng
may mắn thì chưa đủ để vượt qua
được hàng ngàn cái sàng nối tiếp
nhau, cái này dưới cái kia. Sau hàng
ngàn thế hệ nối tiếp nhau phần lớn
những gien vượt qua được là những
gien tốt.
Tôi đã nói rằng những gien tồn
tại qua các thế hệ là những gien
thành công trong việc tào ra các tổ
tiên. Điều này là sự thật, nhưng có
một ngoại lệ rành rành mà tôi phải

giải thích trước khi nó gây ra nhầm
lẫn. Một số cá thể bị vô sinh vĩnh
viễn, nhưng dường như chúng được
thiết kế để hỗ trợ sự truyền gien
của mình đến các thế hệ tương lai.
Kiến thợ, ong thợ và mối thợ vốn vô
sinh. Chúng làm việc không phải để
trở thành tổ tiên, mà để những họ
hàng có khả năng sinh sản, thường
là anh chị em ruột của chúng, trở
thành các tổ tiên. Có hai điểm cần
phải hiểu ở đây. Thứ nhất, trong
bất kì loài động vật nào, anh chị em
ruột luôn có xác suất cao để có
cùng một gien. Thứ hai, chính là
môi trường, chứ không phải gien, sẽ
quyết định việc một cá thể, con mối

chẳng hạn, sẽ trở thành con sinh
sản hay con thợ vô sinh. Mọi con
mối đều mang gien có thể biến
chúng thành các chú thợ vô sinh
trong những điều kiện môi trường
nhất định, và thành các con sinh
sản trong các điều kiện khác. Những
con sinh sản truyền đi những bản
sao giống hệt các gien nằm trong
người con thợ, và điều này đã khiến
các con thợ hết lòng giúp đỡ chúng
làm cái việc truyền đi ấy. Những
con thợ làm việc cần cù dưới ảnh
hưởng của các gien mang bản
tương đương của chúng cũng nằm
trong cơ thể của các con sinh sản.
Những bản sao gien đó trong con

thợ đang cố gắng để hỗ trợ chính
các phiên bản sinh sản của chúng
lọt qua cái sàng chuyển thế hệ.
Nguyên lý này cũng đúng cho kiến
và ong, chỉ khác là mối thợ có thể là
đực hoặc cái, trong khi kiến thợ và
ong thợ đều là cái. Ở một hình thức
lỏng lẻo hơn, điều này cũng đúng
cho một số loài chim, động vật có
vú và một số loài động vật khác mà
trong chúng ít nhiều có sự chăm sóc
con nhỏ từ phía anh hoặc chị ruột.
Tóm gọn lại, gien có thể luồn lách
để lọt qua sàng, không chỉ bằng
cách hỗ trợ chính cơ thể của mình
trở thành tổ tiên mà còn bằng cách
hỗ trợ cơ thể họ hàng mình trở

thành tổ tiên nữa.
Dòng sông trong tựa đề cuốn
sách này chính là dòng sông ADN,
nó chảy qua thời gian chứ không
phải không gian. Đó là dòng sông
thông tin, không phải dòng sông
của xương thịt hay cơ bắp: một
dòng sông mang những chỉ dẫn
ngắn gọn cho việc xây dựng cơ thể,
chứ không phải dòng sông mang
chính các cơ thể. Thông tin đó
truyền qua các cơ thể, tác động lên
các cơ thể mà không hề bị các cơ
thể tác động ngược trở lại trên hành
trình mà nó đi qua. Dòng sông này
không chỉ không hề bị ảnh hưởng
bởi kinh nghiệm và thành quả của

chuỗi cơ thể mà nó chảy qua. Nó
còn không bị ảnh hưởng bởi một
nguồn tạp nhiễm tiềm ẩn đầy quyền
năng: tình dục.
Trong mỗi tế bào của bạn, một
nửa gien của mẹ kề vai sát cánh với
một nửa gien của bố. Các gien từ
bố và mẹ phối hợp với nhau mật
thiết để tạo nên con người bạn, tinh
tế và không thể bị chia nhỏ. Nhưng
chính bản thân các gien lại không
trộn lẫn với nhau. Chỉ có hiệu ứng
của chúng mới trộn lẫn với nhau mà
thôi. Bản thân các gien mang sự
đồng nhất toàn vẹn như một phiến
đá, khi đến lúc phải chuyển sang
thế hệ tiếp theo, một gien sẽ truyền

sang cơ thể đứa con hoặc không.
Các gien từ bố và mẹ không trộn
lẫn với nhau; chúng kết hợp một
cách độc lập. Mỗi gien của bạn đều
đến hoặc từ bố hoặc từ mẹ. Nó
cũng đến từ một và chỉ một trong
bốn ông bà nội ngoại; từ một, và
chỉ một, trong số tám ông bà cố nội
ngoại; và cứ như thế.
Tôi vừa đề cập đến hình ảnh dòng
sông gien, chúng ta cũng có thể nói
tương tự về hình ảnh một nhóm
bạn cùng diễu hành qua dòng thời
gian. Tất cả các gien trong một
quần thể sinh sản, về lâu dài, là các
bạn đồng hành của nhau. Nhưng
xét trong ngắn hạn, chúng nằm

trong các cơ thể sinh vật và tạm
thời gần gũi hơn với các gien trong
cùng cơ thể đó. Gien có thể tồn tại
qua năm tháng với điều kiện chúng
giỏi trong việc xây dựng nên những
cơ thể thích hợp cho việc sống và
sinh sản theo cách riêng của loài
đó. Nhưng còn nhiều hơn thế nữa.
Để tồn tại giỏi, một gien phải hợp
tác tốt với các gien khác cùng loài –
chung một dòng sông. Để tồn tại
được lâu dài, gien phải là những
bạn đồng hành hợp ý với nhau.
Chúng phải hoạt động tốt trong tập
thể, hay là dựa trên tập thể, gồm
các gien khác trong cùng một dòng
sông. Gien của một loài khác nằm

trong một dòng sông khác. Chúng
không cần phải “hòa thuận” với
nhau, tất nhiên, bởi vì chúng không
cùng chia sẻ một cơ thể chung nào
cả.
Đặc điểm phân định một loài và
mọi thành viên của chúng có cùng
dòng gien chảy qua, và các gien
trong loài đó sẵn sàng làm bạn
đồng hành tốt của nhau. Một loài
mới xuất hiện khi một loài hiện tại
chia ra làm hai. Dòng sông gien đó
rẽ nhánh qua thời gian. Đứng từ
phía các gien mà nói, sự hình thành
các loài, sự khởi đầu các loài mới,
chính là một “lời chia tay dài lâu”.
Sau một giai đoạn ngắn bị phân

cách, hai dòng sông mãi mãi đi theo
hai con đường riêng, cho đến khi
một trong chúng khô hạn đi. Luôn
luôn nằm giữa hai bờ, nước sông
được trộn đi trộn lại bởi sự tái kết
hợp qua sinh sản hữu tính. Nhưng
nước trong dòng này không bao giờ
tràn khỏi bờ để xâm nhiễm dòng
sông kia. Sau khi một loài phân chia
ra, hai tập hợp gien không còn là
bạn đồng hành của nhau nữa.
Chúng không còn gặp nhau trong
cùng các cơ thể và chúng không còn
nhất thiết phải phù hợp với nhau
nữa. Giữa chúng sẽ không còn sự
giao phối - ở đây chính xác là sự
giao phối giữa các cỗ xe tạm thời

của chúng, tức là các cơ thể.
Tại sao một loài lại phân chia?
Điều gì tạo bước khởi đầu cho lời
chia tay lâu dài giữa các gien? Điều
gì đã làm cho một dòng sông phân
nhánh làm hai và tách khỏi nhau,
không bao giờ gặp lại nữa? Người ta
vẫn đang tranh cãi về chi tiết,
nhưng không ai nghi ngờ rằng yếu
tố quan trọng nhất là sự chia cắt
địa lý ngẫu nhiên. Dòng sông gien
chảy trong thời gian, nhưng sự tái
kết hợp giữa các gien xảy ra trong
các cơ thể bằng xương bằng thịt,
mà các cơ thể sinh vật lại chiếm cứ
một địa điểm nào đó trong không
gian. Một con sóc xám Bắc Mỹ có

thể sinh sản cùng một con sóc xám
nước Anh, nếu chúng gặp được
nhau. Nhưng chuyện đó khó xảy ra.
Tựa như dòng sông gien sóc xám ở
Bắc Mỹ bị tách biệt khỏi dòng sông
gien sóc xám ở nước Anh bởi một
đại dương rộng ba ngàn dặm vậy.
Thành ra, hai tập hợp gien không
còn đồng hành với nhau nữa, mặc
dù có lẽ chúng vẫn còn có khả năng
làm bạn đồng hành tốt của nhau
nếu như có chút cơ hội. Chúng đã
nói lời chia tay, mặc dù đó không
phải là lời chia tay không rút lại
được. Nhưng sau khoảng vài ngàn
năm chia cắt nữa, rất có thể đến lúc
đó hai dòng sông đã dạt trôi quá xa

đến mức cho dù các chú sóc gặp
nhau, chúng cũng không còn có khả
năng trao đổi gien cho nhau được
nữa. “Dạt trôi” ở đây không có
nghĩa là trong không gian mà là
“dạt xa” trong độ tương hợp với
nhau.
Chắc chắn đó cũng là nguyên
nhân tiềm ẩn khiến sóc xám và sóc
đỏ tách rời nhau trước đây. Bây giờ
chúng không thể lai giống với nhau.
Mặc dù sống cùng nhau ở vài vùng
của Châu Âu, chúng gặp nhau, chắc
cũng choảng nhau trong mấy vụ
tranh giành hạt dẻ, nhưng chúng
không thể giao phối để sinh ra
những đứa con có khả năng sinh

sản được. Hai dòng sông gien của
chúng đã dạt khỏi nhau quá xa,
nghĩa là gien của chúng không còn
có thể hợp tác với nhau trong cùng
cơ thể được nữa. Rất nhiều thế hệ
trước, tổ tiên của sóc xám và tổ tiên
của sóc đỏ là cùng chung một loài.
Nhưng chúng bị chia cắt về mặt địa
lý – có thể do một dãy núi, hay do
sông suối, và cuối cùng là do Đại
Tây Dương. Và rồi các tập hợp gien
của chúng lớn lên trong sự riêng rẽ.
Sự chia cắt địa lý đã sinh ra sự
thiếu tương hợp. Bạn đồng hành
hợp nhau trở nên kém ăn ý (nếu
đem đi tranh tài trong cuộc thi phối
ngẫu). Bạn đồng hành vốn kém ăn

ý lại còn trở nên kém hợp nữa, cho
đến khi chúng không còn là bạn
đồng hành nữa. Lời chia tay đó là
lần cuối. Hai dòng sông bị chia tách
ra và được dự đoán là sẽ còn tách
ra càng ngày càng xa. Kịch bản
tương tự cũng là nền tảng cho sự
chia cắt xa xưa hơn, ví dụ giữa tổ
tiên của chúng ta và tổ tiên của loài
voi. Hay là giữa tổ tiên của loài đã
điểu (mà cũng là tổ tiên của chúng
ta) với tổ tiên của loài bò cạp.
Ngày nay, có khoảng ba mươi
triệu nhánh của dòng sông ADN,
đây là ước lượng về số loài sinh vật
trên Trái đất. Người ta cũng ước
đoán rằng các loài hiện đang sống

chiếm một phần trăm của các loài
đã từng tồn tại. Cũng có nghĩa là
tính toàn bộ, đã có khoảng ba tỷ
nhánh của dòng sông ADN. Ngày
nay, ba mươi triệu nhánh sông đã
tách rời một cách không thể thay
đổi. Rất nhiều trong số đó đã được
định đoạt là sẽ bị khô cạn vào hư
không, vì hầu hết các loài sẽ trở
nên tuyệt chủng. Nếu bạn ngược
dòng ba mươi triệu nhánh sông này
về quá khứ, bạn sẽ thấy rằng, từng
cặp từng cặp một hợp lại với nhau.
Nhánh sông gien người nhập lại với
nhánh sông gien tinh tinh gần như
cùng một lúc với nhánh sông gorilla,
khoảng bảy triệu năm trước. Trở lại

thêm một vài triệu năm nữa, nhánh
sông gien của loài khỉ dã nhân Châu
Phi nhập lại với nhánh của đười ươi.
Xa hơn nữa, chúng ta có nhánh
sông gien của vượn nhập vào một
nhánh sông khác vốn sau này xuôi
theo dòng đã tách ra thành các loài
vượn (gibbon) và vượn mực
[3]
(siamang) . Khi chúng ta tiếp tục
ngược dòng quá khứ, nhánh sông
gien của chúng ta nhập lại với các
nhánh sông mà sau này rẽ ra thành
nhánh khỉ Cựu Thế giới, khỉ Tân
Thế giới, và vượn cáo (lemurs) của
Madagascar. Rồi xa hơn nữa, nhánh
chúng ta nhập vào với những nhánh
dẫn đến những nhóm chủ yếu trong

lớp thú: các loài gặm nhấm, các loài
mèo, loài dơi và voi. Sau đó, chúng
ta sẽ gặp dòng sông dẫn đến rất
nhiều loài bò sát, chim, động vật
lưỡng cư, cá và các loài không
xương sống.
Bây giờ, có một điều quan trọng
ta phải thận trọng về hình tượng
dòng sông gien. Khi nói tới phân
nhánh sông dẫn tới tất cả các loài
thú – thay vì nhánh sông dẫn tới
chẳng hạn loài sóc đỏ - ta dễ bị lôi
cuốn vào việc tưởng tượng ra một
hình ảnh vĩ đại, vào cỡ sông
Mississippi hay Missouri. Xét cho
cùng, nhánh sông cho ra lớp thú đã
phân chia ra hết lần này đến lần

khác, cho đến khi nó tạo ra toàn bộ
lớp thú – từ loài chuột chù nhỏ
choắt (pigmy shrew) đến voi khổng
lồ, từ loài chuột chũi dưới đất cho
đến những con khỉ trên cây. Nhánh
thú của dòng sông có nhiệm vụ làm
nguồn nước cho hàng ngàn con
nước quan trọng, làm sao nó khác
được một dòng chảy vĩ đại cuộn réo
ầm ầm? Những hình ảnh này là một
sai lầm lớn. Khi các tổ tiên của tất
cả loài thú hiện đại tách rời từ
những tổ tiên không phải là thú, sự
kiện cũng chẳng mạnh mẽ dữ dội
hơn bất kỳ một sự phân chia loài
nào khác. Nếu có một nhà tự nhiên
học nào tình cờ có mặt lúc đó, sự

kiện này cũng chẳng mảy may làm
ông để ý. Nhánh mới của dòng sông
gien mới đầu chỉ là một dòng chảy
nhỏ giọt, chứa một loài vật nhỏ xíu
sống về đêm không khác những
người anh em không phải thú của
nó là mấy, như sự khác nhau giữa
sóc đỏ và sóc xám. Chỉ với kiến thức
[4]
hậu nghiệm , chúng ta mới xem
tổ tiên của loài thú là thú. Vào thời
kì đó, nó chắc cũng chỉ là một loài
bò sát giống thú nữa, chẳng đáng
kể gì so với vài chục loài (cỡ đó) có
mũi ăn sâu bọ làm mồi cho khủng
long mà thôi.
Sự phân chia trước đó giữa tổ tiên
các đại nhóm động vật như động

vật có xương sống, thân mềm, giáp
xác, côn trùng, giun đốt, giun dẹt,
sứa và nhiều nhóm khác… cũng
kém kịch tính như vậy. Khi nhánh
sông dẫn tới các loài thân mềm (và
các loài khác) lìa xa nhánh sông
dẫn tới động vật xương sống (và
các loài khác), hai quần thể của các
loài sinh vật (có lẽ là giống giun)
chắc đã trông giống nhau đến mức
chúng có thể giao phối với nhau. Lý
do duy nhất khiến chúng đã không
làm vậy là bởi chúng bỗng nhiên bị
tách biệt bởi rào cản địa lý, có thể
là một vạt đất khô chia rẽ mặt
nước vốn liền nhau trước đó. Lúc đó
không ai có thể biết được rằng một

quần thể đang ở trên đường sinh ra
loài thân mềm và quần thể còn lại
thì thành động vật xương sống. Chỉ
biết rằng hai dòng sông ADN lúc đó
chỉ là những con lạch nhỏ hầu như
chẳng tách rời là mấy, và hai nhóm
sinh vật thì hầu như chẳng hề phân
biệt.
Các nhà động vật học đều biết
điều này, nhưng đôi khi họ quên
khuấy đi suy ngẫm về hai nhóm
động vật thực sự lớn, như là thân
mềm và xương sống. Họ cứ bị cám
dỗ vào ý nghĩ rằng sự phân chia
giữa các nhóm lớn phải là một sự
kiện dữ dội lắm. Lý do khiến cho
các nhà động vật học mắc sai lầm

như vậy là do họ được lớn lên trong
niềm tin sùng kính rằng mỗi sự
phân chia lớn trong giới động vật
đều được trang bị một thứ gì đó độc
nhất vô nhị, thường được gọi bằng
một từ tiếng Đức là Bauplan. Mặc
dù từ này chỉ có nghĩa là “bản thiết
kế”, nó đã trở thành một từ chuyên
môn được công nhận, và tôi sẽ biến
nó thành tiếng Anh, mặc dù (tôi hơi
sốc khi biết rằng) nó chưa được đưa
vào ấn bản hiện thời của bộ Từ điển
tiếng Anh Oxford. (Bởi tôi không
khoái từ này như các đồng nghiệp
của tôi, nên phải công nhận rằng tôi
có chút ít “frisson of Schadenfreude”
(sự sung sướng trên đau khổ của

người khác) khi thấy nó vắng mặt
trong từ điển; hai từ mượn này
(frisson và schadenfreude, ND) đều
có trong cuốn từ điển Oxford, cho
nên chắc không ai có ý kiến gì cho
việc dùng từ nước ngoài đâu). Theo
nghĩa chuyên môn của nó, bauplan
thường được dịch là “bản thiết kế
nền tảng của cơ thể”. Chính việc sử
dụng từ “nền tảng” (hay việc sính
dùng tiếng Đức để tỏ vẻ thâm túy)
đã làm hỏng ý nghĩa. Nó có thể
khiến các nhà động vật học mắc
những sai lầm nghiêm trọng.
Ví dụ, có một nhà động vật học có
ý kiến rằng sự tiến hóa trong kỷ
Cambri (nằm trong giữa khoảng sáu