LÝ LUẬN VĂN HỌC
1. Đối tượng phản ánh của văn học là gì?
- Nghệ thuật phản ánh hiện thực trên một phạm vi hết sức rộng lớn và
đa dạng, nhưng tất cả các sự vật và hiện tượng ấy đều được xét dưới
mối quan hệ thẩm mỹ với con người. Nếu các ngành khoa học tìm đến
các sự vật hiện tượng để tìm ra bản chất, quy luật của nó thì nghệ
thuật lại quan tâm và khám phá mối quan hệ của con người với thế
giới xung quanh.
- Đối tượng chủ yếu của nghệ thuật là con người, nghệ thuật quan tâm
trước hết đến bản chất xã hội của con người. Con người không tồn tại
như một thực thể khép kín với bản chất nội tại của nó, bản chất con
người chỉ bộc lộ qua những mối quan hệ hiện thực của nó (Ví dụ: các
tác phẩm sau 1975 đặt con người trong quan hệ với tự nhiên, xã hội và
chính mình để khám phá thế giới nội tâm sâu kín của con người). Xem
xét con người qua các mối quan hệ không làm mờ đi bản chất riêng
của nó mà ngược lại, qua các mối quan hệ, con người càng thể hiện
bản chất của mình.
- Con người của nghệ thuật hiện lên với những tính cách độc đáo, số
phận cụ thể.
2. Vì sao đối tượng phản ánh chủ yếu của văn học là con người? Văn học là nhân học” (Gorki). Văn học với chức năng nhận thức, giáo
dục có vai trò phải trở thành một “Cuốn sách giáo khoa về đời sống” ,
giúp con người hiểu cuộc đời, và hiểu chính bản thân mình. Để con
người hiểu về xã hội con người, để con người hiểu về chính con người
thì không thể khước từ việc thể hiện con người.
- Lấy con người làm đối tượng miêu tả chủ yếu, văn nghệ có được một
điểm tựa để nhìn ra toàn thế giới. Văn nghệ bao giờ cũng nhìn hiện
thực qua cái nhìn của con người. Con người trong ođừi sống và trong
văn nghệ là những trung tâm giá trị, trung tâm đánh giá è Miêu tả con
người là phương thức miêu tả toàn bộ thế giới. Việc biểu hiện hiện
thực sâu sắc hay hời hợt, phụ thuộc vào việc nhận thức con người, am
hiểu cái nhìn con người.
- Mặt khác, theo quy luật của quá trình sáng tạo, “Cuộc đời là điểm
khởi đầu và là điểm đi tới của văn chương” (Tố Hữu), văn học phải
trở thành “Thứ vũ khí thanh cao mà đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố
cáo vừa thay đổi một thế giới xấu xa, giả dối, vừa làm tâm hồn người
đọc trở nên trong sạch hơn, phong phú hơn” (Thạch Lam). Để thực
hiện được sứ mệnh cao cả của mình là tác động, cải tạo hiện thực, văn
chương không thể tự thân thực hiện được, mà phải thông qua một đối

tượng vật chất đó là con người. “Vũ khí phê phán dĩ nhiên không thể
thay thế sự phê phán bằng vũ khí, và phải có lực lược vật chất mới
đánh đổ được lực lượng vật chất” (Hêghen).Văn học tác động vào con
người qua con đường tư tưởng, tình cảm để từ đó con người sẽ có
những hoạt động tích cực tác động vào cuộc sống è Con người chính
là đối tượng trung tâm của văn học, là chủ thể sáng tạo, đối tượng
phản ánh, lại vừa là đối tượng tiếp nhận.
3. Văn học phản ánh con người trên những phương diện nào?
- Về phương diện xã hội, con người trong văn nghệ được phản ánh
như những hiện tượng tiêu biểu cho mối quan hệ xã hội nhất định. Về
mặt này, văn nghệ nhận thức con người như những tính cách, Đó là
những con người sống, cá thể, cảm tính nhưng lại thể hiện rõ nét
những phẩm chất có ý nghĩa xã hội, đại diện cho một giai cấp, một
tầng lớp, một dân tộc… - Về phương diện đạo đức, tính cách mà văn
nghệ nắm bắ không trừu tượng như những khái niệm về phẩm chất,
mà là các phẩm chất thể hiện trong đời sống con người. Văn học khám
phá ý nghĩa đạo đức trong các tìn huống éo le, phức tạp nhất, trong
những trường hợp không thể nhìn thấy một cách giản đơn, bề ngoài.
Về phương diện chính trị, văn học miêu tả con người trong đời sống
chính trị không phải mang bản chất giai cấp trừu tượng mà như những
tính cách cụ thể è Làm sống lại đời sống chính trị cũng như làm sống
lại cuộc sống của con người trong những cơn bão táp chính trị.
4. Giá trị thẩm mỹ là gì?
Giá trị thẩm mỹ là ý nghĩa của các hiện tượng cảm tính của thế giới
đối với lí tưởng và thị hiếu thẩm mỹ.
5. Tại sao tác phẩm văn học phải có giá trị thẩm mỹ?
- Trong nghệ thuật, lý tưởng thẩm mỹ góp phần định hướng tư duy
theo tiêu chí Chân – Thiện – Mỹ. Những nghệ sĩ chân chính, qua hoạt
động nghệ thuật của mình, đã khẳng định những tư tưởng tiến bộ,
nhằm phục vụ điều thiện và chính nghĩa. - Thiếu khát khao vươn tới
cái đẹp, nghệ thuật sẽ mất đi sức mạnh cơ bản của nó, sẽ không thể
thanh lọc tâm hồn con người và cải tạo xã hội. Cho nên, nghệ thuật
không những phản ánh quy luật của đời sống mà còn phản ánh cách
đánh gái thẩm mỹ về đời sống.
6. Cái đẹp trong văn học biểu hiện như thế nào?
tác phẩm văn học khi phản ánh hiện thực kháo quát, đánh giá về mặt
tư tưởng, cảm xúc đều tái hiện những lớp hiện thực có giá trị thẩm mỹ
nhất định, độc đáo, không lặp lại mang đến những tình điệu thẩm mỹ.
Cái đẹp trong tác phẩm văn học rất đa dạng: - Cái đẹp của thiên nhiên,

đất nước - Cái đẹp của con người: ngoại hình, tài năng, nhân cách - Vẻ
đẹp của văn hóa, phong tục - Vẻ đẹp của ngôn ngữ, nghệ thuật
7. Vì sao văn học phải phản ánh hiện thực cuộc sống?
- Văn học, với chức năng nhận thức, giáo dục cần phải trở thành thứ
“Vũ khí thanh cao và đắc lực…”(Thạch Lam) để thay đổi và cải tạo
cuộc sống. Muốn vậy văn học phải cho con người hiểu được cuộc
sống diễn ra quanh mình, phải giúp con người năm bắt được những
vấn đề mang hơi thở của thời đại.
- Hiện thực là nguồn gốc của nhận thức, của ý thức, là mảnh đất màu
mỡ nuôi dưỡng nghệ thuật và đồng thời là chìa khóa giải thích các
hiện tượng phức tạp của nghệ thuật. Chỉ khi hướng về với hiện thực
cuộc sống, với đời sống nhân dân, nhà văn mới có thể tìm được cho
mình nguồn cảm hứng dồi dào, chất liệu sáng tạo đặc sắc, đáng giá
cũng như cho tài năng và vốn sống của mình cơ hội trả qua “lửa thử
vàng” để từ đó càng phát triển mạnh mẽ hơn, đặc sắc hơn…
- Do vậy, vai trò của nhà văn là “người thư kí trung thành của thời
đại”. Trách nhiệm của nhà văn là phải thể hiện hiện thực cuộc sống,
nắm bắt được những mâu thuẫn cơ bản nhất của thời đại để từ đó đưa
ra một hướng đi, một giải pháp, bày tỏ một thái độ, một lối đi để cải
tạo hiện thực cuộc sống.
8. Khi phản ánh hiện thực cuộc sống, văn học trình bày những vấn đề
gì?
- Những vấn đề mang tính bản chất của hiện thực: Phản ánh hiện thực,
văn học có khả năng hiểu biết và khám phá được bản chất hoặc những
khí cạnh căn bản của hiện thực.
- Những vấn đề về số phận, phẩm chất và bản chất của con người: Văn
học đi sâu khám phá những vấn đề đời tư, thế sự về số phận của con
người, đề cao nhân tính và phẩm chất tốt đẹp của con người đồng thời
chạm đến những vấn đề nhân bản có tính chất muôn thuở: khát vọng
hạnh phúc, cuộc đấu tranh giữa thiện và ác trong mỗi con người…
- Thế giới chủ quan - thế giới nội tâm của nhà văn. Garođi cho rằng:
“Sáng tác văn nghệ có nhiệm vụ không phải tái hiện thế giới mà là
biểu hiện khát vọng của con người” è Qua hiện thực được phản ánh
trong tác phẩm, ta nhận ra sự đánh giá, lí giải của nhà văn trước hiện
thực ấy. Hiện thực trong tác phẩm văn học là kết quả của quá trình suy
tư và trăn trở, không ngừng đặt ra những câu hỏi và tìm cách trả lời
những câu hỏi, để đề xuất một con đường, một giải pháp, một hướng
đi cho hiện thực cuộc sống.
9. Vì sao văn học lại là tiếng nói của cảm xúc?

Văn học là hiện tượng thẩm mỹ, nói tác phẩm văn học là nói đến cái
đẹp. Tác phẩm văn học không phải là sự giáo điều, khô cứng mà tác
động trước hết vào người đọc thông qua trái tim, qua những rung cảm
của tâm hồn, hướng người đọc đến những giá trị chân-thiện-mỹ.
10. Cảm xúc trong văn học có những đặc điểm gì?
- Nội dung tư tưởng của tác phẩm văn học không bao giờ là một sự lí
giải dửng dưng, lạnh lùng, mà phải gắn với những cảm xúc mãnh liệt.
Nội dung của cảm hứng tư tưởng trong tác phẩm bao giờ cũng là một
tình cảm xã hội đã được ý thức, đã được siêu thăng dưới lý tưởng của
thời đại. Đó có thể là tình cảm khẳng định như ngợi ca, vui sướng, biết
ơn, tin tưởng, yêu thương, đau xót, thương tiếc… Đó có thể là những
tình cảm phủ định các hiện tượng tiêu cực như tố cáo, căm thù, phẫn
nộ, châm biếm, chế giễu, mỉa mai.
- Cảm hứng trong tác phẩm văn học không phải là tình cảm được
xướng lên, mà phải là tình cảm toát ra từ tình huống, từ tính cách và từ
sự miêu tả.
- Cảm hứng trong tác phẩm văn học phải phục tùng quy luật của tình
cảm: phải gợi mở chứ không biểu hiện thẳng đuột, một chiều; trong
tác phẩm văn học, sự vật động của tình cảm có quy luật riêng, nhiều
khi lất át quy luật đời sống, quy luật xã hội.
11. Tình cảm và tương trong văn học có mối quan hệ như thế nào?
Tình cảm và tư tưởng trong tác phẩm văn học có mối quan hệ thống
nhất, biện chứng:
- Tư tưởng làm nên sức nặng của tác phẩm, khiến tình cảm của tác
phẩm không còn là những xúc cảm vu vơ hời hợt, mà trở thành những
rung cảm mãnh liệt, có chiều sâu.
- Tình cảm giúp tư tưởng thăng hoa, tác động vào bạn động cả bằng
con đường trái tim và khối óc, giúp người đọc ngộ ra những chân lý về
con người và đời sống.
12. Vì sao văn học cần phải sáng tạo?
- Thứ nhất là do bản thân nghệ thuật là hoạt động của sự sáng tạo
mang tính cá thể, không lặp lại người khác và không lặp lại chính
mình.
- Thứ hai, mục đích cao cả của văn chương là trở thành “thứ vũ khí
thanh cao và đắc lực…”, muốn thực hiện được sứ mệnh của mình, văn
chương phải tìm được những cách thức tác động vào tâm tư tình cảm
người đọc để tạo thành sức mạnh tác động trở lại vào cuộc sống.
Người đọc sẽ không thể bị tác động nếu những gì văn học nghệ thuật
mang lại chỉ là rập khuôn, đơn điệu, nhàm chán

. - Thứ ba, mỗi nhà văn sáng tác đều mong muốn ghi lại dấu ấn của
mình trên cuộc đời, một tác phẩm muốn sống mãi phải giành vị trí đặc
biệt trong lòng bạn đọc “người tạo ra tác phẩm là nhà văn, người
quyết định sức sống của tác phẩm phải là độc giả”-> Độc giả không
bao giờ chấp nhận những điều quen nhàm, không bao giờ chấp nhận
những nhà văn sao chép, vì nhu cầu của họ khi tìm đến văn chương là
nhu cầu tìm kiếm những gì mới mẻ, mở mang đầu óc, tư tưởng tình
cảm… Đó cũng chính là quy luật đào thải khắc nghiệt của văn
chương, người không sáng tạo sẽ bị quên lãng. điều này đòi hỏi nhà
văn phải có những điểm đặc biệt không bị lẫn với người khác và
không lặp lại với chính mình, phải có thứ “vân tay nghệ thuật riêng”
in dấu trong lòng bạn đọc, thể hiện qua những tác phẩm đặc sắc, có
giá trị.
13. Sự sáng tạo trong văn học có biểu hiện như thế nào?
- Chân lý nghệ thuật thống nhất nhưng không đồng nhất với chân lý
đời sống. Hiện thực trong tác phẩm văn học là hình ảnh chủ quan của
thế giới khách quan, đã được khúc xạ qua lăng kính của nhà văn. Sự
sáng tạo ở đây thể hiện qua góc nhìn mới mẻ, độc đáo và những phát
hiện của riêng người nghệ sĩ trong quá trình khám phá hiện thực cuộc
sống. - Sự sáng tạo của văn học còn là kết quả của trí tưởng tượng
nhằm tạo ra thế giới của ước mơ, của lí tưởng, vươn lên trên hiện thực
khách quan để phá vỡ các giới hạn của sự tồn tại.
14. Phản ánh và sáng tạo có mối quan hệ như thế nào?
Phản ánh và sáng tạo có mối quan hệ thống nhất biện chứng.
- Sự phản ánh giúp cho sự sáng tạo không đi chệch hướng, không trở
thành những điều hoang đường, vô nghĩa là có chiều sâu và gợi ra
những giá trị tư tưởng sâu sắc.
- Sự sáng tạo giúp cho sự phản ánh không khô khan, giáo điều mà trở
nên mới mẻ, thu hút, sinh động, giàu sức sống.
15. Nội dung là gì?
Khái niệm nội dung có cơ sở vững chắc từ mối quan hệ giữa văn học
và hiện thực, bao hàm nhân tố khách quan của đời sống và nhân tố chủ
quan của nhà văn. Nó vừa là cuộc sống được y thức, vừa là sự cảm
xúc, đánh giá đối với cuộc sống đó. Có hai cấp độ: nội dung trực tiếp
và nội dung gián tiếp.Yêu cầu nội dung: Phải thực hiện được các chức
năng của văn học, thực hiện được thiên chức của văn học.
16. Hình thức là gì?
Là sự hợp thành của nhiều yếu tố: nghệ thuật sử dụng ngôn từ, các đặc
trưng thể loại, biện pháp kết cấu xây dựng nhân vật… nhằm mục đích

thẻ hiện trực tiếp, sinh động nội dung, nhằm tạo nên dạng tồn tại nhất
định của nội dung, tạo nên toàn bộ tác phẩm thành một chỉnh thể
thống nhất.
17. Hình thức và nội dung có mối quan hệ như thế nào?
- Thống nhất, mật thiết -> mỗi tác phẩm là một chỉnh thể thống nhất
giữa nội dung và hình thức: “nội dung phải là nội dung của hình thức,
hình thức phải là hình thức của nội dung” - Nội dung đóng vai trò chủ
đạo. Nội dung là cái có trước, thông qua tư tưởng của nhà văn, bao giờ
cũng sẽ tìm ra hình thức phù hợp nhất để bộc lộ đầy đủ, rõ ràng bản
chất. - Ý nghĩa: Sự thống nhất của ND-NT tạo nên sức mạnh tư tưởng
– nghệ thật của một TP. “Mỗi tác phẩm là một phát minh về hình thức,
một khám phá về nội dung”.
18. Hình tượng nghệ thuật là gì?
- Hình tượng là sự phản ánh hiện thực một cách khái quát bằng nghệ
thuật dưới hình thức những hiện tượng cụ thể, sinh động, điển hình,
nhận thứ trực tiếp bằng cảm tính.
- Hình tượng nghệ thuật chính là các khách thể đời sống được nghệ sĩ
tái hiện bằng trí tưởng tượng sáng tạo. Hình tượng nghệ thuật tái hiện
đời sống, nhưng không phải sáng tạo, sao chép y nguyên những hiện
tượng có thật mà là tái hiện có chọn lọc, sáng tạo thông qua trí tưởng
tượng và tài năng của người nghệ sĩ.
19. Hình tượng nghệ thuật có những đặc điểm gì?
- Hình tượng nghệ thuật là hình ảnh chủ quan của thế giới khách
quan.Tính khách quan của hình tượng là nói lên bản chất, quy luật của
cuộc sống. Người nghệ sĩ phản ánh cái đã, đang và có thể xảy ra theo
quy luật của tự nhiên, đời sống.
- Hình tượng nghệ thuật bao hàm sự thống nhất biện chứng giữa thuộc
tính chung và cá biệt. nó hiện ra một cách cụ thể, độc đáo, không lặp
lại nhưng chứa đựng những thuộc tính chung của hiện tượng, sự vật,
chứa đựng những quy luật chung của cuộc sống.
- Các hình tượng nghệ thuật bao giờ cũng là thành quả của tư duy sáng
tạo và hư cấu của nghệ sĩ. Chúng xuất hiện không phải để minh họa và
khảo sát cho kết luận mang tính khái quát mà bản thân nó là thành quả
sáng tạo, là sự thêm vào khách thể một thực thể mới.
-Hình tượng nghệ thuật bao giờ cũng hàm chứa sự thái độ, cảm xúc
của người nghệ sĩ. Nghệ sĩ bao giờ cũng tái hiện đời sống dưới ánh
sáng của các lợi ích và lí tưởng của một giai cấp, một thời đại nhất
định. Khi xây dựng hình tượng họ biểu hiện trong đó một thái đó, một
cảm xúc riêng, nghĩa là hóa thân.